Hoàn thiện mô hình tổ chức lực lượng quản lý thị trường trong bối cảnh mới

Bối cảnh mới và yêu cầu cơ cấu lại lực lượng quản lý thị trường

Theo Điều 3 Pháp lệnh Quản lý thị trường năm 2016, hoạt động của lực lượng quản lý thị trường bao gồm hoạt động kiểm tra là việc xem xét, đánh giá việc chấp hành pháp luật của tổ chức, cá nhân trong kinh doanh hàng hóa, dịch vụ thương mại và lĩnh vực khác khi được Chính phủ giao và hoạt động thanh tra chuyên ngành, bao gồm hoạt động thanh tra của cơ quan quản lý thị trường đối với tổ chức, cá nhân trong việc chấp hành pháp luật liên quan đến quản lý thị trường. Cùng với đó, địa bàn hoạt động của lực lượng quản lý thị trường được xác định rất rộng, bao gồm địa điểm sản xuất, kinh doanh hàng hóa, dịch vụ thương mại; địa điểm tập kết, trung chuyển hàng hóa; sân bay, bến tàu, bến xe; các tuyến giao thông vận chuyển hàng hóa trên lãnh thổ nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam, trừ địa bàn hoạt động của hải quan.

Trên cơ sở đó, Điều 7 Pháp lệnh Quản lý thị trường năm 2016 khẳng định, lực lượng quản lý thị trường là lực lượng chuyên trách của Nhà nước, có chức năng phòng, chống, xử lý các hành vi kinh doanh hàng hóa nhập lậu; sản xuất, buôn bán hàng giả, hàng cấm, hàng hóa không rõ nguồn gốc xuất xứ; xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ; vi phạm pháp luật về chất lượng, đo lường, giá, an toàn thực phẩm, gian lận thương mại và bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng. Qua đó cho thấy, quản lý thị trường không chỉ là lực lượng kiểm tra hành chính thông thường, mà là thiết chế chuyên trách giữ vai trò then chốt trong bảo đảm trật tự, kỷ cương của thị trường hàng hóa và dịch vụ⁽¹⁾.

Trong bối cảnh nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa phát triển mạnh mẽ và quá trình hội nhập quốc tế ngày càng sâu rộng, đặc biệt dưới tác động của thương mại điện tử và kinh tế số, các hành vi vi phạm trong lĩnh vực thương mại ngày càng đa dạng, tinh vi và phức tạp. Các hoạt động buôn lậu, gian lận thương mại, sản xuất - kinh doanh hàng giả, hàng xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ không còn giới hạn trong không gian vật lý truyền thống, mà mở rộng mạnh sang môi trường trực tuyến, mang tính liên tỉnh, liên ngành và xuyên biên giới⁽²⁾. Thực tiễn này đặt ra yêu cầu tổ chức lực lượng quản lý thị trường phải tương xứng với phạm vi địa bàn và tính chất phức tạp của đối tượng quản lý đã được pháp luật xác định tại Điều 3 và Điều 7 Pháp lệnh Quản lý thị trường năm 2016.

Trước đây, mô hình Tổng cục Quản lý thị trường được tổ chức theo hệ thống ngành dọc nhằm thống nhất chỉ đạo, điều hành lực lượng quản lý thị trường trên phạm vi cả nước, bảo đảm thực hiện đồng bộ các chức năng được giao theo Pháp lệnh Quản lý thị trường. Tuy nhiên, trong bối cảnh thực hiện chủ trương tinh gọn bộ máy, giảm đầu mối trung gian, tăng cường phân cấp, phân quyền gắn với trách nhiệm giải trình, mô hình Tổng cục bộc lộ một số hạn chế, như chồng chéo trong quan hệ quản lý với chính quyền địa phương, kéo dài quy trình chỉ đạo, điều hành, làm giảm tính linh hoạt và khả năng phản ứng nhanh của lực lượng quản lý thị trường trước các vi phạm phát sinh trực tiếp trên địa bàn⁽³⁾.

