An ninh phi truyền thống trong bối cảnh toàn cầu: Thách thức và định hướng chính sách của Việt Nam hiện nay

Môi trường an ninh toàn cầu trước tác động của các thách thức phi truyền thống

An ninh phi truyền thống đã và đang trở thành một trong những thách thức lớn của nhân loại trong thế kỷ XXI, đặt ra yêu cầu phải nhận diện và đổi mới tư duy an ninh theo hướng toàn diện, đa ngành bao quát các lĩnh vực của đời sống xã hội, thể hiện trên một số phương diện chủ yếu sau:

Thứ nhất, biến đổi khí hậu và suy thoái môi trường toàn cầu.

Nhiệt độ toàn cầu gia tăng, băng tan và nước biển dâng làm nhiều quốc gia ven biển, đảo nhỏ và nước đang phát triển đối mặt với nguy cơ ngập lụt, mất đất canh tác và di cư môi trường, như Bangladesh, Maldives, Tuvalu, Kiribati và nhiều đảo ở Thái Bình Dương có nguy cơ mất lãnh thổ vĩnh viễn trong vài thập kỷ tới⁽¹⁾. Suy thoái môi trường, ô nhiễm, khan hiếm nước ngọt và suy giảm đa dạng sinh học cũng làm gia tăng nguy cơ khủng hoảng lương thực và mất cân bằng sinh thái. Các hiện tượng thời tiết cực đoan như bão, hạn hán, nắng nóng, cháy rừng, sạt lở đất xảy ra ngày càng thường xuyên, gây thiệt hại lớn về kinh tế, cơ sở hạ tầng và sức khỏe cộng đồng. 

Thứ hai, vấn nạn dịch bệnh và nguồn lực y tế toàn cầu.

Trong thế kỷ XXI, các bệnh truyền nhiễm đã trở thành một trong những thách thức của an ninh toàn cầu, phản ánh tính liên kết chặt chẽ giữa các quốc gia. Những đợt bùng phát như SARS (2003), Ebola (2014) hay đại dịch COVID-19 (từ 2019 đến 2022) cho thấy các bệnh truyền nhiễm có khả năng lây lan nhanh chóng, vượt qua mọi ranh giới lãnh thổ. Dịch bệnh không chỉ ảnh hưởng đến sức khỏe con người, mà còn làm đình trệ chuỗi cung ứng, giảm doanh thu thương mại, gây thiệt hại lớn cho kinh tế toàn cầu. Do đó, bảo đảm an ninh y tế toàn cầu đòi hỏi tăng cường hợp tác quốc tế, thúc đẩy chia sẻ thông tin, công nghệ, nguồn lực và kinh nghiệm trong phòng ngừa, phát hiện và ứng phó với các dịch bệnh truyền nhiễm.

Thứ ba, vấn nạn tội phạm xuyên quốc gia và an ninh mạng toàn cầu.

Trong bối cảnh toàn cầu hóa, các hoạt động của tội phạm xuyên quốc gia ngày càng diễn biến phức tạp, gây áp lực lớn đối với năng lực quản trị và bảo đảm an ninh của các quốc gia. Các tổ chức khủng bố quốc tế tiếp tục tìm cách mở rộng phạm vi hoạt động, sử dụng công nghệ cao để tuyên truyền, chiêu mộ lực lượng và tiến hành các vụ tấn công có tính chất phi đối xứng, đơn cử như sự vụ mã độc WannaCry năm 2017 làm gián đoạn hoạt động của hàng trăm nghìn máy tính tại hơn 150 quốc gia trên thế giới⁽²⁾. 

Thứ tư, an ninh năng lượng, lương thực và nguồn nước toàn cầu.

