“Sức mạnh mềm” của văn hóa Việt Nam - Nguồn lực nội sinh trong phát triển đất nước

“Sức mạnh mềm” của văn hóa có vị trí, vai trò quan trọng đối với sự phát triển đất nước. Sức mạnh mềm văn hóa Việt Nam là một trong những yếu tố cấu thành nên sức mạnh tổng hợp của quốc gia. Các giá trị văn hóa tốt đẹp của dân tộc Việt Nam, bản sắc và sức mạnh con người Việt Nam được hình thành trong suốt chiều dài hàng nghìn năm, đây là nền văn hoá có bản sắc riêng và luôn là sức mạnh, nguồn lực bảo, đảm cho sự phát triển của đất nước.

1. “Sức mạnh mềm” - nguồn lực nội sinh của Việt Nam

“Sức mạnh mềm” - nguồn lực nội sinh được hình thành bởi cộng đồng dân tộc của mỗi quốc gia và bồi đắp trong chiều dài lịch sử. Nguồn lực nội sinh là kết quả của quá trình sáng tạo lâu dài và bền bỉ của người dân mỗi quốc gia trong quá trình hình thành và phát triển của các quốc gia đó đối với tự nhiên, xã hội, thể hiện các dạng như: kinh tế, chính trị, giáo dục, văn hóa… Nguồn lực nội sinh là một trong những yếu tố chủ đạo cấu thành nên sức mạnh tổng hợpcủa mỗi dân tộc. Nguồn lực nội sinh có vai trò, vị trí quan trọng, quyết định đến sự phát triển của mỗi quốc gia; là yếu tố nền tảng, kiến tạo bản sắc đặc trưng văn hóa dân tộc.

Việt Nam là một dân tộc có nền văn hiến lâu đời, có hệ giá trị và bản sắc riêng. Nền văn hoá Việt Nam được hình thành và phát triển cùng với lịch sử dựng nước và giữ nước của dân tộc, đó là cơ sở hình thành nên hệ giá trị và bản sắc riêng - “sức mạnh mềm” của văn hóa Việt Nam. 
Đảng luôn xác định đây là nguồn sức mạnh nội sinh, là nguồn lực và động lực to lớn để phát triển con người và đất nước. 

Nhận thức sâu sắc vai trò của văn hoá trong thời kỳ đấu tranh giành độc lập dân tộc, ngay từ khi mới ra đời, Đảng xác định trong Cương lĩnh chính trị đầu tiên(năm 1930) về vấn đề phải phát triển văn hoá của dân tộc; tiếp đó, năm 1943, Đảng đã đề ra “Đề cương văn hoá Việt Nam”, trong đó chỉ rõ “Mặt trận văn hoá là một trong ba mặt trận (chính trị, kinh tế, văn hoá)”⁽¹⁾, và chủ trương phát triển văn hoá theo ba hướng: dân tộc hoá, khoa học hoá vàđại chúng hoá.

Trong qua trình tiến hành cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp, sức mạnh của văn hóa và trí tuệ con người Việt Nam luôn là động lực, là ánh sáng soi đường cho cả dân tộc chiến đấu chống xâm lược. Chính vì vậy, Đảng và Chủ tịch Hồ Chí Minh có những nhận thức sâu sắc và đúng đắn về văn hóa và vai trò của văn hoá “không thể đứng ngoài mà phải ở trong kinh tế và chính trị”⁽²⁾. Ngày 24-11-1946, tại Hội nghị Văn hóa toàn quốc lần thứ nhất, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã nhắc nhở: “Phải làm thế nào cho văn hóa vào sâu trong tâm lý của quốc dân, nghĩa là văn hóa phải sửa đổi được tham nhũng, lười biếng, phù hoa, xa xỉ. Tâm lý của ta lại còn muốn lấy tự do, độc lập làm gốc. Văn hóa phải làm thế nào cho ai cũng có lý tưởng tự chủ, độc lập, tự do”3 hay nói cách khác là “Văn hóa soi đường cho quốc dân đi”.