Xuất phát từ yêu cầu đó, Chính phủ đã ban hành Nghị định số 241/2025/NĐ-CP ngày 10-9-2025, sửa đổi, bổ sung một số điều của Nghị định số 33/2022/NĐ-CP về thi hành Pháp lệnh Quản lý thị trường, trong đó tập trung hoàn thiện các quy định liên quan đến tổ chức và phân định rõ thẩm quyền của lực lượng quản lý thị trường theo mô hình mới, phù hợp với Nghị định số 40/2025/NĐ-CP về cơ cấu tổ chức của Bộ Công Thương. Các quy định này thể hiện định hướng chuyển từ mô hình quản lý tập trung nhiều tầng nấc sang mô hình tinh gọn, rõ thẩm quyền, tăng cường vai trò quản lý của địa phương, đồng thời vẫn bảo đảm sự thống nhất quản lý nhà nước về quản lý thị trường trên phạm vi cả nước.

Việc chấm dứt mô hình Tổng cục Quản lý thị trường và tổ chức lại thành Cục Quản lý và Phát triển thị trường trong nước trực thuộc Bộ Công Thương, theo quy định tại Nghị định số 40/2025/NĐ-CP, ngày 26-2-2025, của Chính phủ, là một bước điều chỉnh quan trọng về tổ chức bộ máy quản lý nhà nước trong lĩnh vực quản lý thị trường. Sự thay đổi này không chỉ phản ánh yêu cầu tinh gọn bộ máy hành chính, giảm đầu mối trung gian theo chủ trương chung của Đảng và Nhà nước, mà còn đánh dấu sự chuyển dịch căn bản về mô hình quản lý, từ quản lý ngành dọc tập trung sang mô hình phân cấp, phân quyền gắn với trách nhiệm của chính quyền địa phương.

Trước khi kết thúc hoạt động theo mô hình ngành dọc, Tổng cục Quản lý thị trường, được thành lập theo Quyết định số 34/2018/QĐ-TTg, ngày 10-8-2018, của Thủ tướng Chính phủ, đã để lại nhiều dấu ấn quan trọng trong công tác quản lý thị trường nội địa. Mô hình Tổng cục ngành dọc đã góp phần khắc phục tình trạng phân tán, manh mún trong tổ chức lực lượng quản lý thị trường; bảo đảm sự chỉ đạo, điều hành thống nhất, xuyên suốt từ trung ương đến địa phương; từng bước nâng cao vị thế, hình ảnh và vai trò của lực lượng quản lý thị trường trong hệ thống các cơ quan thực thi pháp luật về thương mại⁽⁴⁾.

Thực tiễn cho thấy, dưới mô hình Tổng cục, lực lượng quản lý thị trường đã triển khai đồng bộ 6 nhóm mục tiêu ưu tiên, bao gồm: kiện toàn tổ chức bộ máy; nâng cao chất lượng đội ngũ công chức; hoàn thiện khung pháp lý; đẩy mạnh kiểm tra, kiểm soát thị trường; tăng cường ứng dụng công nghệ thông tin; và chú trọng công tác thông tin, truyền thông⁽⁵⁾. Việc tinh giản mạnh mẽ tổ chức từ 681 đội quản lý thị trường xuống còn 376 đội (giảm 45%) nhưng vẫn duy trì vai trò chủ công trong công tác đấu tranh phòng, chống buôn lậu, gian lận thương mại, hàng giả đã chứng minh hiệu quả nhất định của mô hình quản lý tập trung ngành dọc⁽⁶⁾. Tuy nhiên, trong bối cảnh mới khi yêu cầu tinh gọn bộ máy, phân cấp, phân quyền gắn với trách nhiệm giải trình ngày càng được đặt ra mạnh mẽ, mô hình Tổng cục ngành dọc cũng bộc lộ những hạn chế nhất định. Việc tồn tại một cấp trung gian có thẩm quyền quản lý trực tiếp lực lượng tại địa phương dễ dẫn đến chồng chéo trong quan hệ quản lý với chính quyền cấp tỉnh, kéo dài quy trình chỉ đạo, làm giảm tính linh hoạt và khả năng phản ứng nhanh trước các vi phạm phát sinh trên địa bàn.

