Đề cương văn hóa Việt Nam năm 1943: Xây dựng bản sắc văn hóa quân sự Việt Nam hiện nay

Trong dịp kỷ niệm 40 năm Đề cương văn hóa ra đời (1943 - 1983), nguyên Tổng Bí thư Trường Chinh nhấn mạnh: “vì trong hoàn cảnh hoạt động bí mật, Trung ương chưa đủ điều kiện nghiên cứu sâu các vấn đề liên quan đến cách mạng văn hóa Việt Nam… Nhưng Đề cương văn hóa đã thu tóm được những vấn đề cơ bản của văn hóa Việt Nam dưới ánh sáng của chủ nghĩa Mác - Lê-nin, trong điều kiện lúc đó của Việt Nam”(1). Không chỉ có giá trị to lớn trong chỉ đạo hoạt động văn hóa xã hội nói chung, sự ra đời của Đề cương văn hóa còn có ý nghĩa rất lớn đối với việc xây dựng bản sắc văn hóa quân sự Việt Nam hiện nay nói riêng. 

Cơ sở xây dựng

Đề cương văn hóa xác định những vấn đề lý luận cơ bản định hướng đúng đắn hoạt động tư tưởng và văn hóa nói chung làm cơ sở để xây dựng bản sắc văn hóa quân sự Việt Nam nói riêng. 

Khi dự thảo Đề cương văn hóa, Đảng ta nắm vững và quán triệt sâu sắc những nguyên lý cơ bản của chủ nghĩa Mác - Lê-nin, thế giới quan, nhân sinh quan và phương pháp luận khoa học của chủ nghĩa duy vật biện chứng và duy vật lịch sử, khẳng định mối quan hệ không tách rời giữa văn hóa và kinh tế, chính trị. Đề cương chỉ rõ: “quan hệ giữa văn hóa và kinh tế, chính trị: nền tảng kinh tế của một xã hội và chế độ kinh tế dựng nên nền tảng ấy quyết định toàn bộ văn hóa của xã hội kia (hạ tầng cơ sở quyết định thượng tầng kiến trúc)”(2). Do vậy, trong cải tạo xã hội cần kết hợp đồng bộ giữa 3 lĩnh vực kinh tế, chính trị với văn hóa; thực hành cách mạng trên lĩnh vực văn hóa không tách rời cuộc cách mạng trên lĩnh vực chính trị và kinh tế. Đề cương văn hóa chỉ rõ, cách mạng chính trị phải giành thắng lợi trước rồi cách mạng kinh tế và cách mạng văn hóa mới có điều kiện thực hiện thắng lợi, đồng thời vấn đề cách mạng văn hóa được thực hiện thành công mới hoàn thành được cuộc cải tạo xã hội. Đó là một sự nghiệp vĩ đại, sâu sắc rất lâu dài và nhiều khó khăn, gian khổ. 

Trong điều kiện đất nước bị thực dân đế quốc đô hộ, những người mác-xít đặt mục tiêu lật đổ giai cấp thống trị và giành chính quyền về tay nhân dân lên hàng đầu. Đấu tranh giành lại nền độc lập dân tộc trở thành giá trị chung của cả dân tộc, điều kiện tiên quyết để nhân dân ta xây dựng nền kinh tế mới và nền văn hóa mới. Đề cương cũng nhấn mạnh rằng, cách mạng dân tộc giải phóng Việt Nam chỉ có thể - trong trường hợp may mắn nhất - đưa văn hóa Việt Nam tới trình độ dân chủ và có tính chất dân tộc, hoàn toàn độc lập, dựng nên một nền văn hóa mới, nhưng đó cũng chưa phải là nền văn hóa xã hội chủ nghĩa, chỉ có thể đạt được trong cách mạng xã hội chủ nghĩa sau này. Văn hóa dân chủ mới là bước quá độ lên văn hóa xã hội chủ nghĩa.

