Phát huy giá trị thượng tôn pháp luật thời kỳ mới theo Văn kiện Đại hội XIV của Đảng trong công tác phòng, chống tội phạm ở cơ sở

Trong tiến trình đổi mới và hội nhập quốc tế sâu rộng, thượng tôn pháp luật không chỉ là nguyên tắc tổ chức và hoạt động của bộ máy nhà nước, mà còn là nền tảng bảo đảm kỷ cương, trật tự xã hội, góp phần thực hiện thắng lợi mục tiêu “Khơi dậy khát vọng phát triển, củng cố niềm tin xã hội, lan tỏa chuẩn mực “thượng tôn pháp luật, trọng danh dự, đề cao trách nhiệm, bình đẳng, hợp tác vì lợi ích chung”, tạo nên sức mạnh quốc gia để vững vàng bước vào kỷ nguyên mới”⁽²⁾.

Về mặt nhận thức, thượng tôn pháp luật được hiểu là sự tôn trọng, đề cao và tuân thủ Hiến pháp, pháp luật trong toàn bộ hoạt động của Nhà nước, tổ chức và cá nhân; bảo đảm mọi chủ thể đều hoạt động trong khuôn khổ pháp luật và sự điều chỉnh của pháp luật. Sự phát triển nhanh của nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, cùng với tác động đa chiều của toàn cầu hóa, chuyển đổi số và các thách thức an ninh phi truyền thống, đặt ra yêu cầu phải tiếp tục hoàn thiện thể chế, nâng cao vai trò, chất lượng xây dựng và thực thi pháp luật, hình thành văn hóa thượng tôn pháp luật trong toàn xã hội.

Văn kiện Đại hội XIV của Đảng Cộng sản Việt Nam tiếp tục nhấn mạnh vai trò trung tâm của hệ thống pháp luật trong quản lý, quản trị quốc gia hiện đại, bảo đảm yêu cầu thượng tôn pháp luật trong mọi hoạt động, đặt pháp luật trong mối quan hệ chặt chẽ với phát triển nhanh và bền vững đất nước.

Thứ nhất, thượng tôn pháp luật gắn với yêu cầu xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa, có hệ thống pháp luật hoàn chỉnh, được thực hiện nghiêm minh để phục vụ quản lý, quản trị quốc gia hiện đại, bảo đảm và bảo vệ công lý, quyền con người, quyền công dân. Đại hội XIV của Đảng tiếp tục khẳng định nhất quán quan điểm: “Xây dựng, hoàn thiện Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam của nhân dân, do nhân dân, vì nhân dân do Đảng Cộng sản Việt Nam lãnh đạo là nhiệm vụ trọng tâm của đổi mới hệ thống chính trị…; xây dựng nền quản trị quốc gia hiện đại, hiệu lực, hiệu quả; có hệ thống pháp luật hoàn chỉnh, được thực hiện nghiêm minh; bảo đảm và bảo vệ công lý, quyền con người, quyền công dân”⁽³⁾.

Nếu như trong các giai đoạn trước, pháp luật chủ yếu được nhìn nhận như công cụ quản lý xã hội và duy trì trật tự Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa, thì trong Văn kiện Đại hội XIV của Đảng, pháp luật được đặt trong vị thế rộng lớn hơn, trở thành động lực thúc đẩy đổi mới sáng tạo, quản trị quốc gia hiện đại, kịp thời tháo gỡ khó khăn, vướng mắc, khơi dậy mọi tiềm năng, thế mạnh và nguồn lực để phát triển nhanh, bền vững đất nước. Đồng thời, pháp luật còn là cơ sở bảo đảm hiệu lực thực thi, nhất là đối các lĩnh vực phát triển mới, với mục tiêu “Xây dựng và hoàn thiện hệ thống pháp luật đáp ứng yêu cầu phát triển nền kinh tế số, nhất là công nghệ tài chính, tài sản số, trí tuệ nhân tạo, thương mại điện tử, các ngành công nghệ mới”⁽⁴⁾. Văn kiện Đại hội XIV của Đảng khẳng định nguyên tắc, “bảo đảm sự lãnh đạo toàn diện, trực tiếp của Đảng trong công tác xây dựng pháp luật; đưa thể chế, pháp luật trở thành lợi thế cạnh tranh; tập trung xây dựng văn hóa tuân thủ pháp luật”⁽⁵⁾.