Nhằm nâng cao vị trí, vai trò văn hoá trong cuộc kháng chiến của dân tộc, tại Hội nghị Văn hóa toàn quốc lần thứ hai (7-1948) và Hội nghị cán bộ văn hóa lần thứ I (2-1949) đã nêu cao khẩu hiệu của Chủ tịch Hồ Chí Minh: “Kháng chiến hóa văn hóa, văn hóa hóa kháng chiến”. Cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp diễn ra ác liệt. Nhưng ở đâu có kháng chiến, ở đó có văn hóa kháng chiến. Những “Chiến sĩ trên mặt trận văn hóa” qua các thời kỳ cách mạng đã biết cách tổ chức công tác tuyên truyền thành một nghệ thuật, đồng thời lại biết cách đưa nghệ thuật vào công tác tuyên truyền. 

Từ những nhận thức đúng đắn và sâu sắc về vai trò của văn hoá trong đấu tranh giành độc lập cũng như hai cuộc kháng chiến trường kỳ, Đảng và Chủ tịch Hồ Chí Minh luôn có những chủ trương, quan điểm chỉ đạo đối với ngành văn hoá nói riêng và việc phát triển văn hóa nói chung. Đây là nguồn gốc khơi dậy ý thức dân tộc, tinh thần đoàn kết, yêu nước của mỗi người dân Việt Nam; cũng chính là cội nguồn sức mạnh của toàn dân tộc, góp phầnlàm nên Chiến thắng Điện Biên Phủ “lừng lẫy năm châu, chấn động địa cầu” kết thúc cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp và can thiệp của đế quốc Mỹ.

Bước sang thời kỳ chống đế quốc Mỹ, Đảng và Chủ tịch Hồ Chí Minh luôn chỉ đạo phát triển ngành văn hoá toàn diện theo định hướng rõ ràng để đi sâu vào chuyên ngành hoạt động, phát triển có bài bản về nội dung, về đào tạo cán bộ và phương thức hoạt động, tăng cường lực lượng văn hóa, thông tin để xây dựng chủ nghĩa xã hội ở miền Bắc, tham gia chiến đấu ở miền Nam. Đây cũng là giai đoạn mà văn hoá và báo chí các mạng đóng vai trò hết sức quan trọng động viên toàn quân, toàn dân chiến đấu chống quân xâm lược. Đặc biệt trong thời kỳ này có hai hoạt động văn hóa, văn nghệ nổi bật đó là các phong trào “Tiếng hát át tiếng bom” và “Đọc sách có hướng dẫn” đã góp phần giáo dục lòng căm thù sâu sắc của nhân dân đối với bọn xâm lược và bè lũ tay sai, cổ vũ tinh thần yêu nước, giáo dục chủ nghĩa anh hùng cách mạng.

Thắng lợi của Chiến dịch Hồ Chí Minh (30-4-1975) đã đi vào lịch sử dân tộc như một mốc son chói lọi đưa đất nước ta bước vào một kỷ nguyên mới, kỷ nguyên độc lập dân tộc và chủ nghĩa xã hội chính là nhờ đường lối văn hóa, văn nghệ đúng đắn, sáng tạo của Đảng và Chủ tịch Hồ Chí Minh. 

2. “Sức mạnh mềm” của văn hoá Việt Nam - nguồn lực phát triển đất nước

Bước vào thời kỳ đổi mới (1986), trong tinh thần đổi mới chung của toàn xã hội, Đảng đã xác định Văn hóa là nền tảng tinh thần của xã hội, vừa là mục tiêu, vừa là động lực thúc đẩy kinh tế - xã hội phát triển. Quan điểm này đưa đến nhận thức rõ nét về sự gắn bó mật thiết của văn hóa với mọi mặt đời sống và sự phát triển của văn hóa là thước đo sự phát triển chung của đất nước.Xây dựng nền văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc là điều kiện để thực hiện lý tưởng cao đẹp của dân tộc ta là xây dựng một nước Việt Nam giàu mạnh, văn minh, con người được ấm no, hạnh phúc.

