Truyền thông số và sự biến đổi cơ chế truyền thụ giá trị văn hóa gia đình ở tỉnh Vĩnh Long trong bối cảnh đô thị hóa

Cơ sở lý luận về truyền thụ giá trị văn hóa gia đình trong bối cảnh truyền thông số

Gia đình là tế bào của xã hội, là môi trường đầu tiên hình thành nhân cách và truyền thụ các giá trị văn hóa cho mỗi con người. Trong lịch sử văn hóa Việt Nam, gia đình là thiết chế văn hóa đặc biệt quan trọng trong việc duy trì giống nòi, đạo đức, lối sống và bản sắc dân tộc. Chủ tịch Hồ Chí Minh khẳng định: “Gia đình tốt thì xã hội mới tốt, xã hội tốt thì gia đình càng tốt. Hạt nhân của xã hội là gia đình”⁽¹⁾. Quan điểm này cho thấy vai trò nền tảng của gia đình đối với sự ổn định và phát triển xã hội.

Cùng với tiến trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa và toàn cầu hóa, truyền thông số không còn đơn thuần là phương tiện truyền tải thông tin mà đã trở thành một thiết chế xã hội mới, định hình cách con người giao tiếp, tiếp nhận tri thức và kiến tạo các giá trị văn hóa. Marshall McLuhan khẳng định: “The medium is the message” (Phương tiện truyền thông chính là thông điệp)⁽²⁾, cho thấy phương tiện truyền thông không chỉ truyền tải thông tin mà còn định hình cách con người tiếp nhận, chia sẻ và truyền thụ các giá trị văn hóa trong đời sống xã hội.

Văn kiện Đại hội XIV của Đảng nhấn mạnh yêu cầu: “Phát huy mạnh mẽ giá trị văn hóa, sức mạnh con người Việt Nam và khát vọng phát triển đất nước phồn vinh, hạnh phúc; khơi dậy tinh thần yêu nước, ý chí tự cường dân tộc kết hợp với sức mạnh thời đại⁽³⁾. Đồng thời, xác định nhiệm vụ “Bảo vệ nền văn hóa, an ninh tư tưởng, an ninh mạng; xây dựng môi trường văn hóa lành mạnh trong điều kiện phát triển kinh tế số, xã hội số và chuyển đổi số quốc gia”⁽⁴⁾. Điều này cho thấy, quan điểm của Đảng về xây dựng môi trường văn hóa lành mạnh đã được mở rộng sang yêu cầu xây dựng xã hội số an toàn, văn minh, gắn với bảo vệ an ninh văn hóa, an ninh mạng và hệ giá trị quốc gia trong bối cảnh chuyển đổi số toàn diện; đồng thời nhấn mạnh yêu cầu chủ động kiến tạo hệ sinh thái văn hóa số bền vững, an toàn cho con người Việt Nam.

Gia đình không chỉ được xem là đơn vị xã hội cơ bản mà còn là không gian bảo tồn và tái sản xuất văn hóa. Gia đình là nơi lưu giữ ký ức văn hóa, truyền thụ hệ giá trị đạo đức và hình thành nhân cách cho con người.

Gia đình Việt Nam truyền thống được xây dựng trên nền tảng hiếu, nghĩa và tình. Đây là những giá trị cốt lõi tạo nên sự gắn kết giữa các thế hệ và góp phần duy trì bản sắc văn hóa gia đình Việt Nam. Đối với gia đình Nam Bộ nói chung, tỉnh Vĩnh Long nói riêng, nghĩa tình, tính cộng đồng, sự cởi mở và tinh thần tương trợ không chỉ là những chuẩn mực ứng xử mà còn là nền tảng của đời sống văn hóa gia đình. Tuy nhiên, dưới tác động của truyền thông số, phương thức tiếp nhận, gìn giữ và trao truyền các giá trị này giữa các thế hệ đang có nhiều biến đổi.

