Phát triển hài hòa giữa bảo tồn và khai thác kinh tế di sản - kinh nghiệm từ thực tiễn địa phương

1. Một số vấn đề về lý luận

Kinh tế di sản là một lĩnh vực nghiên cứu và thực hành liên quan đến việc sử dụng và quản lý các tài sản di sản (văn hóa, lịch sử, tự nhiên) để tạo ra giá trị kinh tế và phát triển bền vững. Di sản có thể bao gồm các di tích lịch sử, văn hóa, cảnh quan tự nhiên, các truyền thống, phong tục, nghệ thuật, và những giá trị di sản khác có giá trị đặc biệt đối với cộng đồng hoặc quốc gia. Kinh tế di sản tập trung vào việc khai thác tiềm năng kinh tế của các tài sản di sản này thông qua các hoạt động như:

Du lịch di sản: Tạo ra các cơ hội du lịch dựa trên các di tích, danh lam thắng cảnh, lễ hội văn hóa truyền thống, giúp thúc đẩy nền kinh tế địa phương thông qua việc thu hút khách du lịch.

Bảo tồn và phục hồi: Các hoạt động bảo tồn và phục hồi di sản không chỉ bảo vệ giá trị văn hóa mà còn tạo ra cơ hội việc làm, cải thiện kết cấu hạ tầng và nâng cao đời sống cộng đồng.

Phát triển sản phẩm và dịch vụ: Các sản phẩm thủ công mỹ nghệ, đồ lưu niệm, và các dịch vụ liên quan đến di sản có thể được phát triển và tiêu thụ, tạo ra nguồn thu nhập cho cộng đồng.

Giá trị văn hóa và xã hội: Việc phát triển kinh tế di sản cũng đồng nghĩa với việc gia tăng giá trị văn hóa, giúp cộng đồng nhận thức rõ hơn về giá trị lịch sử, bảo tồn những giá trị truyền thống và phát triển bền vững.

Kinh tế di sản không chỉ đơn thuần là việc tạo ra lợi ích kinh tế mà còn phải bảo vệ và phát huy các giá trị văn hóa một cách có trách nhiệm và bền vững.

2. Thực trạng về phát triển kinh tế di sản ở thành phố Hạ Long

2.1. Đánh giá về tài nguyên văn hóa, thiên nhiên của thành phố

Hạ Long là một trong những vùng đất hình thành lâu đời trên lãnh thổ Việt Nam, là một trong các nôi văn hóa của người Việt cổ với 3 nền văn hóa nổi tiếng nối tiếp nhau từ thời tiền - sơ sử, đó là Văn hóa Soi Nhụ, Văn hóa Cái Bèo, Văn hóa Hạ Long. Đặc biệt với Văn hóa Hạ Long còn là một trong bốn nền văn hóa biển có vị trí rất quan trọng trong nền cảnh văn hóa tiền sử Việt Nam. Như một lẽ tự nhiên, vùng đất Hạ Long được tiếp nhận linh khí của nơi đất trời giao hòa, nơi Rồng trên trời hạ xuống và hóa đá ngàn năm, sừng sững giữa vùng non nước linh thiêng biểu tượng kỳ vĩ của tạo hóa. Theo đó, các trầm tích văn hóa được bồi tụ và thấm sâu vào đời sống qua hàng nghìn năm lịch sử tạo nên hệ thống di sản văn hóa vật thể và phi vật thể đa dạng, phong phú về loại hình, giàu có về giá trị, đặc sắc về nội dung, hiện hữu sinh động qua những huyền tích, đền miếu, văn bia, nghi lễ, lễ hội, phong tục, tập quán của cộng đồng cư dân Hạ Long.