Thứ hai, thượng tôn pháp luật gắn với tăng cường kỷ luật thực thi. Điểm mới quan trọng trong tư duy của Đại hội XIV là chuyển từ yêu cầu “tuân thủ hình thức” sang đề cao trách nhiệm cá nhân, hiệu quả thực chất và ý thức tự giác trong thực thi công vụ.

Nếu như trước đây, trọng tâm được đặt ở việc xác định đúng đường lối, chính sách, pháp luật thì trong bối cảnh hiện nay, yêu cầu đặt ra còn phải bảo đảm các quy định đó được triển khai một cách nhanh chóng, kịp thời, đồng bộ và được đánh giá, đo lường bằng kết quả cụ thể trong thực tiễn. Để phát huy giá trị thượng tôn pháp luật, tinh thần chấp hành kỷ luật, kỷ cương đòi hỏi phải xác định rõ chủ thể, phạm vi và mức độ chịu trách nhiệm trong từng khâu của quá trình thực hiện, chấm dứt tình trạng né tránh, trì trệ, đùn đẩy trách nhiệm trong tổ chức thực hiện.

Thứ ba, thượng tôn pháp luật gắn với kiểm soát quyền lực, phòng, chống tham nhũng, lãng phí, tiêu cực. Trong Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa, pháp luật giữ vai trò là công cụ chủ yếu để tổ chức và kiểm soát quyền lực. Thượng tôn pháp luật đòi hỏi mọi quyền lực đều phải được giới hạn bằng pháp luật, thực hiện đúng thẩm quyền, đúng trình tự và chịu sự giám sát của nhân dân. Văn kiện Đại hội XIV nhấn mạnh: “…thiết kế cơ chế kiểm soát quyền lực để quyền lực luôn trong khuôn khổ pháp luật, đạo đức, văn hóa, truyền thống dân tộc và niềm tin của nhân dân”⁽⁶⁾ và bảo đảm nguyên tắc “Kỷ cương phép nước phải nghiêm. Mọi quyền lực phải được kiểm soát. Mọi trách nhiệm phải được minh định. Mọi sai phạm phải bị xử lý và mọi nỗ lực chân chính vì dân, vì nước phải được ghi nhận, bảo vệ”⁽⁷⁾.

Thứ tư, thượng tôn pháp luật phải gắn với cơ chế kiểm tra, giám sát, lấy dữ liệu và kết quả làm căn cứ khách quan đánh giá mức độ tuân thủ pháp luật, đồng thời nâng cao chất lượng hoạt động của các cơ quan bảo vệ pháp luật, đáp ứng yêu cầu cải cách tư pháp và nhiệm vụ phòng ngừa, phát hiện, xử lý các vi phạm pháp luật. Văn kiện Đại hội XIV của Đảng xác định, “Chuyển mạnh phương thức quản lý nhà nước từ tiền kiểm sang hậu kiểm gắn với xây dựng các tiêu chuẩn, quy chuẩn để quản lý và tăng cường kiểm tra, giám sát”⁽⁸⁾, bảo đảm mọi chủ trương đều có lộ trình, nguồn lực và cơ chế giám sát việc thực hiện. Đồng thời nhấn mạnh “tiếp tục đổi mới tổ chức, nâng cao chất lượng hoạt động của tòa án nhân dân, viện kiểm sát nhân dân, các cơ quan thanh tra, điều tra, thi hành án, bổ trợ tư pháp đáp ứng yêu cầu cải cách tư pháp”⁽⁹⁾.

Thứ năm, trong tiến trình xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam, thượng tôn pháp luật không chỉ là yêu cầu về tổ chức và thực thi quyền lực nhà nước, mà còn là nền tảng để hình thành giá trị văn hóa tuân thủ pháp luật, chuẩn mực hành vi phổ biến của toàn xã hội. Trong cách tiếp cận mới, thượng tôn pháp luật không chỉ nhằm duy trì trật tự xã hội mà còn là nền tảng phát triển toàn diện con người Việt Nam trong kỷ nguyên mới.