Sự phát triển của công nghệ thông tin và internet đang làm thay đổi phương thức tổ chức các quan hệ xã hội, trong đó không gian số ngày càng giữ vai trò trung tâm trong giao tiếp, kết nối và chia sẻ thông tin. “Không gian của các dòng chảy thông tin”⁽⁵⁾ ngày càng giữ vai trò quan trọng trong tổ chức các quan hệ xã hội, làm dịch chuyển phương thức tương tác từ không gian truyền thống sang không gian số. Trong bối cảnh đó, Internet không chỉ là công nghệ truyền thông mà còn tạo ra những mạng lưới xã hội mới, làm thay đổi phương thức tương tác, biểu đạt bản sắc và quan hệ cộng đồng trong xã hội đương đại.

Những chuyển biến này cũng tác động trực tiếp đến quan hệ gia đình, làm thay đổi cách các thành viên giao tiếp, kết nối và trao truyền các giá trị văn hóa giữa các thế hệ. Mặc dù không gian số góp phần thu hẹp khoảng cách địa lý, tạo điều kiện duy trì sự gắn kết giữa các thành viên trong gia đình, song cũng làm thay đổi nếp sinh hoạt, phương thức giao tiếp trực tiếp và cơ chế truyền thụ các giá trị văn hóa truyền thống.

Gia đình có vai trò duy trì trật tự xã hội thông qua giáo dục, xã hội hóa và truyền thụ các chuẩn mực văn hóa. Đồng thời, gia đình còn là thiết chế xã hội thực hiện chức năng xã hội hóa con người, hình thành nhân cách và trao truyền các giá trị, chuẩn mực văn hóa giữa các thế hệ thông qua giáo dục gia đình. Tuy nhiên, cùng với quá trình hiện đại hóa, mô hình gia đình truyền thống đang có xu hướng chuyển sang gia đình hạt nhân, đề cao tính độc lập của mỗi cá nhân. Xu hướng này cũng đang diễn ra ngày càng rõ nét trong đời sống gia đình ở tỉnh Vĩnh Long, làm thay đổi phương thức giao tiếp, giáo dục và truyền thụ các giá trị văn hóa giữa các thế hệ.

Thực trạng tác động của truyền thông số đến cơ chế truyền thụ giá trị văn hoá gia đình ở tỉnh Vĩnh Long

Tỉnh Vĩnh Long nằm ở trung tâm đồng bằng sông Cửu Long, có vị trí thuận lợi trong giao lưu kinh tế và văn hóa. Trong những năm gần đây, quá trình đô thị hóa ở tỉnh Vĩnh Long diễn ra khá nhanh cùng với sự chuyển dịch cơ cấu kinh tế từ nông nghiệp sang công nghiệp, thương mại - dịch vụ.

Dân số tỉnh Vĩnh Long hiện nay đạt khoảng 3.386,1 nghìn người⁽⁶⁾, với tỷ lệ dân cư thành thị ngày càng tăng. Việc mở rộng hệ thống đô thị, giao thông và hạ tầng số đã làm thay đổi đáng kể điều kiện sống, phương thức sinh hoạt và cách thức tiếp cận thông tin của người dân. Những chuyển biến này không chỉ thúc đẩy quá trình chuyển đổi số trong đời sống xã hội mà còn tạo ra nhiều thay đổi trong quan hệ gia đình, phương thức giao tiếp và truyền thụ các giá trị văn hóa giữa các thế hệ.