Trên địa bàn thành phố Hạ Long hiện có 96/638 di tích lịch sử - văn hóa của toàn tỉnh; trong đó có 1 di tích cấp quốc gia đặc biệt là Danh thắng vịnh Hạ Long; 6 di tích cấp quốc gia; 16 di tích lịch sử cấp tỉnh; 73 di tích nằm trong danh mục được kiểm kê, phân loại, cùng nhiều di tích khảo cổ thời sơ sử và tiền sử, phản ánh sự kế tiếp lịch sử từ khi con người xuất hiện ở vùng đất này cách đây hàng ngàn năm về trước, được phân bố rộng trên địa bàn với những giá trị khác nhau, bản sắc khác nhau, chứa đựng nhiều dấu ấn của nền văn minh Việt cổ, tích hợp tầng sâu của văn hóa Việt Nam. Đặc biệt là vịnh Hạ Long, với diện tích 1.553km² bao gồm 1.969 hòn đảo, nhiều hang động, bãi cát đẹp, vịnh Hạ Long đã được nhiều du khách ví như một tác phẩm điêu khắc hùng vĩ và độc đáo của thiên nhiên. Với những giá trị nổi trội mang tầm quốc tế về cảnh quan thẩm mỹ, địa chất địa mạo, vịnh Hạ Long đã được tổ chức UNESCO 2 lần công nhận là Di sản thiên nhiên thế giới và được bầu chọn là 1 trong 7 kỳ quan thiên nhiên mới của nhân loại.

Đồng thời, trên địa bàn thành phố có 11 lễ hội văn hóa truyền thống có nguồn gốc lịch sử từ xa xưa, xuất phát từ nhu cầu tín ngưỡng của cộng đồng, phản ánh đặc điểm sinh hoạt của cư dân nông nghiệp, như thờ cúng Tổ tiên, thờ Mẫu, tín ngưỡng phồn thực, tín ngưỡng vạn vật hữu linh... Hệ thống lễ hội được bảo tồn, lưu giữ cả phần lễ - hội - trò diễn tại các địa phương, có ý nghĩa hết sức quan trọng trong đời sống văn hóa tinh thần của nhân dân, nổi bật là lễ hội Đền Đức ông Trần Quốc Nghiễn, lễ hội Đền thờ Vua Lê Thái Tổ, lễ hội Cấp sắc của dân tộc Dao, Hội làng Dao Thanh Y xã Bằng Cả, lễ hội đình Giang Võng, hát giao duyên trên thuyền, tục hát “đúm” trên vịnh Hạ Long và đặc biệt lễ hội Carnaval Hạ Long hằng năm đã trở thành thương hiệu sản phẩm văn hóa đặc trưng riêng có của Thành phố. Cùng với hệ thống di sản văn hóa, thành phố Hạ Long có nhiều cảnh quan thiên nhiên, danh lam thắng cảnh độc đáo, ẩm thực đặc sắc, các thiết chế văn hóa, thể thao được đầu tư đồng bộ hiện đại góp phần thu hẹp khoảng cách thụ hưởng đời sống vật chất, tinh thần của nhân dân và cũng định vị thêm cho Hạ Long nguồn tài nguyên giàu giá trị, là lợi thế để phát triển các sản phẩm du lịch văn hóa, du lịch tâm linh, du lịch lễ hội, du lịch ẩm thực, du lịch nghỉ dưỡng, du lịch sinh thái trải nghiệm..., góp phần bảo tồn, phát huy giá trị của di sản văn hóa và phục vụ phát triển kinh tế - xã hội của thành phố.