Dưới áp lực dân số tăng nhanh và nhu cầu kinh tế mở rộng, bảo đảm an ninh năng lượng, lương thực và nước trở nên cấp thiết. Nhiều nơi vẫn phụ thuộc lớn vào nhiên liệu hóa thạch, trong khi chuyển dịch sang nguồn năng lượng sạch còn chậm. Về an ninh lương thực, biến đổi khí hậu, thiên tai và dịch bệnh làm mất cân bằng cung - cầu, đẩy giá lương thực, thực phẩm tăng cao, ảnh hưởng đến an ninh dinh dưỡng của hàng triệu người. Bên cạnh đó, tình trạng khan hiếm nguồn nước ngày càng gia tăng, khi khoảng 2,4 tỷ người hiện sống ở các quốc gia thiếu hụt nguồn nước, tức đã sử dụng ≥ 25 % nguồn nước tái tạo⁽³⁾. Từ đó, an ninh năng lượng, lương thực, nguồn nước trở thành vấn đề trọng yếu, đòi hỏi tăng cường hợp tác quốc tế, quản lý tài nguyên bền vững, thúc đẩy đổi mới công nghệ và hoàn thiện cơ chế chia sẻ công bằng để bảo đảm phát triển bền vững.

Thứ năm, di cư và vấn đề nhân quyền toàn cầu.

Trong vài thập niên gần đây, khoảng cách giàu nghèo, di cư vượt biên và vi phạm nhân quyền đã trở thành những vấn đề mang tính toàn cầu. Các dòng di cư lớn gây áp lực lên hệ thống y tế, giáo dục, việc làm và an sinh xã hội của nhiều quốc gia, đồng thời làm gia tăng bất bình đẳng, căng thẳng xã hội và nguy cơ xung đột. Những vấn đề liên quan đến người tị nạn, người di cư và các nhóm dễ bị tổn thương tiếp tục là mối quan ngại của cộng đồng quốc tế. Vì vậy, ứng phó hiệu quả với các thách thức này đòi hỏi sự liên kết chặt chẽ giữa các quốc gia, nhằm thúc đẩy phát triển công bằng và bảo đảm quyền con người. 

Tác động của các thách thức an ninh phi truyền thống đối với Việt Nam trong giai đoạn phát triển mới

Việt Nam nằm trong khu vực châu Á - Thái Bình Dương, khu vực thuận lợi cho phát triển, song cũng chịu tác động từ thách thức an ninh phi truyền thống ngày càng gia tăng, cụ thể:

Thứ nhất, về biến đổi khí hậu. Việt Nam được các tổ chức quốc tế đánh giá là một trong năm quốc gia chịu tác động lớn nhất do biến đổi khí hậu, chủ yếu là nhiệt độ và nước biển dâng. Trong những năm gần đây, các hiện tượng thời tiết cực đoan, như bão lũ, hạn hán, nắng nóng kéo dài, gây thiệt hại lớn cho phát triển kinh tế, xã hội. Khu vực đồng bằng sông Cửu Long, vựa lúa trọng điểm của cả nước đang phải đối mặt với tình trạng nước biển dâng và xâm nhập mặn trên diện rộng. Hệ thống thủy lợi và nguồn nước ngọt bị ảnh hưởng, ảnh hưởng trực tiếp đến an ninh lương thực quốc gia. Hàng chục triệu người dân sinh sống tại khu vực này có nguy cơ mất sinh kế, buộc phải di cư sang các vùng khác, kéo theo nhiều hệ lụy về xã hội và phát triển bền vững⁽⁴⁾. Năm 2020, Việt Nam mất khoảng 10 tỷ USD (tương đương 3,2% GDP) do tác động của biến đổi khí hậu. Con số này sẽ tăng lên khoảng 12% đến 14% vào năm 2050⁽⁵⁾. Ngoài ra, biến đổi khí hậu còn gây sạt lở ở miền núi, xói lở bờ biển, suy giảm đa dạng sinh học… Những thách thức này đòi hỏi Việt Nam phải có chiến lược thích ứng toàn diện, kết hợp giữa quản lý tài nguyên, chuyển đổi cơ cấu sản xuất và tăng cường hợp tác quốc tế nhằm giảm thiểu tác động tiêu cực từ biến đổi khí hậu.