Nhằm tăng cường vai trò của văn hoá trong sự nghiệp xây dựng và phát triển đất nước, tại Hội nghị Ban Chấp hành Trung ương lần thứ 10 (khóa IX) Đảng đã kết luận: “Bảo đảm sự gắn kết giữa nhiệm vụ phát triển kinh tế là trung tâm, xây dựng, chỉnh đốn Đảng là then chốt với không ngừng nâng cao văn hóa - nền tảng tinh thần của xã hội, tạo nên sự phát triển đồng bộ của ba lĩnh vực trên là điều kiện quyết định cho sự phát triển toàn diện và bền vững đất nước”⁽⁴⁾.

Để nâng cao chất lượng xây dựng văn hóa và phát triển con người Việt Nam, Đảng khẳng định nội dung quan trọng nhất là phát triển con người và xây dựng môi trường văn hóa. Ngày 9-6-2014, Hội nghị Ban Chấp hành Trung ương lần thứ 9 (khóa XI) đã ban hành Nghị quyết số 33-NQ/TW về xây dựng và phát triển văn hóa, con người Việt Nam phát triển đáp ứng yêu cầu phát triển bền vững đất nước. Nghị quyết đã nhấn mạnh: “Xây dựng nền văn hóa và con người Việt Nam phát triển toàn diện, hướng đến Chân - Thiện - Mỹ, thấm nhuần tinh thần dân tộc, nhân văn, dân chủ và khoa học. Văn hóa thực sự trở thành nền tảng tinh thần vững chắc của xã hội, là sức mạnh nội sinh quan trọng bảo đảm sự phát triển bền vững và bảo vệ vững chắc Tổ quốc vì mục tiêu dân giàu, nước mạnh, dân chủ, công bằng, văn minh”⁽⁵⁾, văn hóa phải được đặt ngang hàng với kinh tế, chính trị, xã hội. Như vậy cùng với các nguồn lực kinh tế, tài nguyên thiên nhiên, quốc phòng - an ninh,... nguồn lực văn hóa cũng đang ngày càng đóng vai trò quan trọng, chi phối, ảnh hưởng và tác động trực tiếp đến sự phát triển của đất nước. 

Đại hội XII của Đảng cũng nhấn mạnh “Xây dựng nền văn hóa và con người Việt Nam phát triển toàn diện, hướng đến chân - thiện - mỹ, thấm nhuần tinh thần dân tộc, nhân văn, dân chủ và khoa học. Văn hóa thực sự trở thành nền tảng tinh thần vững chắc của xã hội, là sức mạnh nội sinh quan trọng bảo đảm sự phát triển bền vững và bảo vệ vững chắc Tổ quốc vì mục tiêu dân giàu, nước mạnh, dân chủ, công bằng, văn minh”⁽⁶⁾. Đảng tiếp tục khẳng định cần xây dựng nền văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc trong bối cảnh kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa và hội nhập quốc tế. Phát triển văn hóa là thúc đẩy sức mạnh nội sinh, đưa văn hóa vào trung tâm của quá trình phát triển phù hợp với bối cảnh mới, văn hóa phải gắn kết chặt chẽ với quá trình phát triển kinh tế-xã hội.

Để “xây dựng con người Việt Nam phát triển toàn diện, gắn kết chặt chẽ, hài hòa giữa giá trị truyền thống và giá trị hiện đại”⁽⁷⁾ và tiếp tục thúc đẩy vai trò của văn hoá với tư cách là nguồn sức mạnh mềm trong bối cảnh mới, Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIII của Đảng xác định: “Lấy giá trị văn hóa, con người Việt Nam làm nền tảng, sức mạnh nội sinh quan trọng bảo đảm sự phát triển bền vững”⁽⁸⁾. Cũng trong Văn kiện Đại hội XIII của Đảng đã yêu cầu “xác định và phát huy sức mạnh mềm của văn hóa Việt Nam”. Đây là lần đầu tiên thuật ngữ “sức mạnh mềm”, “phát huy sức mạnh mềm của văn hóa Việt Nam” xuất hiện trong Văn kiện Đại hội của Đảng.