2.2. Thực trạng phát triển kinh tế di sản ở thành phố Hạ Long

Trên cơ sở nhận thức được giá trị của những di sản văn hóa, đồng thời xác định mối quan hệ qua lại, gắn bó mật thiết giữa di sản văn hóa và phát triển kinh tế - xã hội, thành phố Hạ Long luôn đề cao vị trí, vai trò của hoạt động bảo tồn, phát huy giá trị các di sản văn hóa; coi đó là nhiệm vụ quan trọng trong quá trình phát triển. Di sản văn hóa là nguồn tài nguyên nhân văn, là kho báu quý giá, vô tận, là chất liệu, là nguồn vốn thu hút các doanh nghiệp đầu tư xây dựng thành các sản phẩm và dịch vụ văn hóa, trở thành một trong những lợi thế so sánh để thành phố Hạ Long có thể phát triển du lịch văn hóa, tạo động lực phát triển Thành phố. Thông qua các hoạt động kinh tế - xã hội (mà trọng tâm là hoạt động du lịch), các giá trị văn hóa được thấm sâu vào đời sống xã hội, tạo dựng và củng cố nền tảng tinh thần lành mạnh và tiến bộ; đồng thời các giá trị di sản văn hóa của Hạ Long sẽ có cơ hội được lan tỏa và quảng bá rộng rãi đến với đông đảo du khách trong và ngoài nước; góp phần thực hiện mục tiêu phát triển con người Hạ Long, Quảng Ninh toàn diện với 8 đặc trưng “Bản lĩnh, Tự cường, Kỷ cương, Đoàn kết, Nghĩa tình, Hào sảng, Sáng tạo, Văn minh”, phát triển nền văn hóa giàu bản sắc với 6 giá trị “Thiên nhiên tươi đẹp, Văn hóa đặc sắc, Xã hội văn minh, Hành chính minh bạch, Kinh tế phát triển, Nhân dân hạnh phúc”. Bên cạnh đó, các hoạt động kinh tế - xã hội không chỉ mang lại lợi ích cho các doanh nghiệp, mà còn tạo ra việc làm, sinh kế, góp phần nâng cao thu nhập và chất lượng cuộc sống của người dân Hạ Long ở cả thành thị và nông thôn. Lợi ích đó cũng được chia sẻ cho việc tái đầu tư, bảo tồn, tôn tạo, phục dựng, quản lý, tôn vinh, và phát huy giá trị các di sản văn hóa. Chính nhu cầu tham quan, tìm hiểu, trải nghiệm của du khách đã thôi thúc chính quyền và người dân thành phố biết quý trọng, tự hào, quan tâm chăm lo gìn giữ, bảo tồn, phục dựng và phát huy những giá trị quý báu của các di sản văn hóa. Đồng thời, thông qua đó, cả người dân địa phương và khách du lịch sẽ cùng tăng cường hiểu biết, tôn trọng đa dạng văn hóa, có sự tiếp thu tinh hoa văn hóa vùng, miền và quốc gia khác, hình thành quy tắc ứng xử phù hợp giữa người dân với khách du lịch, giữa người dân và du khách với các di sản văn hóa.