Thứ hai, về vấn đề an ninh con người. Hiện nay, Việt Nam đang đối mặt với nhiều thách thức về y tế, trong đó các bệnh truyền nhiễm và bệnh không lây nhiễm đều có xu hướng gia tăng. Tình trạng mất cân bằng dinh dưỡng của người dân cũng đang ở mức báo động⁽⁶⁾. Do vậy, an ninh con người không còn là vấn đề riêng lẻ của từng quốc gia, mà là mối quan tâm toàn cầu đòi hỏi tăng cường hợp tác đa phương nhằm nâng cao hiệu quả phòng ngừa và ứng phó. 

Thứ ba, về an ninh không gian mạng. Việt Nam thuộc nhóm các quốc gia có tốc độ phát triển internet nhanh và tỷ lệ người sử dụng cao trong khu vực. Điều này mở ra nhiều cơ hội cho phát triển kinh tế số, thương mại điện tử, giáo dục trực tuyến và chuyển đổi số quốc gia. Tuy nhiên, cùng với những cơ hội đó, hàng loạt thách thức về an ninh mạng cũng được đặt ra. Các cuộc tấn công mạng có xu hướng gia tăng cả về số lượng lẫn mức độ tinh vi, nhằm vào hệ thống thông tin quan trọng của quốc gia, doanh nghiệp và cá nhân. Tình trạng phát tán tin giả, thông tin sai lệch trên các nền tảng truyền xã hội gây ảnh hưởng đến niềm tin xã hội và trật tự an ninh. Đối với Việt Nam, an ninh mạng không chỉ là thách thức kỹ thuật, mà còn là vấn đề an ninh quốc gia, gắn liền với sự ổn định chính trị, phát triển kinh tế và bảo vệ chủ quyền trong không gian số⁽⁷⁾.

Thứ tư, về tội phạm xuyên quốc gia và di cư trái phép. Trong bối cảnh hội nhập quốc tế ngày càng sâu rộng, các loại tội phạm xuyên quốc gia có xu hướng diễn biến phức tạp hơn, đặt ra nhiều thách thức đối với công tác bảo đảm an ninh, trật tự ở Việt Nam. Những hoạt động này không chỉ gây mất ổn định về trật tự xã hội mà còn ảnh hưởng đến uy tín, quan hệ đối ngoại và an ninh quốc gia. 

Một số giải pháp nhằm ứng phó thách thức an ninh phi truyền thống ở Việt Nam trong thời gian tới

Để chủ động ứng phó hiệu quả với các thách thức an ninh phi truyền thống trong bối cảnh mới, cần triển khai đồng bộ các giải pháp về thể chế, nguồn lực, khoa học - công nghệ và hợp tác quốc tế, trong đó tập trung vào một số nội dung chủ yếu sau:

Thứ nhất, tăng cường đổi mới tư duy, nâng cao nhận thức xã hội về an ninh phi truyền thống gắn với phát triển bền vững.

Việt Nam cần tiếp tục đổi mới tư duy về an ninh trong bối cảnh toàn cầu hóa. Nếu trước đây, an ninh thường gắn liền với yếu tố truyền thống như quốc phòng, bảo vệ lãnh thổ, thì hiện nay cần chuyển mạnh sang cách tiếp cận toàn diện, đa ngành, liên kết, đặt an ninh con người là trung tâm. Bất kỳ thách thức nào về môi trường, dịch bệnh, an ninh mạng, lương thực, năng lượng hay di cư… đều có thể trở thành mối đe dọa trực tiếp đến phát triển và ổn định chính trị⁽⁸⁾. Vì vậy, chính sách của Việt Nam phải đặt việc bảo đảm an ninh phi truyền thống trong tổng thể chiến lược phát triển bền vững quốc gia. Điều này đòi hỏi phải có tầm nhìn dài hạn, xác định rõ những lĩnh vực trọng điểm, đồng thời gắn kết giữa mục tiêu phát triển kinh tế, bảo vệ môi trường, nâng cao chất lượng xã hội với nhiệm vụ củng cố nền tảng an ninh. Cần đưa nội dung giáo dục về môi trường, an ninh mạng, sức khỏe cộng đồng, ứng phó thiên tai vào chương trình đào tạo từ phổ thông đến đại học. Các cơ quan, tổ chức cũng cần thường xuyên tổ chức tập huấn, diễn tập phòng, chống dịch bệnh, ứng phó thiên tai, xử lý khủng hoảng truyền thông. Song song với đó, cần nâng cao nhận thức của toàn xã hội về an ninh phi truyền thống, qua đó phát huy vai trò chủ động, trách nhiệm của người dân và doanh nghiệp trong tham gia bảo đảm an ninh quốc gia.