Thứ sáu, đứng trước bối cảnh chuyển đổi số phát triển mạnh mẽ, giá trị thượng tôn pháp luật càng trở nên cấp thiết, được thể hiện trong hoàn thiện thể chế pháp luật về công nghệ, dữ liệu, quản trị, an ninh mạng, ứng dụng công nghệ số, dữ liệu đối với công tác giáo dục pháp luật, nâng cao nhận thức của tổ chức, cá nhân trong tuân thủ chuẩn mực, quy định pháp luật trong môi trường số, trên không gian mạng. Văn kiện Đại hội XIV của Đảng nhấn mạnh yêu cầu, “có cơ chế, chính sách đột phá thúc đẩy chuyển đổi số, thực hiện số hóa toàn diện trong mọi lĩnh vực kinh tế - xã hội gắn với bảo đảm an ninh, an toàn, khuyến khích đổi mới, sáng tạo”⁽¹⁰⁾, gắn với yêu cầu phát triển công dân số, trang bị kiến thức, kỹ năng cần thiết để người dân tham gia hiệu quả vào nền kinh tế số và xã hội số; xây dựng xã hội số an toàn, lành mạnh.

Phát huy giá trị thượng tôn pháp luật trong công tác phòng, chống tội phạm ở cơ sở

Bảo đảm an ninh, trật tự ở cơ sở là một bộ phận trọng yếu của công cuộc xây dựng và bảo vệ Tổ quốc, với nguyên tắc lấy phòng ngừa kết hợp chủ động đấu tranh ngăn chặn từ sớm, từ xa, từ khi manh nha là chính; lấy sự ổn định và phát triển bền vững mọi mặt đời sống kinh tế - xã hội làm nền tảng; lấy phát huy nguồn lực, sức mạnh của cả hệ thống chính trị, của toàn dân là trọng tâm, trong đó lực lượng công an nhân dân là nòng cốt. Thực hiện Nghị quyết số 60-NQ/TW, ngày 12-4-2025, của Hội nghị lần thứ 11 Ban chấp hành Trung ương khóa XIII; các kết luận, kế hoạch của Bộ Chính trị, Ban Bí thư, Ban Chỉ đạo Trung ương về thực hiện sắp xếp, sáp nhập và tổ chức hệ thống chính quyền địa phương 2 cấp, toàn quốc đã triển khai phương án sắp xếp, sáp nhập đơn vị hành chính cấp tỉnh, cấp xã, có hiệu lực hoạt động từ ngày 1-7-2025. Cùng với cả hệ thống chính trị, công an nhân dân được xác định là lực lượng tiên phong, gương mẫu, đi đầu thực hiện các chủ trương chiến lược của Đảng. Theo đó, mô hình công an nhân dân ở địa phương được tổ chức theo 2 cấp: công an tỉnh, thành phố trực thuộc Trung ương (công an cấp tỉnh) và công an xã, phường, đặc khu (công an cấp xã). Đến nay, công an cấp xã trong phạm vi cả nước đã được xây dựng, củng cố vững chắc. Đội ngũ cán bộ, chiến sĩ đã khắc phục khó khăn, nỗ lực phấn đấu, phối hợp với cấp ủy, chính quyền, nhân dân địa phương triển khai có hiệu quả các mặt công tác, bảo đảm an ninh, trật tự, tạo môi trường ổn định phục vụ phát triển kinh tế - xã hội địa phương.