Theo quy định tại Điều 3 Nghị định số 40/2025/NĐ-CP, ngày 26-2-2025 của Chính phủ, Bộ Công Thương không tổ chức Tổng cục Quản lý thị trường, mà tổ chức Cục Quản lý và Phát triển thị trường trong nước với vai trò là cơ quan tham mưu, giúp Bộ trưởng Bộ Công Thương thực hiện chức năng quản lý nhà nước về quản lý thị trường trên phạm vi cả nước. Trong mô hình mới, Cục Quản lý và Phát triển thị trường trong nước tập trung vào chức năng xây dựng chính sách, pháp luật; hướng dẫn chuyên môn, nghiệp vụ; thanh tra, kiểm tra theo thẩm quyền; điều phối, tổng hợp và theo dõi tình hình thị trường, thay cho việc trực tiếp chỉ đạo, điều hành hoạt động kiểm tra, xử lý vi phạm cụ thể tại từng địa phương như trước đây.

Ở chiều ngược lại, việc chuyển giao cục quản lý thị trường cấp tỉnh thuộc tổng cục về ủy ban nhân dân cấp tỉnh để thành lập Chi cục Quản lý thị trường thuộc Sở Công Thương, theo quy định tại Điều 5 Nghị định số 40/2025/NĐ-CP, ngày 26-2-2025, của Chính phủ thể hiện sự thay đổi có ý nghĩa then chốt trong tổ chức lực lượng quản lý thị trường. Sự chuyển dịch này đánh dấu việc chính thức từ bỏ mô hình quản lý ngành dọc để chuyển sang mô hình quản lý theo lãnh thổ, phù hợp với nguyên tắc phân cấp, phân quyền trong quản lý nhà nước hiện nay.

Việc đặt Chi cục Quản lý thị trường trực thuộc Sở Công Thương, chịu sự quản lý trực tiếp của Ủy ban nhân dân cấp tỉnh giúp tăng cường vai trò, trách nhiệm của chính quyền địa phương trong công tác quản lý thị trường; đồng thời tạo điều kiện thuận lợi cho phối hợp liên ngành giữa quản lý thị trường với lực lượng công an, hải quan, thuế và chính quyền cơ sở trong đấu tranh chống buôn lậu, gian lận thương mại và hàng giả. Cùng với đó, Nghị định số 241/2025/NĐ-CP, ngày 26-2-2025, của Chính phủ về tiếp tục hoàn thiện cơ sở pháp lý cho mô hình tổ chức mới đã phân định rõ thẩm quyền của các chức danh trong lực lượng quản lý thị trường, điều chỉnh cơ chế quản lý phương tiện, trang phục, cấp hiệu và chế độ mua sắm theo hướng phù hợp với mô hình phân cấp, phân quyền.

Những yếu tố tác động đến việc cơ cấu lại lực lượng quản lý thị trường

Thứ nhất, yếu tố thể chế và chủ trương cải cách bộ máy hành chính nhà nước là động lực mang tính quyết định đối với quá trình tái cơ cấu lực lượng quản lý thị trường. Các nghị quyết của Đảng về tiếp tục đổi mới, sắp xếp tổ chức bộ máy của hệ thống chính trị theo hướng tinh gọn, hoạt động hiệu lực, hiệu quả đã đặt ra yêu cầu giảm đầu mối trung gian, khắc phục tình trạng chồng chéo chức năng, nhiệm vụ giữa các cơ quan quản lý nhà nước. Trong bối cảnh đó, việc duy trì mô hình Tổng cục Quản lý thị trường như một cấp trung gian trong cơ cấu tổ chức của Bộ Công Thương không còn phù hợp với định hướng cải cách hành chính hiện nay. Việc chấm dứt mô hình tổng cục và tổ chức lại lực lượng quản lý thị trường theo mô hình cục ở trung ương và chi cục trực thuộc Sở Công Thương ở địa phương là sự cụ thể hóa trực tiếp các chủ trương này trong lĩnh vực quản lý thị trường.