Tổng Bí thư Nguyễn Phú Trọng nhấn mạnh trong bài nói tại Hội nghị Văn hóa toàn quốc (24-11-2021): “Đứng trước những thời cơ và thách thức mới, yêu cầu khách quan của sự nghiệp cách mạng nước ta là phải tiếp tục xây dựng, giữ gìn và phát triển nền văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc, thực sự là “nền tảng tinh thần”, “động lực phát triển”, và “soi đường cho quốc dân đi”; phát huy giá trị văn hóa và sức mạnh con người Việt Nam, khơi dậy khát vọng phát triển đất nước phồn vinh, thịnh vượng, tạo ra sức mạnh tổng hợp của toàn dân tộc để tận dụng thời cơ, vượt qua thách thức, thực hiện thành công mục tiêu đưa nước ta trở thành quốc gia phát triển theo định hướng xã hội chủ nghĩa vào giữa thế kỷ XXI”⁽⁹⁾.

Để phát huy “sức mạnh mềm” văn hóa Việt Nam, trước hết cần quan tâm bảo tồn và phát huy các giá trị di sản văn hóa dân tộc. Tôn tạo và phát huy giá trị các di sản văn hóa và di sản thiên nhiên là con đường ngắn nhất để lan tỏa “sức mạnh mềm” văn hóa Việt Nam, đồng thời cũng sẽ tạo ra nguồn lực như những “cú hích” trực tiếp cho phát triển kinh tế, văn hóa, du lịch, dịch vụ ở nhiều địa phương. Muốn vậy cần có cơ chế và giải pháp đúng nhằm xử lý mối quan hệ giữa bảo tồn và phát triển, phát huy các giá trị văn hóa, lịch sử truyền thống với việc xây dựng nền văn hóa và con người trong bối cảnh mới.Trên cơ sở nền tảng đó cần động viên, khuyến khích sáng tạo sản phẩm văn hóa mới có giá trị tư tưởng và nghệ thuật cao. Đây cũng là một trong những giải pháp quan trọng để gia tăng “sức mạnh mềm” văn hóa Việt Nam. Đồng thời, các chủ trương của Đảng, chính sách của Nhà nước về văn hóa đều theo hướng định hướng phát triển toàn diện, đồng bộ các lĩnh vực văn hóa, môi trường văn hóa, xây dựng đời sống văn hóa phong phú, đa dạng, văn minh, hiện đại… Đây là những “điều kiện đủ” để tăng thêm “sức mạnh mềm” văn hóa Việt Nam và lan tỏa “sức mạnh mềm” văn hóa Việt Nam ra thế giới.

Để văn hóa thực sự là nền tảng tinh thần của xã hội và trở thành năng lực nội sinh thúc đẩy đất nước phát triển nhanh, bền vững cần chú trọng một số vấn đề sau: 

Một là, lấy chủ nghĩa Mác-Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh về văn hoá làm nền tảng, trên cơ sở đó, Đảng kịp thời đề ra những chủ trương, quan điểm nhằm tăng cường sự lãnh đạo trên lĩnh vực văn hóa. 

Hai là, bảo tồn và phát huy các di sản văn hóa dân tộc là nguồn tài nguyên của sức mạnh mềm văn hóa Việt Nam như: Các di sản thiên nhiên, di sản văn hóa vật thể, phi vật thể, nghệ nhân, sản phẩm văn hóa... chính là các nguồn lực văn hóa có khả năng tạo nên sức mạnh mềm văn hóa quốc gia. 

Ba là, đẩy mạnh xây dựng ngành công nghiệp văn hóa và dịch vụ văn hóa. Đây là biểu hiện tập trung của mối quan hệ ngày càng sâu sắc giữa kinh tế và văn hóa. Các ngành công nghiệp văn hóa như điện ảnh, quảng cáo, giải trí kỹ thuật số, phần mềm trò chơi điện tử, … đều đạt được những thành tựu đáng ghi nhận. Đẩy mạnh hiện đại hóa hệ thống báo chí, xuất bản, truyền thanh, truyền hình nhằm quảng bá hình ảnh của đất nước ra toàn thế giới.