Từ thực tiễn công tác, chiến đấu của lực lượng công an nhân dân cho thấy, phát huy giá trị thượng tôn pháp luật có ý nghĩa quan trọng, là nền tảng tạo chuyển biến thực chất trong công tác phòng, chống tội phạm ở cơ sở, góp phần củng cố nền an ninh nhân dân, thế trận an ninh nhân dân, xây dựng “thế trận lòng dân” vững chắc, thể hiện trên các nội dung sau:

Thứ nhất, thượng tôn pháp luật là cơ sở bảo đảm giữ vững kỷ cương, trật tự xã hội ngay từ cơ sở. Địa bàn cơ sở là một trong những nơi khởi nguồn các vấn đề về kinh tế, văn hóa - xã hội, cũng là nơi tiềm ẩn nhiều nguy cơ có thể phát sinh tội phạm, vi phạm pháp luật. Do vậy, khi pháp luật được tôn trọng và thực thi nghiêm minh sẽ góp phần định hướng hành vi xã hội, nâng cao ý thức chấp hành pháp luật của người dân, hạn chế các nguyên nhân, điều kiện tội phạm hoạt động. Đây là nền tảng quan trọng để xây dựng môi trường xã hội ổn định, an toàn và lành mạnh.

Thứ hai, phát huy giá trị thượng tôn pháp luật góp phần nâng cao hiệu lực, hiệu quả quản lý nhà nước về an ninh trật tự ở cơ sở. Việc chấp hành và thực hiện nghiêm các quy định pháp luật về cư trú, quản lý địa bàn, quản lý ngành nghề kinh doanh có điều kiện, thu hồi, quản lý vũ khí, vật liệu nổ, công cụ hỗ trợ, quản lý dữ liệu dân cư và xử lý vi phạm hành chính sẽ giúp các cơ quan chức năng chủ động phát hiện, phòng ngừa và đấu tranh với các loại tội phạm từ sớm, từ xa, ngay tại địa bàn cơ sở.

Thứ ba, ở phương diện văn hóa pháp lý, thượng tôn pháp luật có vai trò quan trọng trong xây dựng văn hóa tuân thủ pháp luật và phát huy sức mạnh của nhân dân trong phòng, chống tội phạm ở cơ sở. Thực tiễn đã chứng minh, khi nhận thức và hành động của tổ chức, cá nhân theo nguyên tắc “sống và làm việc theo Hiến pháp và pháp luật” trở thành chuẩn mực ứng xử xã hội sẽ hình thành môi trường pháp lý lành mạnh, nâng cao tinh thần trách nhiệm công dân trong phát hiện, báo tin, tố giác tội phạm cũng như tích cực, chủ động tham gia, hỗ trợ, giúp đỡ lực lượng công an bảo đảm an ninh, trật tự tại địa bàn cư trú.

Thứ tư, thượng tôn pháp luật góp phần nâng cao hiệu quả kiểm soát quyền lực, phòng chống tham nhũng, tiêu cực trong các hoạt động quản lý nhà nước tại cơ sở. Việc thực thi pháp luật công khai, minh bạch, đúng thẩm quyền sẽ góp phần hạn chế các biểu hiện lạm quyền, nhũng nhiễu hoặc bao che vi phạm, qua đó nâng cao vai trò giám sát cũng như củng cố niềm tin của nhân dân đối với các cơ quan chức năng và hệ thống chính trị ở cơ sở.

Thứ năm, trong bối cảnh chuyển đổi số, phát huy giá trị thượng tôn pháp luật góp phần nâng cao hiệu quả phòng, chống tội phạm ở cơ sở. Thời gian gần đây, tại địa bàn cơ sở, các hành vi vi phạm pháp luật trên không gian mạng như lừa đảo công nghệ cao, xâm phạm dữ liệu cá nhân, phát tán thông tin sai sự thật, thao túng dư luận xã hội có xu hướng gia tăng. Do vậy, cần tiếp tục đẩy mạnh ứng dụng công nghệ số, dữ liệu, nhất là các nền tảng phương tiện truyền thông xã hội với tính chất lan tỏa nhanh chóng, phạm vi ảnh hưởng rộng lớn để tuyên truyền, phổ biến, giáo dục pháp luật; đồng thời là kênh thông tin trực tuyến hai chiều, giúp sự tương tác giữa chính quyền cơ sở và nhân dân trở nên thường xuyên, kịp thời hơn.