Thứ hai, hoàn thiện thể chế, xây dựng khung pháp lý đồng bộ cho quản trị an ninh phi truyền thống.

Cần tiếp tục rà soát, sửa đổi, bổ sung và hoàn thiện hệ thống pháp luật về quản lý, phòng ngừa và ứng phó với các thách thức an ninh phi truyền thống, bảo đảm tính đồng bộ, phù hợp với yêu cầu phát triển trong bối cảnh mới. Trọng tâm là kịp thời hoàn thiện các quy định pháp luật về an ninh mạng, an toàn thông tin, trí tuệ nhân tạo và công nghệ số, nhằm đáp ứng yêu cầu quản lý đối với các vấn đề mới phát sinh. Đồng thời, tiếp tục hoàn thiện cơ chế, chính sách về bảo vệ môi trường, tăng cường trách nhiệm của các chủ thể có liên quan và nâng cao hiệu lực, hiệu quả thực thi pháp luật trong phòng ngừa, kiểm soát ô nhiễm và ứng phó với biến đổi khí hậu.

Thứ ba, nâng cao năng lực dự báo, cảnh báo sớm và quản trị rủi ro.

Nâng cao năng lực dự báo, cảnh báo và quản trị rủi ro là yêu cầu trọng yếu nhằm tăng cường tính chủ động trong phòng ngừa, ứng phó với các thách thức an ninh phi truyền thống. Theo đó, cần tiếp tục đầu tư, hoàn thiện hệ thống dự báo, cảnh báo sớm đối với các lĩnh vực trọng yếu; đẩy mạnh ứng dụng khoa học, công nghệ, nhất là trí tuệ nhân tạo, dữ liệu lớn và các công nghệ số trong thu thập, phân tích, chia sẻ thông tin và đánh giá rủi ro. Đồng thời, xây dựng cơ chế quản trị rủi ro đồng bộ từ Trung ương đến địa phương, gắn công tác dự báo với năng lực chỉ đạo, điều hành và tổ chức thực hiện, bảo đảm phát hiện sớm, ứng phó kịp thời, góp phần giảm thiểu thiệt hại và nâng cao hiệu quả quản lý nhà nước trước các nguy cơ an ninh phi truyền thống.

Thứ tư, tăng cường năng lực y tế, coi an ninh y tế là trụ cột của an ninh con người.

Cần tiếp tục đầu tư phát triển hệ thống y tế theo hướng hiện đại, đồng bộ; đẩy mạnh nghiên cứu, ứng dụng khoa học, công nghệ sinh học, phát triển công nghiệp dược và trang thiết bị y tế. Song song với đó, cần chú trọng đào tạo đội ngũ nhân lực y tế chất lượng cao, phân bổ hợp lý giữa các vùng, đặc biệt là vùng sâu, vùng xa. Nghiên cứu xây dựng quỹ dự phòng y tế khẩn cấp, sẵn sàng ứng phó khi dịch bệnh bùng phát, đồng thời mở rộng hợp tác quốc tế về nghiên cứu vaccine, chia sẻ dữ liệu và công nghệ. Bảo đảm an ninh y tế không chỉ là bảo vệ sức khỏe nhân dân, mà còn là nền tảng duy trì ổn định xã hội và thúc đẩy phát triển bền vững.