Nhận rõ văn hóa luôn đóng vai trò quan trọng trong việc thúc đẩy hoặc kìm hãm sự phát triển của xã hội, Đảng đề ra Đề cương văn hóa và làm cho nó trở thành một vũ khí tư tưởng sắc bén của các chiến sĩ Việt Nam trên mặt trận văn hóa chống lại những âm mưu văn hóa ngu dân và nô dịch của phát xít, thực dân, đánh bại những khuynh hướng văn hóa sai lầm, tác hại đến việc giành lại độc lập dân tộc và tiến lên xây dựng một nền văn hóa mới Việt Nam. Sự nghiệp đấu tranh giành độc lập dân tộc của nhân dân ta dưới sự lãnh đạo của Đảng và Chủ tịch Hồ Chí Minh là một sự nghiệp vĩ đại sáng ngời chính nghĩa. Trong đó, các lực lượng vũ trang và hoạt động quân sự luôn là nòng cốt đưa cách mạng tiến lên. Do vậy, những hoạt động quân sự cách mạng chứa đựng những giá trị văn hóa quân sự đặc sắc là cơ sở trực tiếp hình thành, phát triển bản sắc văn hóa quân sự Việt Nam mang bản chất giai cấp công nhân cách mạng triệt để, giàu tính nhân đạo, nhân văn sâu sắc, khắc họa nên nét độc đáo của văn hóa quân sự Việt Nam hiện đại. 

Định hình bản sắc 

Đề cương văn hóa xác định rõ những nguyên tắc lớn của cuộc vận động văn hóa mới Việt Nam có tính dân tộc, tính khoa học và tính đại chúng phù hợp với yêu cầu của cuộc cách mạng dân tộc, dân chủ nhân dân và là cơ sở để định hình bản sắc văn hóa quân sự Việt Nam 

Đề cương văn hóa chủ trương xây dựng văn hóa mới Việt Nam (bao gồm cả tư tưởng, học thuật, nghệ thuật), từ khả năng biến thành hiện thực: “văn hóa dân tộc Việt Nam sẽ do cách mạng dân chủ giải phóng thắng lợi mà được cởi mở xiềng xích và sẽ đuổi kịp văn hóa tân dân chủ thế giới”(3). Trong Đề cương văn hóa xác định rõ 3 nguyên tắc: “Dân tộc hóa”; “Đại chúng hóa”; “Khoa học hóa”, nhằm đáp ứng yêu cầu khách quan của sự nghiệp cách mạng dân tộc dân chủ nhân dân ở nước ta trước đây cũng như yêu cầu của sự nghiệp đổi mới hiện nay, quyết tâm xây dựng nền văn hóa mới tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc. 

Xác định cần xây dựng nền văn hóa Việt Nam mang đậm tính dân tộc, dân tộc hóa, Đề cương văn hóa chống mọi ảnh hưởng nô dịch và thuộc địa, khiến cho văn hóa Việt Nam phát triển độc lập. Nền văn hóa Việt Nam được dân tộc hóa nhằm chấn hưng tinh thần dân tộc, chống tư tưởng tự ti dân tộc và miệt thị văn hóa dân tộc. Qua đó, không ngừng nâng cao lòng yêu nước, khí phách anh hùng, độc lập, tự chủ, dũng cảm kiên cường trong chiến đấu quyết tâm bảo vệ vững chắc nền độc lập dân tộc. Đó cũng là những phẩm chất cao quý của con người Việt Nam, trở thành những giá trị cốt lõi làm nên bản sắc văn hóa quân sự Việt Nam như: yêu nước, tự chủ, sẵn sàng xả thân vì độc lập, tự do của Tổ quốc, vì hạnh phúc của nhân dân. Biết bao thế hệ cách mạng “lớp cha trước, lớp con sau” đã giữ vững lời thề “quyết tử cho Tổ quốc quyết sinh” làm cho sự nghiệp cách mạng giải phóng dân tộc của nhân dân ta dưới sự lãnh đạo của Đảng mang đậm nét bản sắc văn hóa quân sự Việt Nam.

Bên cạnh đó, Đề cương văn hóa còn xác định rõ tính đại chúng hóa - chống mọi chủ trương, hành động làm cho văn hóa phản lại đông đảo quần chúng, hoặc xa rời đông đảo quần chúng nhân dân. Văn hóa mới, văn hóa cách mạng hướng mọi sáng tạo nghệ thuật và hoạt động văn hóa vào phục vụ đông đảo quần chúng nhân dân, cán bộ, chiến sĩ cách mạng, không ngừng nâng cao đời sống tinh thần quần chúng nhân dân, tạo sự phấn khởi, hăng hái trong thực hành các nhiệm vụ cách mạng. Quán triệt sâu sắc tư tưởng nhân văn của Đảng nghệ thuật vị nhân sinh, chống lại khuynh hướng tư sản hóa văn hóa nghệ thuật vị nghệ thuật, xa rời thực tiễn, thủ tiêu nhiệt tình đấu tranh cách mạng; kêu gọi đầu hàng, thoái chí. Đó chính là cơ sở để không ngừng nâng cao tính nhân dân trong các cuộc chiến đấu chống mọi kẻ thù xâm lược. Nét đặc sắc trong văn hóa quân sự Việt Nam là phát động được đông đảo quần chúng nhân dân cùng tham gia các hoạt động quân sự, tạo sức mạnh của bạo lực cách mạng luôn ở thế tiến công, áp đảo mọi hành động bạo lực phản cách mạng, kết hợp được sức mạnh đông đảo của nhân dân với sức mạnh của các đơn vị quân đội chính quy, trở thành đội quân bách chiến, bách thắng.