Thời gian qua, thành phố Hạ Long đã có nhiều nỗ lực để tập trung phát huy các giá trị văn hóa, khai thác kinh tế di sản. Sau khi phối hợp với Ban quản lý vịnh Hạ Long xây dựng hồ sơ đề cử và được UNESCO công nhận là Di sản thiên nhiên thế giới, Thành phố tiếp tục phối hợp với các sở, ngành để khai thác hiệu quả di sản thiên nhiên thế giới quần thể vịnh Hạ Long - quần đảo Cát Bà trở thành trung tâm du lịch nghỉ dưỡng, giải trí, du lịch di sản thiên nhiên biển đảo có tầm quốc tế. Đang triển khai phối hợp xây dựng Quy chế phối hợp trong công tác quản lý, bảo vệ, phát huy giá trị Di sản thiên nhiên thế giới vịnh Hạ Long và các Vịnh thuộc quần đảo Cát Bà. Phối hợp với ban Quản lý vịnh Hạ Long thống nhất nội dung phối hợp triển khai Quyết định số 45 COM8B.3 của Ủy ban Di sản thế giới vịnh Hạ Long - quần đảo Cát Bà; tăng cường công tác quản lý, bảo vệ môi trường trên vịnh Hạ Long, chống thất thu thuế; phối hợp đề xuất điều chỉnh, công bố bổ sung các tuyến hành trình mới trên vịnh Hạ Long, trong đó có tuyến hành trình từ các cảng tầu, tham quan một số điểm trên vịnh Hạ Long và kết thúc tại khu vực tiếp giáo với Gia Luận (vịnh Lan Hạ)… Tập trung chỉ đạo triển khai quy trình quy hoạch di tích, quy hoạch chi tiết 1/500 làm cơ sở để triển khai dự án, báo cáo kinh tế kỹ thuật nhằm tôn tạo và phát huy di tích đối với 4 công trình di tích, tín ngưỡng trọng điểm trên địa bàn Thành phố gồm: Khu di tích lịch sử và Thắng cảnh núi Bài Thơ (hiện đã được Bộ Văn hóa và Thể thao đang thẩm định quy hoạch), đền thờ vua Lê Thái Tổ, xã Lê Lợi (hiện đã được Ủy ban nhân dân (UBND) thành phố phê duyệt QHCT 1/500, UBND tỉnh đã phê duyệt Dự án tu bổ tôn tạo); đình Lang Bang, xã Thống Nhất (UBND thành phố đã phê duyệt nhiệm vụ quy hoạch, phê duyệt QHCT, hiện đang lập hồ sơ dự án tu bổ tôn tạo theo quy định); đền Bà Chúa, phường Bạch Đằng (hiện công trình đã có được UBND thành phố phê duyệt QHCT, hiện chủ đầu tư đang thực hiện thi công dự án). Tiếp tục duy trì, phát huy các lễ hội truyền thống trên địa bàn; nâng cao chất lượng tổ chức các lễ hội truyền thống, gắn với phát triển du lịch nhằm phát huy giá trị, bản sắc văn hoá và phát triển du lịch bền vững; hướng dẫn các xã, phường tổ chức các lễ hội truyền thống như Lễ hội Đền Đức Ông Trần Quốc Nghiễn, Lễ hội Đền vua Lê, Hội làng Bằng Cả, lễ hội đình - miếu Yên Cư, đình Trới... Đến nay, một số lễ hội được tổ chức theo hướng mở rộng quy mô, cách thức tổ chức, gắn kết giữa công tác bảo tồn, phát huy giá trị của các lễ hội. Các lễ hội trên địa bàn đã gắn kết với các hoạt động văn hóa, thể thao truyền thống với quảng bá du lịch, giới thiệu hình ảnh đất nước, con người Hạ Long và mỹ tục truyền thống văn hóa lâu đời tốt đẹp, độc đáo của dân tộc, khẳng định bản lĩnh, trí tuệ, tâm thức hướng về nguồn cội của cộng đồng. Tổ chức thành công Chương trình Carnaval Hạ Long 2024, dịp lễ 30-4 – 1-5; hướng tới tiếp tục đổi mới nội dung, nâng quy mô tổ chức lễ hội lên tầm quốc gia, quốc tế. Xây dựng Đề án “Hạ Long - Thành phố lễ hội” với 17 lễ hội, sự kiện cấp tỉnh, thành phố và 14 lễ hội, sự kiện quy mô xã, phường. Tính đến thời điểm này, một số lễ hội, sự kiện văn hóa, thể thao đã được tổ chức thành công gồm: Lễ hội xe - Fun Wheels Festival Hạ Long 2024; Lễ hội Thuyền buồm, Dù bay, mô tô nước “Vượt sóng Hạ Long - 2024”; Lễ hội kinh khí cầu “Thành phố Di sản - Sắc màu Hạ Long” năm 2024. Phối hợp với Sở Văn hóa Thể thao lập hồ sơ di sản văn hóa phi vật thể đối với Lễ cấp sắc của người Dao Thanh Y tỉnh Quảng Ninh(1), Lễ Mừng Cơm mới của người Tày, Nghệ thuật trình diễn dân gian hát Sọng Cô người Sán Dìu... Qua đó, thành phố Hạ Long vừa có nhiều cơ hội tiếp thu tinh hoa văn hóa, vừa tăng cường quảng bá bản sắc văn hóa hình ảnh con người Hạ Long thân thiện, mến khách. Năm 2024 tổng khách du lịch đạt 10,6 triệu lượt bằng 103% so Kế hoạch năm bằng 122% so cùng kỳ 2023; (trong đó khách quốc tế đạt 2,7% bằng 129% so Kế hoạch năm, bằng 193% so năm 2023); Tổng thu đạt 23.320 tỷ đồng bằng 103 so Kế hoạch năm, bằng 121% so cùng kỳ.