Thứ năm, ứng phó và bảo đảm an ninh môi trường.

Việt Nam là một trong những quốc gia chịu ảnh hưởng lớn bởi biến đổi khí hậu, đặc biệt ở khu vực đồng bằng sông Cửu Long và đồng bằng sông Hồng. Do đó, chính sách ứng phó cần đặt trọng tâm vào: (1) phát triển hạ tầng chống chịu thiên tai, (2) quy hoạch lại sản xuất nông nghiệp thích ứng với nước biển dâng và xâm nhập mặn, (3) đẩy mạnh chuyển đổi năng lượng tái tạo, giảm phát thải khí nhà kính, (4) bảo vệ rừng và hệ sinh thái ven biển. Việt Nam cũng cần chủ động tham gia các sáng kiến quốc tế về biến đổi khí hậu, thể hiện trách nhiệm với cộng đồng toàn cầu, góp phần thực hiện các cam kết quốc tế và nâng cao hiệu quả quản lý, sử dụng bền vững tài nguyên, bảo vệ môi trường.

Thứ sáu, đẩy mạnh bảo đảm an ninh không gian mạng, an ninh thông tin.

Trong bối cảnh chuyển đổi số diễn ra mạnh mẽ, cần tiếp tục hoàn thiện hạ tầng số an toàn, hiện đại; nâng cao năng lực giám sát, phòng ngừa, phát hiện và xử lý các nguy cơ, sự cố an ninh mạng; đồng thời phát triển các giải pháp, sản phẩm công nghệ phục vụ bảo đảm an ninh mạng và an toàn thông tin. Cùng với đó, cần đẩy mạnh công tác tuyên truyền, giáo dục, nâng cao nhận thức và kỹ năng số cho người dân, góp phần hạn chế các nguy cơ từ tin giả, thông tin sai lệch trên không gian mạng. Đồng thời, khuyến khích sự tham gia của doanh nghiệp và các tổ chức khoa học, công nghệ trong nghiên cứu, phát triển các giải pháp bảo đảm an ninh mạng; tăng cường hợp tác quốc tế, chủ động tham gia xây dựng các cơ chế, chuẩn mực và quy tắc ứng xử trên không gian mạng, qua đó góp phần bảo đảm chủ quyền số, an ninh quốc gia và nâng cao vị thế của Việt Nam trong môi trường số.

Thứ bảy, tăng cường bảo đảm an ninh năng lượng, lương thực và nguồn nước.

Để ứng phó với nguy cơ khủng hoảng năng lượng và lương thực, Việt Nam cần thúc đẩy đa dạng hóa nguồn cung, tăng cường tự chủ năng lượng và lương thực trong nước. Chính sách chuyển dịch năng lượng sang các nguồn tái tạo như điện gió, điện mặt trời, thủy điện nhỏ… cần được đẩy mạnh, vừa giảm phụ thuộc vào nhiên liệu hóa thạch, vừa phù hợp với cam kết giảm phát thải. Trong lĩnh vực lương thực, trọng tâm là đẩy mạnh nông nghiệp thông minh, thích ứng với biến đổi khí hậu, đảm bảo vừa đáp ứng nhu cầu trong nước, vừa giữ vững vai trò là quốc gia xuất khẩu gạo lớn. Đối với nguồn nước, Việt Nam cần tăng cường hợp tác với các quốc gia láng giềng trong quản lý các dòng sông xuyên biên giới theo hướng hài hòa lợi ích và tuân thủ các nguyên tắc của luật pháp quốc tế.

Thứ tám, đẩy mạnh hợp tác quốc tế nhằm phòng, chống tội phạm xuyên quốc gia, di cư bất hợp pháp và tham gia quản trị toàn cầu.