Tính khoa học trong xây dựng nền văn hóa Việt Nam, làm cho văn hóa không ngừng được khoa học hóa, chống lại những gì làm cho văn hóa trái khoa học, phản tiến bộ cũng được xác định rõ. Tính khoa học hướng dẫn các hoạt động văn hóa mới Việt Nam biết kế thừa, tiếp thu có chọn lọc những giá trị tốt đẹp trong các dòng văn hóa kim, cổ, đông, tây, có giá trị thúc đẩy tính tích cực của các chiến sĩ cách mạng luôn vì nước quên thân, vì dân phục vụ. Để chiến thắng những lực lượng kẻ thù hùng mạnh hơn quân đội ta gấp nhiều lần, đòi hỏi chúng ta không chỉ chiến thắng kẻ thù bằng ý chí quyết tâm, mà còn phải chiến thắng bằng chính trí thông minh, tinh thần sáng tạo độc đáo Việt Nam, biết sử dụng thành thạo, linh hoạt các loại vũ khí để tiêu diệt quân thù xâm lược với hiệu quả cao nhất, thực hiện lấy đoản chế trường, lấy yếu diệt mạnh, thực hành bám thắt lưng địch mà đánh. 

Những định hướng cơ bản đó hợp thành cơ sở để định hướng quá trình đổi mới, làm cho văn hóa Việt Nam ngày càng hiện đại, vừa tiên tiến, vừa đậm đà bản sắc văn hóa dân tộc; đồng thời là cơ sở xây dựng bản sắc văn hóa quân sự Việt Nam mang đậm triết lý sống của dân tộc Việt Nam luôn tự lực, tự cường đấu tranh giành và giữ vững chính quyền cách mạng; luôn thân thiện, coi trọng hòa hiếu với các nước láng giềng, mong sao muôn đời không còn khói lửa chiến tranh; thực hiện vừa đánh thắng mọi kẻ thù xâm lược, vừa chiến thắng những thói hư tật xấu trong bản thân mỗi chiến sĩ cách mạng. Nhờ có văn hóa mà sự nghiệp đổi mới toàn diện đất nước, xây dựng và bảo vệ Tổ quốc tạo nên sự gắn bó chặt chẽ văn hóa với chính trị cách mạng; làm cho hoạt động văn hóa quân sự Việt Nam in đậm dấu ấn bản sắc văn hóa quân sự Việt Nam. Qua đó làm cho hoạt động quân sự cách mạng mang những giá trị văn hóa sâu sắc, nhân lên sức mạnh của toàn dân đánh giặc, biến mỗi làng xóm thành một pháo đài, mỗi người dân thành một dũng sĩ tiêu diệt quân xâm lược cùng bè lũ tay sai bán nước.

Quán triệt tính Đảng 

Luôn quán triệt tính Đảng sâu sắc, Đề cương văn hóa nhằm định hướng đúng đắn mọi hoạt động của nền văn hóa mới Việt Nam cũng như giữ vững bản sắc văn hóa quân sự Việt Nam hiện nay

Trên cơ sở nắm vững và vận dụng sáng tạo lý luận tiền phong của giai cấp công nhân là chủ nghĩa Mác - Lê-nin, Đảng ta xác định đúng đắn những quan điểm, tư tưởng, nội dung, định hướng cơ bản để văn hóa Việt Nam có phương hướng hoạt động đúng đắn, góp phần tích cực thúc đẩy cách mạng tiến lên đấu tranh thắng lợi giành lại độc lập tự do cho dân tộc, ấm no hạnh phúc cho nhân dân. Đề cương văn hóa đòi hỏi hoạt động văn hóa của nhân dân, của mỗi tổ chức và cá nhân cần quán triệt sâu sắc tính Đảng Cộng sản: “tính chất của nền văn hóa mới Việt Nam: văn hóa mới Việt Nam do Đảng Cộng sản Đông Dương lãnh đạo chủ trương chưa phải là văn hóa xã hội chủ nghĩa hay văn hóa Xô viết (như văn hóa Liên Xô chẳng hạn)(4); “phối hợp mật thiết phương pháp bí mật và công khai thống nhất mọi hoạt động văn hóa tiến bộ dưới quyền lãnh đạo của đảng vô sản mác-xít”(5).