3. Định hướng để phát triển kinh tế di sản trên địa bàn thành phố

Như bất kỳ một loại hình kinh tế nào khác, Kinh tế di sản phụ thuộc vào nguồn tài nguyên là hệ thống di sản thiên nhiên và di sản văn hóa của các địa phương. Nội hàm của nền kinh tế di sản trên địa bàn thành phố Hạ Long chủ yếu dựa vào giá trị ngoại hạng, nổi bật toàn cầu của Vịnh Hạ Long và những tinh hoa văn hóa quá khứ nhưng hiện hữu trong đời sống đương đại. Tuy vậy, muốn phát triển kinh tế di sản cần hai yếu tố cốt lõi: tài nguyên di sản (tự nhiên và di sản văn hóa) đặc sắc, phong phú và phương cách tổ chức khai thác, phát huy giá trị di sản sáng tạo, phù hợp, hiệu quả. Thành phố Hạ Long đề xuất một số giải pháp cụ thể như sau:

(1)- Tập trung bảo tồn và phát huy giá trị di sản

a. Đánh giá, bảo tồn di sản thiên nhiên thế giới Vịnh Hạ Long

- Thực hiện các nghiên cứu chi tiết để đánh giá trạng thái hiện tại của Vịnh Hạ Long, để có các giải pháp để bảo tồn và phát huy phù hợp.

- Quyết liệt triển khai các biện pháp bảo vệ môi trường, như quản lý chất thải từ tàu thuyền, cấm khai thác tài nguyên quá mức.

- Nâng cao hiệu quả hoạt động tuyên truyền nhằm nâng cao nhận thức cho các cấp ủy, chính quyền và nhân dân trên địa bàn về vị trí, vai trò của việc bảo tồn và phát huy di sản văn hóa trong phát triển kinh tế - xã hội. Thông qua các hình thức tuyên truyền trên các phương tiện thông tin đại chúng, thông tin cơ sở, phát huy mặt tích cực của mạng xã hội, các hoạt động giáo dục, triển lãm, bảo tàng, lễ hội cùng các sinh hoạt văn hóa khác để nâng cao tình yêu, lòng tự hào và trách nhiệm của chính quyền và nhân dân thành phố về bảo tồn và phát huy giá trị di sản văn hóa, bảo vệ môi trường sinh thái trong quá trình khai thác nguồn tài nguyên nhân văn quý giá này để tạo sinh kế, nâng cao đời sống vật chất và tinh thần của nhân dân.

- Phát huy vai trò của nhân dân trong quá trình bảo tồn và phát huy giá trị di sản văn hóa và phát triển kinh tế - xã hội. Khuyến khích nhân dân chủ động cùng tham gia quản lý di sản; đồng thời rèn luyện ứng xử văn hóa, xây dựng đạo đức kinh doanh trong hoạt động khai thác di sản, kinh doanh du lịch và cung cấp các dịch vụ liên quan.

b. Bảo tồn, phát huy các di sản văn hóa

- Quan tâm phục dựng các giá trị văn hóa truyền thống, như lễ hội, làng nghề và các hình thức nghệ thuật dân gian.

- Xây dựng các trung tâm văn hóa để lưu giữ và trưng bày hiện vật lịch sử, văn hóa của vùng Hạ Long.

(2) Phát triển du lịch di sản bền vững

a. Đổi mới sản phẩm du lịch

- Phát triển các sản phẩm du lịch kết hợp trải nghiệm văn hóa địa phương, như: Chèo thuyền kayak, thăm làng chài nổi, học cách đánh bắt cá truyền thống. Các tour khám phá hang động kết hợp thuyết minh lịch sử và địa chất.

- Tổ chức các sự kiện văn hóa thường niên để thu hút khách du lịch, ví dụ: lễ hội thuyền buồm, ngày hội ẩm thực Hạ Long.

b. Quản lý lượng khách du lịch

- Đặt giới hạn số lượng khách tham quan mỗi ngày tại các điểm nhạy cảm về môi trường, như các hang động trên Vịnh.

- Xây dựng hệ thống đặt vé trực tuyến nhằm kiểm soát lượng khách và tránh quá tải.