Các thách thức an ninh phi truyền thống đều mang tính xuyên quốc gia, đòi hỏi sự phối hợp chặt chẽ giữa các quốc gia và các tổ chức quốc tế. Vì vậy, Việt Nam cần chủ động tăng cường hợp tác trong chia sẻ thông tin, phối hợp phòng ngừa, đấu tranh với các loại tội phạm xuyên quốc gia; đồng thời nâng cao năng lực quản lý thông qua ứng dụng khoa học, công nghệ trong kiểm soát các phương tiện, hàng hóa qua biên giới. Đồng thời, cần xây dựng chiến lược ngoại giao an ninh phi truyền thống, coi đây là một trụ cột trong chính sách đối ngoại toàn diện của đất nước⁽⁹⁾. Trên cơ sở đó, tiếp tục tham gia tích cực vào các cơ chế hợp tác song phương, đa phương và các khuôn khổ quản trị toàn cầu trong các lĩnh vực như biến đổi khí hậu, y tế, an ninh mạng, năng lượng và di cư, góp phần nâng cao hiệu quả ứng phó với các thách thức an ninh phi truyền thống.

An ninh phi truyền thống đang trở thành một trong những thách thức lớn đối với môi trường an ninh toàn cầu trong thế kỷ XXI. Đối với Việt Nam, hội nhập quốc tế sâu rộng, toàn diện vừa tạo cơ hội phát triển, vừa đặt ra nhiều yêu cầu mới trong bảo đảm an ninh quốc gia. Do đó, cần tiếp tục đổi mới tư duy an ninh, nâng cao năng lực quản trị, tăng cường phối hợp liên ngành và đẩy mạnh hợp tác quốc tế nhằm chủ động ứng phó với các thách thức an ninh phi truyền thống, góp phần giữ vững ổn định chính trị, thúc đẩy phát triển bền vững và nâng cao vị thế quốc gia trong bối cảnh mới./.

-----------------

(1) Xem: Công Thuận: “Tác động của biến đổi khí hậu đối với các quốc đảo”, Báo Tin tức điện tử, ngày 15-4-2026, https://baotintuc.vn/the-gioi/tac-dong-cua-bien-doi-khi-hau-doi-voi-cac-quoc-dao-20260415162015345.htm
(2) Xem: Nguyên Khang: “Vụ mã độc WannaCry tấn công toàn cầu: Hiểm họa từ kho vũ khí của NSA”, Báo Công an nhân dân điện tử, ngày 10-3-2026, https://cand.com.vn/Cong-nghe/Vu-ma-doc-WannaCry-tan-cong-toan-cau-Hiem-hoa-tu-kho-vu-khi-cua-NSA-i428935/
(3) Xem: UNEP - UN Environment Programme: “As shortages mount, countries hunt for novel sources of water” (Tạm dịch: Khi tình trạng khan hiếm gia tăng, các quốc gia săn tìm nguồn nước mới), Chương trình Môi trường Liên Hợp Quốc, ngày 30-5-2026, https://www.unep.org/news-and-stories/story/shortages-mount-countries-hunt-novel-sources-water
(4) Xem: Minh Phú: “Đồng bằng sông Cửu Long: Tiến trình “sống chung” với xâm nhập mặn”, Tạp chí Công dân và Khuyến học điện tử, ngày 14-3-2026, https://congdankhuyenhoc.vn/dong-bang-song-cuu-long-tien-trinh-song-chung-voi-xam-nhap-man-17624031411245051.htm
(5), (6), (7), (9) Nguyễn Thị Trường Giang: Kinh nghiệm giải quyết các vấn đề An ninh phi truyền thống trên thế giới và gợi mở đối với Việt Nam, Nxb. Chính trị quốc gia Sự thật, Hà Nội, 2024, tr.284-285, tr.287-288, tr.283, tr.296-297
(8) Nghị quyết số 417/NQ-CP, ngày 22-5-2025, của Chính phủ, “Về ban hành Chiến lược tổng thể Quốc gia phòng ngừa, ứng phó với các đe dọa an ninh phi truyền thống đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045”