Thứ hai, yêu cầu tăng cường phân cấp, phân quyền gắn với trách nhiệm giải trình của chính quyền địa phương là yếu tố quan trọng thúc đẩy tái cơ cấu lực lượng quản lý thị trường. Thực tiễn quản lý thị trường cho thấy, phần lớn các hành vi vi phạm phát sinh trực tiếp trên địa bàn, gắn chặt với đặc điểm kinh tế - xã hội, tập quán kinh doanh và phương thức vi phạm đặc thù của từng địa phương. Mô hình quản lý ngành dọc trước đây, mặc dù bảo đảm tính thống nhất, nhưng trong nhiều trường hợp chưa phát huy đầy đủ vai trò chủ động của chính quyền địa phương, dẫn đến độ trễ nhất định trong chỉ đạo, điều hành. Việc chuyển chi cục quản lý thị trường về trực thuộc Sở Công Thương, chịu sự quản lý trực tiếp của ủy ban nhân dân cấp tỉnh, xuất phát từ yêu cầu đưa công tác quản lý thị trường gắn chặt hơn với trách nhiệm quản lý nhà nước theo lãnh thổ.

Thứ ba, sự thay đổi về tính chất, quy mô và phương thức vi phạm pháp luật trong lĩnh vực thương mại, đặc biệt dưới tác động của thương mại điện tử và kinh tế số, là yếu tố thực tiễn quan trọng tác động đến tổ chức lực lượng quản lý thị trường. Các hành vi buôn lậu, gian lận thương mại, sản xuất - kinh doanh hàng giả, hàng xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ ngày càng có xu hướng liên tỉnh, liên ngành và xuyên biên giới, đòi hỏi sự phối hợp nhanh chóng, linh hoạt giữa các lực lượng chức năng trên địa bàn. Mô hình tổ chức lực lượng theo hướng tăng cường vai trò điều phối vĩ mô của trung ương và phát huy tính chủ động của địa phương được xem là phù hợp hơn với yêu cầu đấu tranh phòng, chống vi phạm trong bối cảnh mới.

Thứ tư, yếu tố nguồn lực và hiệu quả sử dụng nguồn lực công cũng tác động đáng kể đến vấn đề cơ cấu lại mô hình tổ chức. Việc tinh giản bộ máy, lược bỏ cấp trung gian không chỉ nhằm mục tiêu tổ chức lại hệ thống quản lý, mà còn hướng tới sử dụng hiệu quả hơn nguồn nhân lực, ngân sách và cơ sở vật chất của nhà nước. Thực tiễn hơn 6 năm hoạt động của Tổng cục Quản lý thị trường cho thấy, mặc dù đạt được nhiều kết quả tích cực, nhưng mô hình ngành dọc với quy mô tổ chức lớn cũng đặt ra yêu cầu cao về chi phí quản lý và điều hành. Trong bối cảnh ngân sách nhà nước cần được sử dụng tiết kiệm, hiệu quả, tái cơ cấu lực lượng quản lý thị trường trở thành một lựa chọn tất yếu.