Hiện nay, vấn đề xây dựng văn hóa quân sự Việt Nam nói chung, giữ gìn và phát huy bản sắc văn hóa quân sự Việt Nam nói riêng, luôn đòi hỏi mỗi tổ chức và cá nhân, mỗi cán bộ, chiến sĩ Quân đội nhân dân Việt Nam phải luôn quán triệt sâu sắc nguyên tắc tính Đảng trong hoạt động văn hóa của mình. Thực hiện Đảng Cộng sản Việt Nam lãnh đạo tuyệt đối, trực tiếp về mọi mặt Quân đội nhân dân Việt Nam thông qua hệ thống lãnh đạo, chỉ huy, thực hiện chế độ một người chỉ huy gắn với chế độ chính ủy, chính trị viên; hoàn thiện và phát huy vai trò của cơ quan chính trị, đội ngũ cán bộ chính trị các cấp. Giữ vững vai trò lãnh đạo của Đảng đối với hoạt động văn hóa ở các cấp, các ngành trong quân đội. Đó là điều kiện bảo đảm vững chắc sự gắn bó hữu cơ giữa định hướng chính trị và hoạt động văn hóa quân sự, phát huy bản sắc văn hóa quân sự Việt Nam. 

Giữ vững và phát huy bản sắc văn hóa quân sự Việt Nam trong thời kỳ mới đòi hỏi tăng cường vai trò lãnh đạo của Đảng trong các hoạt động quân sự. Thực hành kiên trì mục tiêu định hướng xã hội chủ nghĩa trong xây dựng quân đội vững mạnh về chính trị, làm cơ sở để xây dựng quân đội vững mạnh toàn diện. Đó là yêu cầu cơ bản để toàn quân đoàn kết xung quanh Ban Chấp hành Trung ương Đảng Cộng sản Việt Nam, cùng toàn Đảng, toàn dân xây dựng một nước Việt Nam: dân giàu, nước mạnh, dân chủ, công bằng, văn minh, có thể sánh vai cùng các nước trên thế giới trong nhịp bước khẩn trương của thời đại. Độc lập dân tộc gắn liền với chủ nghĩa xã hội là mục tiêu chính trị mà bản sắc văn hóa quân sự Việt Nam cần hướng tới để thực hiện; động viên được mọi lực lượng cùng tham gia vào xây dựng quân đội vững mạnh toàn diện; phát huy được sức mạnh toàn dân đấu tranh làm thất bại mọi âm mưu, thủ đoạn hoạt động phá hoại của chủ nghĩa đế quốc trong chiến lược “diễn biến hòa bình”, “phi Đảng hóa”, “phi chính trị hóa quân đội, phá hoại trận địa chính trị tư tưởng trong quân đội; thực hiện có hiệu quả các nghị quyết và chỉ thị của Bộ Chính trị, Ban Bí thư, Tổng cục Chính trị…; khắc phục có hiệu quả các biểu hiện suy thoái về tư tưởng, chính trị, đạo đức, lối sống trong cán bộ, đảng viên; chủ động chống “tự diễn biến”, “tự suy thoái” trong mỗi đảng viên, quần chúng, cán bộ, chiến sĩ trong các đơn vị. Qua đó, làm cho hoạt động quân sự của các lực lượng mang đậm nét bản sắc văn hóa quân sự Việt Nam./.

----------------------------------------------

(1). Trường Chinh, Tuyển tập, t. 3, Nxb. Chính trị quốc gia, Hà Nội, 2009, tr. 559. 

( 2). Đảng Cộng sản Việt Nam, Văn kiện Đảng toàn tập, t. 7 (1940 - 1945), Nxb. Chính trị quốc gia, Hà Nội, 2000, tr. 316.

(3). Đảng Cộng sản Việt Nam, Văn kiện Đảng toàn tập, t. 7 (1940 - 1945), Nxb. Chính trị quốc gia, Hà Nội, 2000, tr. 318.

(4). Đảng Cộng sản Việt Nam, Văn kiện Đảng toàn tập, t. 7 (1940 - 1945), Nxb. Chính trị quốc gia, Hà Nội, 2000, tr.319.

(5). Đảng Cộng sản Việt Nam, Văn kiện Đảng toàn tập, t. 7 (1940 - 1945), Nxb. Chính trị quốc gia, Hà Nội, 2000, tr. 321.