Theo Đề án chuyển đổi số tỉnh Vĩnh Long giai đoạn 2025 - 2030, đến năm 2024, hạ tầng viễn thông băng rộng cố định đáp ứng 100% nhu cầu cung cấp dịch vụ đến các xã, phường toàn tỉnh. Tỷ lệ thuê bao băng rộng cố định trên 100 dân: 24,40; tỷ lệ thuê bao băng rộng di động trên 100 dân: 87,2; tỷ lệ hộ gia đình sử dụng cáp quang: 74,1%; tỷ lệ thuê bao băng rộng di động bình quân 68,41 thuê bao/100 dân...⁽⁷⁾. Đồng thời, tỉnh đặt mục tiêu: phổ cập điện thoại thông minh; phát triển hạ tầng cáp quang; thúc đẩy xã hội số; mở rộng dịch vụ công trực tuyến; xây dựng công dân số. Điều này cho thấy môi trường truyền thông số đang trở thành một phần quan trọng trong đời sống xã hội ở tỉnh Vĩnh Long. Trong nhiều gia đình ở tỉnh Vĩnh Long hiện nay, điện thoại thông minh và các ứng dụng truyền thông xã hội trở thành phương tiện giao tiếp và kết nối phổ biến trong sinh hoạt hàng ngày.

Sự phát triển mạnh mẽ của truyền thông số đã tạo ra những biến đổi rõ nét trong cơ chế truyền thụ các giá trị văn hóa gia đình ở tỉnh Vĩnh Long, thể hiện qua một số phương diện sau:

Thứ nhất, biến đổi trong phương thức giao tiếp gia đình

Trước đây, giao tiếp trực tiếp giữ vai trò chủ đạo trong các gia đình Nam Bộ. Những bữa cơm gia đình, sinh hoạt họ hàng, lễ giỗ và các hoạt động cộng đồng không chỉ là dịp gắn kết các thành viên mà còn là môi trường quan trọng để truyền dạy kinh nghiệm sống, chuẩn mực ứng xử và các giá trị đạo đức giữa các thế hệ.

Hiện nay, dưới tác động của truyền thông số, phương thức giao tiếp trong gia đình đang có sự thay đổi rõ rệt. Bên cạnh giao tiếp trực tiếp, các phương thức liên lạc qua điện thoại và các nền tảng truyền thông xã hội ngày càng được sử dụng phổ biến. Mặc dù góp phần duy trì kết nối nhanh chóng và thuận tiện giữa các thành viên, sự gia tăng của giao tiếp trực tuyến cũng làm giảm cơ hội gặp gỡ, trò chuyện trực tiếp, qua đó ảnh hưởng đến quá trình truyền dạy kinh nghiệm sống, chuẩn mực ứng xử và các giá trị văn hóa trong gia đình.

Thứ hai, biến đổi vai trò giáo dục của gia đình

Trong gia đình truyền thống Việt Nam, cha mẹ và ông bà là những người giữ vai trò nòng cốt trong giáo dục đạo đức, lối sống và truyền thụ các giá trị văn hóa cho con cháu. Gia đình được xem là môi trường đầu tiên và quan trọng nhất trong việc hình thành nhân cách, bồi dưỡng các chuẩn mực ứng xử và trao truyền những giá trị truyền thống cho trẻ em. Tuy nhiên, dưới tác động của truyền thông số, nguồn tiếp nhận thông tin và định hướng giá trị của thanh thiếu niên không còn chủ yếu xuất phát từ gia đình mà ngày càng chịu ảnh hưởng của mạng internet và các nền tảng số. Sự đa dạng của các nguồn thông tin và hệ giá trị trên không gian mạng vừa mở rộng cơ hội học tập, giao lưu, vừa làm tăng nguy cơ lệch chuẩn nếu thiếu sự định hướng của gia đình. Điều đó đặt ra yêu cầu đổi mới phương thức giáo dục gia đình nhằm bảo đảm vai trò trung tâm của gia đình trong việc truyền thụ các giá trị văn hóa cho thế hệ trẻ.

Thứ ba, biến đổi quan hệ giữa các thế hệ

Truyền thông số tạo điều kiện để các thế hệ tiếp cận nhiều nguồn thông tin khác nhau nhưng đồng thời cũng tạo ra khoảng cách thế hệ trong nhận thức và lối sống. Người lớn tuổi thường có xu hướng duy trì lối sống truyền thống, trong khi giới trẻ dễ tiếp nhận các xu hướng văn hóa toàn cầu thông qua internet.