Bốn là, chú trọng đầu tư và phát triển du lịch văn hóa - phát huy sức mạnh mềm văn hóa. Du lịch văn hóa mang lại nguồn thu, giải quyết việc làm, tạo đổi sinh kế, góp phần đảm bảo an sinh xã hội… Cần nâng cao chất lượng nguồn nhân lực du lịch để có thể chuyển tải được tối đa hàm lượng văn hóa vào trong các sản phẩm du lịch. Cần đầu tư để đa dạng hóa các loại hình du lịch và nâng cao chất lượng các sản phẩm du lịch. 

***

Văn hóa là một lĩnh vực trọng yếu của đời sống xã hội, có vị trí, vai trò hết sức quan trọng trong sự phát triển của mỗi quốc gia. Sẽ không thể có một sự phát triển nhanh và bền vững nếu không phát huy được nội lực của chính quốc gia đó. Mà nội lực quan trọng nhất của mỗi một quốc gia chính là con người, là những sáng tạo của con người quốc gia đó. Phát huy sức mạnh mềm văn hóa Việt Nam vừa là yêu cầu, vừa là giải pháp để thực hiện khát vọng xây dựng đất nước trong bối cảnh toàn cầu hóa. 

Nhấn mạnh vai trò của sức mạnh mềm văn hoá đối với sự phát triển đất nước, trong bài viết “Một số vấn đề lý luận và thực tiễn về chủ nghĩa xã hội và con đường đi lên chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam”, Tổng Bí thư Nguyễn Phú Trọng khẳng định: “Chúng ta coi văn hóa là nền tảng tinh thần của xã hội, sức mạnh nội sinh, động lực phát triển đất nước và bảo vệ Tổ quốc; xác định phát triển văn hóa đồng bộ, hài hòa với tăng trưởng kinh tế và tiến bộ, công bằng xã hội là một định hướng căn bản của quá trình xây dựng chủ nghĩa xã hội ở nước ta...”. Trong bối cảnh, Việt Nam đang đẩy mạnh sự nghiệp công nghiệp hoá, hiện đại hoá đất nước hướng tới mục tiêu xây dựng chủ nghĩa xã hội, đòi hỏi phải có một chiến lược tổng thể về phát triển chính trị - kinh tế - văn hoá tương xứng./.

---------------------

(1) Đảng Cộng sản Việt Nam: Văn kiện Đảng Toàn tập (1940-1945), Nxb. Chính trị quốc gia, H, 2000, t. 7, tr.316.
(2) Đảng Cộng sản Việt Nam: Văn kiện Đảng và Nhà nước về văn hoá, văn nghệ từ 1943 đến 1968, Nxb. Sự thật, H, 1970, tr.588.
(3) Hồ Chí Minh: Về công tác văn hoá nghệ thuật, Nxb. Sự thật, H, 1977, tr.90.

(4) Đảng Cộng sản Việt Nam: Văn kiện Đảng thời kỳ đổi mới (Đại hội VI, VII, VIII, IX) Về văn hóa, xã hội, khoa học - kỹ thuật, giáo dục, đào tạo, Nxb Chính trị quốc gia.
(5) Đảng Cộng sản Việt Nam: Văn kiện Hội nghị lần thứ chín Ban Chấp hành Trung ương khóa XI,Văn phòng Trung ương Đảng, tr. 46-47.
(6) Đảng Cộng sản Việt Nam, Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XII, Nxb CTQG, H.2016, tr.126.).
(7) Đảng Cộng sản Việt Nam: Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIII, Nxb. Chính trị quốc gia Sự thật, Hà Nội, 2021, T.I, tr.47.
(8) Đảng Cộng sản Việt Nam: Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIII, Nxb. Chính trị quốc gia Sự thật, Hà Nội, 2021, T.I, tr.216
(9) Tổng Bí thư Nguyễn Phú Trọng, Bài phát biểu tại Hội nghị Văn hóa toàn quốc (24-11-2021).