(3) - Đẩy mạnh quảng bá và quản lý di sản

- Đa dạng hóa các hình thức quảng bá du lịch thông qua các phương tiện truyền thông, tổ chức các sự kiện mang tính văn hóa. Tăng cường ứng dụng khoa học - công nghệ hiện đại trong hoạt động quản lý, kinh doanh du lịch, đào tạo nhân lực du lịch, nghiên cứu thị trường, xúc tiến, quảng bá du lịch, cũng như trong hoạt động bảo tồn và phát huy giá trị di tích. Thúc đẩy các hoạt động hợp tác quốc tế về quản lý, sử dụng, bảo tồn bền vững các giá trị văn hóa trong quá trình phát triển kinh tế - xã hội thành phố, hướng tới mục tiêu phát triển du lịch bền vững.

- Ứng dụng công nghệ trong quảng bá và quản lý di sản

+ Quảng bá số hóa: Sử dụng công nghệ thực tế ảo (VR) để tái hiện các hang động, di tích, giúp thu hút khách từ xa. Tạo nền tảng trực tuyến để giới thiệu di sản, tích hợp đặt vé và thông tin du lịch.

+ Hệ thống quản lý thông minh: Áp dụng công nghệ IoT để giám sát chất lượng nước, không khí tại Vịnh Hạ Long. Triển khai các ứng dụng hướng dẫn tham quan bằng đa ngôn ngữ, cung cấp thông tin về văn hóa và lịch sử.

(4) Huy động nguồn lực đầu tư

a. Đầu tư công - tư hợp tác (PPP)

Hợp tác với các doanh nghiệp lớn để xây dựng kết cấu hạ tầng du lịch bền vững, như: bến cảng du lịch thân thiện môi trường, khách sạn sinh thái.

b. Tìm kiếm hỗ trợ quốc tế

- Tham gia các chương trình bảo tồn di sản của UNESCO hoặc các tổ chức quốc tế để nhận tài trợ và hỗ trợ kỹ thuật.

- Tăng cường hợp tác với các thành phố du lịch di sản khác trên thế giới để học hỏi mô hình phát triển.

(5) Phát triển nguồn nhân lực địa phương

- Đào tạo hướng dẫn viên chuyên nghiệp: Tập trung vào kiến thức về di sản, ngoại ngữ, và kỹ năng giao tiếp.

- Phát triển cộng đồng: Hỗ trợ người dân địa phương tham gia cung cấp dịch vụ du lịch, như mở homestay, bán sản phẩm thủ công mỹ nghệ.

(6) Nghiên cứu đề xuất chính sách hỗ trợ:

- Xây dựng quy định nghiêm ngặt về bảo vệ môi trường và bảo tồn di sản.

- Tạo điều kiện ưu đãi về thuế, đất đai cho các doanh nghiệp đầu tư vào du lịch bền vững.

- Đẩy mạnh chiến dịch nâng cao nhận thức cộng đồng về giá trị di sản và trách nhiệm bảo vệ.

- Xây dựng chiến lược phát triển du lịch văn hóa phù hợp, trong đó lựa chọn sản phẩm du lịch đặc thù dựa trên phát huy giá trị di sản văn hóa. Chú trọng đầu tư hạ tầng du lịch; khuyến khích; xây dựng, phát triển, đa dạng hóa các sản phẩm, chuỗi sản phẩm, thương hiệu du lịch Hạ Long trên cơ sở phát huy giá trị di sản văn hóa, lịch sử đặc sắc. Khuyến khích phát triển các loại hình du lịch có trách nhiệm gắn với văn hóa cộng đồng, tôn trọng tính đa dạng văn hóa, tính chỉnh thể nguyên hợp của di sản văn hóa. Định hướng hoạt động du lịch và các hoạt động dân sinh khác trong lòng di sản một cách bền vững. Xử lý nghiêm, triệt để những vi phạm đối với di sản văn hóa./.

-------------

1. Trong đó có lễ cấp Sắc của người Dao Thanh Y thành phố Hạ Long