Xu hướng này cũng ngày càng rõ nét trong đời sống gia đình ở tỉnh Vĩnh Long thông qua sự gia tăng của mô hình gia đình hạt nhân, sự thay đổi trong quan hệ giữa các thế hệ và quan niệm về hôn nhân, giáo dục con cái. Cùng với đó, khoảng cách về khả năng tiếp cận và sử dụng công nghệ số giữa các thế hệ, nhất là giữa người trẻ và người cao tuổi, đang tạo ra những khác biệt trong phương thức giao tiếp, tiếp nhận thông tin và trao truyền các giá trị văn hóa trong gia đình.

Thứ tư, biến đổi các giá trị văn hóa gia đình

Dưới tác động của đô thị hóa và truyền thông số, hệ giá trị văn hóa gia đình ở Vĩnh Long đang có nhiều biến đổi. Nếu trước đây gia đình Nam Bộ đề cao tinh thần cộng đồng, nghĩa tình và sự gắn bó họ hàng với nhau, thì hiện nay xu hướng cá nhân hóa ngày càng rõ hơn. Tuy nhiên, cùng với sự phát triển của môi trường số, các thành viên trong gia đình ngày càng tiếp cận nhiều hệ giá trị và lối sống khác nhau, mở rộng không gian thể hiện cá nhân và phương thức giao tiếp. Điều này góp phần làm thay đổi cách bày tỏ tình cảm, duy trì các mối quan hệ gia đình và tiếp nhận các giá trị văn hóa truyền thống, nhất là với thế hệ trẻ.

Thứ năm, biến đổi các thực hành văn hóa truyền thống

Các thực hành văn hóa truyền thống như kể chuyện gia đình, giáo dục bằng ca dao tục ngữ, sinh hoạt đờn ca tài tử, lễ giỗ, sinh hoạt cộng đồng đang có xu hướng giảm dần trong nhiều gia đình. Nếu trước đây, gia đình và cộng đồng là môi trường chủ yếu truyền dạy các giá trị văn hóa, thì hiện nay internet và các nền tảng truyền thông số ngày càng trở thành kênh tiếp cận thông tin và văn hóa phổ biến của thế hệ trẻ. 

Một số giải pháp phát huy vai trò của truyền thông số trong xây dựng văn hóa gia đình ở tỉnh Vĩnh Long

Một là, cần nâng cao nhận thức của người dân về vai trò và ảnh hưởng của truyền thông số đối với đời sống gia đình. Các cấp ủy, chính quyền và cơ quan văn hóa cần tăng cường tuyên truyền nhằm giúp người dân hiểu truyền thông số không chỉ là phương tiện giải trí mà còn là môi trường văn hóa mới có khả năng tác động trực tiếp đến nhận thức, lối sống và quan hệ gia đình. Trên cơ sở đó, cần định hướng việc sử dụng các phương tiện truyền thông xã hội, internet và các nền tảng số theo hướng lành mạnh, nhân văn, góp phần xây dựng nếp sống văn minh và giữ gìn các giá trị đạo đức truyền thống của gia đình Việt Nam.

Hai là, cần đẩy mạnh ứng dụng công nghệ số trong giáo dục đạo đức, lối sống và truyền thụ giá trị văn hóa gia đình. Thông qua các nền tảng truyền thông số, địa phương có thể tổ chức tuyên truyền về kỹ năng giáo dục con cái, phòng, chống bạo lực gia đình, xây dựng gia đình hạnh phúc và bình đẳng giới. Đồng thời, cần khai thác hiệu quả các trang thông tin điện tử, các phương tiện truyền thông xã hội và hệ thống truyền thông cơ sở để lan tỏa những giá trị tốt đẹp của gia đình Nam Bộ, như tình nghĩa, hiếu thảo, đoàn kết và tương trợ lẫn nhau. Xây dựng các sản phẩm truyền thông số quảng bá đờn ca tài tử, văn hóa miệt vườn, giá trị gia đình Nam Bộ, truyền thống địa phương Vĩnh Long sẽ góp phần nâng cao hiệu quả giáo dục và định hướng giá trị cho thế hệ trẻ.