Phát huy giá trị thượng tôn pháp luật thời kỳ mới trong công tác phòng, chống tội phạm tại cơ sở không chỉ là yêu cầu hoàn thiện hệ thống pháp luật, mà còn là yêu cầu đổi mới toàn diện tư duy và hành động theo hướng thực chất, hiện đại và mang tính đột phá, bảo đảm tinh thần thượng tôn pháp luật thực sự trở thành nền tảng của quản trị quốc gia và động lực xây dựng xã hội lành mạnh, kỷ cương, văn minh, an toàn và phát triển. Để phát huy giá trị thượng tôn pháp luật ở địa bàn cơ sở, cần thực hiện tốt một số giải pháp sau:

Một là, cần tạo đột phá trong đổi mới công tác tuyên truyền, giáo dục pháp luật theo hướng thực chất, gần dân, dễ hiểu và phù hợp với từng nhóm đối tượng. Nội dung tuyên truyền phải gắn với các vấn đề phát sinh từ thực tiễn địa bàn, cộng đồng dân cư, tập trung vào các quy định liên quan trực tiếp đến quyền và nghĩa vụ của công dân và các nguy cơ vi phạm pháp luật phổ biến hiện nay. Đẩy mạnh ứng dụng công nghệ số và các nền tảng truyền thông mới trong tuyên truyền, phổ biến, giáo dục pháp luật nhằm nâng cao khả năng tiếp cận pháp luật của nhân dân.

Hai là, tiếp tục phát huy vai trò của hệ thống chính trị cơ sở và quần chúng nhân dân trong bảo đảm an ninh, trật tự cũng như phát hiện, phòng ngừa, đấu tranh chống tội phạm. Cấp ủy, chính quyền địa phương cần tăng cường công tác lãnh đạo, chỉ đạo trong nắm tình hình, quản lý địa bàn, quyết định và chủ động phối hợp triển khai đồng bộ các chương trình, kế hoạch bảo vệ an ninh, trật tự, đấu tranh phòng, chống tội phạm và vi phạm pháp luật, giải quyết kịp thời các mâu thuẫn xã hội, không để phát sinh “điểm nóng” về an ninh, trật tự ở cơ sở. Tiếp tục đổi mới nội dung, hình thức vận động, tập hợp quần chúng nhân dân trong chấp hành các quy định pháp luật, tham gia giữ gìn an ninh, trật tự, tích cực đóng góp xây dựng cộng đồng, khu dân cư yên bình, kỷ cương, văn minh, an toàn để phục vụ phát triển kinh tế - xã hội địa phương.

Ba là, cần tiếp tục đẩy mạnh công tác cải cách hành chính theo hướng minh bạch, hiện đại trên tất cả các lĩnh vực quản lý nhà nước tại cơ sở, trong đó có lĩnh vực an ninh, trật tự. Tăng cường mạnh mẽ chuyển đổi số đối với giải quyết các thủ tục hành chính tại địa bàn các xã, phường, đặc khu, nhất là các dịch vụ công thiết yếu về kinh tế, văn hóa, xã hội, an ninh trật tự có liên quan đến tổ chức, doanh nghiệp, người dân... Tiếp tục hoàn thiện cơ chế kiểm tra, giám sát và xử lý nghiêm các hành vi vi phạm, bảo đảm mọi tổ chức, cá nhân đều bình đẳng trước pháp luật. Việc xử lý nghiêm minh, công khai, đúng quy định sẽ góp phần nâng cao tính răn đe, giáo dục và củng cố niềm tin của người dân về giá trị thượng tôn Hiến pháp, pháp luật trong xã hội.

Bốn là, xây dựng văn hóa tuân thủ pháp luật, thượng tôn pháp luật trở thành giá trị văn hóa, chuẩn mực ứng xử phổ biến trong đời sống và cộng đồng, góp phần hoàn thiện Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa và bảo đảm trật tự, kỷ cương xã hội thời kỳ mới. Muốn vậy, cần gắn xây dựng văn hóa tuân thủ pháp luật với xây dựng đời sống văn hóa ở từng khu dân cư bằng các hệ thống các hương ước, bộ quy tắc ứng xử hay các thiết chế văn hóa khác để người dân tự giác chấp hành. Cùng với đó, đòi hỏi mỗi cán bộ, đảng viên ở cơ sở phải thực sự gương mẫu trong chấp hành pháp luật, kỷ luật công vụ và chuẩn mực đạo đức nghề nghiệp, qua đó tạo sức lan tỏa tích cực trong địa bàn, từng bước đưa thượng tôn pháp luật trở thành giá trị văn hóa, chuẩn mực, góp phần phát triển toàn diện con người Việt Nam về đạo đức, trí tuệ, ý thức dân tộc, trách nhiệm công dân, thượng tôn pháp luật.