Ba là, cần chú trọng nâng cao kỹ năng số và năng lực chọn lọc thông tin cho người dân, đặc biệt là thanh thiếu niên. Trong điều kiện bùng nổ thông tin hiện nay, nhiều tin giả, nội dung lệch chuẩn trên các phương tiện truyền thông xã hội đang ảnh hưởng đến nhận thức và hành vi của các thành viên trong gia đình. Do đó, cần tăng cường giáo dục kỹ năng sử dụng các phương tiện truyền thông xã hội an toàn, văn minh; đồng thời xây dựng ý thức trách nhiệm trong ứng xử trên không gian mạng. Việc phát huy vai trò của gia đình, nhà trường và xã hội trong quản lý, định hướng sử dụng truyền thông số sẽ góp phần hạn chế những tác động tiêu cực và tạo môi trường phát triển lành mạnh cho thế hệ trẻ.

Như vậy, phát huy vai trò của truyền thông số trong xây dựng văn hóa gia đình ở tỉnh Vĩnh Long vừa đáp ứng yêu cầu của quá trình chuyển đổi số, vừa góp phần gìn giữ và phát huy các giá trị văn hóa gia đình Việt Nam trong bối cảnh mới. Để đạt được mục tiêu đó, cần phát huy những lợi ích mà truyền thông số mang lại, đồng thời tăng cường định hướng, quản lý và nâng cao năng lực sử dụng môi trường số của các thành viên trong gia đình. Đây là cơ sở để truyền thông số trở thành phương tiện hỗ trợ, củng cố mối quan hệ gia đình, nâng cao đời sống tinh thần và xây dựng môi trường văn hóa lành mạnh, văn minh ở địa phương./.

-----------------------------------

(1) Hồ Chí Minh: Toàn tập, Nxb. Chính trị quốc gia Sự thật, Hà Nội, 2011, t. 12, tr. 300
(2) Xem: Marshall McLuhan: Understanding Media: The Extensions of Man (Tạm dịch: Hiểu biết truyền thông: Những phần mở rộng của con người), McGraw-Hill, New York, 1964, tr. 7
(3) Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIV của Đảng, Nxb. Chính trị quốc gia Sự thật, Hà Nội, 2026, t. II, tr. 183
(4) Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIV của Đảng, Sđd, t. II, tr. 192
(5) Xem: Manuel Castells: The Rise of the Network Society (Tạm dịch: Sự trỗi dậy của xã hội mạng), Wiley-Blackwell, Oxford, 2010, tr. 500
(6) Báo cáo số số 244-BC/TU, ngày 18-5-2026, của Tỉnh ủy Vĩnh Long “Báo cáo tổng kết 10 năm thực hiện Kết luận số 120-KL/TW, ngày 7-1-2016, của Bộ Chính trị “Về tiếp tục đẩy mạnh, nâng cao chất lượng, hiệu quả việc xây dựng và thực hiện quy chế dân chủ ở cơ sở”
(7) Quyết định số 2702/QĐ-UBND, ngày 27-12-2024, của Ủy ban nhân dân tỉnh Vĩnh Long "Ban hành Đề án chuyển đổi số tỉnh Vĩnh Long năm 2025, định hướng đến năm 2030", https://thuvienphapluat.vn/van-ban/Cong-nghe-thong-tin/Quyet-dinh-2702-QD-UBND-2024-De-an-Chuyen-doi-so-Vinh-Long-2025-640711.aspx of Form