Năm là, đẩy mạnh chuyển đổi số trong bảo đảm thực thi pháp luật, phòng, chống tội phạm ở cơ sở với yêu cầu về chuyển đổi trạng thái, phương thức quản lý, quản trị an ninh trật tự theo hướng hiện đại, minh bạch, hiệu quả, thân thiện, nhân văn, vì nhân dân phục vụ. Tiếp tục ứng dụng các tiến bộ về công nghệ số, như điện toán đám mây (Cloud), dữ liệu lớn (Big data), trí tuệ nhân tạo (AI) và Internet vạn vật (IoT), công nghệ chuỗi khối (Blockchain)… để thực hiện có hiệu quả hơn công tác tuyên truyền, giáo dục pháp luật và vận động quần chúng nhân dân tham gia công tác phòng, chống tội phạm; kịp thời thu thập các thông tin, tài liệu, dữ liệu để phục vụ xây dựng các chương trình, kế hoạch phòng ngừa, đấu tranh với các loại tội phạm và vi phạm pháp luật ở cơ sở, góp phần bảo đảm an ninh, trật tự.

Sáu là, nâng cao vai trò nêu gương, ý thức trách nhiệm và kỷ luật thực thi công vụ của công an cấp xã trong công tác bảo đảm an ninh, trật tự. Để giá trị thượng tôn pháp luật đi vào cuộc sống, đòi hỏi lực lượng công an cấp xã phải thực hiện tốt hơn yêu cầu kỷ luật nhất trong quản lý, điều hành; trung thành nhất trong chấp hành đường lối, chủ trương của Đảng, pháp luật của Nhà nước và mệnh lệnh cấp trên; gần dân nhất trong phục vụ nhân dân, giải quyết công việc nhanh chóng, kịp thời, hiệu quả, đúng pháp luật. Xây dựng công an cấp xã “vững mạnh, bám cơ sở”; tiếp tục đẩy mạnh phong trào thi đua “Ba nhất: Kỷ luật nhất - Trung thành nhất - Gần dân nhất”, để mỗi cán bộ, chiến sĩ coi đây là yêu cầu tự thân trong quá trình rèn luyện, phấn đấu, góp phần lan tỏa, phát huy giá trị thượng tôn pháp luật, đáp ứng yêu cầu, nhiệm vụ bảo vệ an ninh, trật tự ở cơ sở hiện nay.

Thượng tôn pháp luật là giá trị nền tảng của công tác quản lý nhà nước và xã hội, đồng thời là điều kiện bảo đảm ổn định chính trị, phát triển bền vững và nâng cao hiệu quả quản trị quốc gia thời kỳ mới. Phát huy giá trị thượng tôn pháp luật theo tinh thần Đại hội XIV của Đảng trong công tác phòng, chống tội phạm ở cơ sở không chỉ có ý nghĩa đối với việc hoàn thiện Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam, mà còn là điều kiện củng cố niềm tin nhân dân, khơi thông các nguồn lực bảo đảm cho đất nước phát triển nhanh, bền vững, góp phần xây dựng xã hội Việt Nam lành mạnh, kỷ cương, văn minh, an toàn và phát triển trong kỷ nguyên mới./.

----------------

(1), (2), (3) Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIV, Nxb. Chính trị quốc gia Sự thật, Hà Nội, t. I, tr. 35, 36, 126
(4), (5) Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIV, Sđd, t. I, tr. 88, 87
(6), (7), (8) Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIV, Sđd, t. I, tr. 29, 41, 88
(9), (10) Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIV, Sđd, t. I, tr. 134, 106