Giải pháp hoàn thiện mô hình lực lượng quản lý thị trường trong bối cảnh mới

Để hoàn thiện mô hình lực lượng quản lý thị trường, trong thời gian tới cần tập trung một số giải pháp sau:

Một là, tiếp tục hoàn thiện khung pháp lý điều chỉnh tổ chức và hoạt động của lực lượng quản lý thị trường trong điều kiện thực hiện mô hình mới. Trên cơ sở Pháp lệnh Quản lý thị trường năm 2016 và các nghị định hướng dẫn thi hành, cần rà soát, sửa đổi, bổ sung các quy định liên quan đến mối quan hệ công tác giữa Cục Quản lý và Phát triển thị trường trong nước với chi cục quản lý thị trường cấp tỉnh, giúp phát huy tính chủ động của địa phương, bảo đảm sự thống nhất quản lý nhà nước về quản lý thị trường trên phạm vi cả nước. Đặc biệt, cần quy định rõ cơ chế chỉ đạo, hướng dẫn nghiệp vụ, kiểm tra, giám sát của cơ quan trung ương đối với lực lượng quản lý thị trường ở địa phương để tránh nguy cơ phân tán, cục bộ.

Hai là, xác lập rõ ràng cơ chế phân cấp, phân quyền gắn với trách nhiệm giải trình trong hoạt động của lực lượng quản lý thị trường. Việc chuyển Chi cục Quản lý thị trường về trực thuộc Sở Công Thương cần đi kèm với quy định cụ thể về trách nhiệm của Ủy ban nhân dân cấp tỉnh trong chỉ đạo, kiểm tra, giám sát hoạt động của lực lượng này. Đồng thời, cần thiết lập cơ chế đánh giá hiệu quả thực thi nhiệm vụ của chi cục quản lý thị trường gắn với trách nhiệm người đứng đầu chính quyền địa phương, qua đó bảo đảm phân quyền không đồng nghĩa với buông lỏng quản lý.

Ba là, nâng cao năng lực điều phối, định hướng và hỗ trợ chuyên môn của Cục Quản lý và Phát triển thị trường trong nước trước mô hình tổ chức mới. Cục cần tập trung vào các chức năng cốt lõi như xây dựng chính sách, pháp luật; tổng hợp, phân tích thông tin thị trường; dự báo xu hướng vi phạm; xây dựng các kế hoạch kiểm tra chuyên đề mang tính liên vùng, liên ngành; hướng dẫn, đào tạo nghiệp vụ cho lực lượng quản lý thị trường địa phương. Việc chuyển vai trò của cơ quan trung ương từ “trực tiếp làm” sang “định hướng và điều phối” chỉ thực sự hiệu quả khi Cục được tăng cường năng lực về nhân sự chất lượng cao, công nghệ thông tin và cơ chế phối hợp.

Bốn là, đẩy mạnh ứng dụng công nghệ thông tin và chuyển đổi số trong quản lý thị trường phù hợp với mô hình tổ chức mới. Cần tiếp tục hoàn thiện và khai thác hiệu quả hệ thống cơ sở dữ liệu, phần mềm nghiệp vụ dùng chung trong toàn lực lượng quản lý thị trường, bảo đảm kết nối thông suốt giữa trung ương và địa phương. Việc sử dụng dữ liệu lớn, phân tích rủi ro và chia sẻ thông tin kịp thời sẽ góp phần khắc phục hạn chế về khoảng cách tổ chức trong mô hình phân cấp, đồng thời nâng cao hiệu quả phát hiện, xử lý vi phạm, đặc biệt trong lĩnh vực thương mại điện tử.

Năm là, chú trọng xây dựng đội ngũ công chức quản lý thị trường chuyên nghiệp, liêm chính, đáp ứng yêu cầu quản lý hiện đại. Bên cạnh việc tiếp tục đào tạo, bồi dưỡng chuyên môn, nghiệp vụ, cần tăng cường kỷ luật, kỷ cương hành chính, đẩy mạnh công tác kiểm tra nội bộ và phòng, chống tiêu cực trong thực thi công vụ. Trong điều kiện phân cấp mạnh cho địa phương, việc bảo đảm tính liêm chính và thống nhất trong thực thi pháp luật của lực lượng quản lý thị trường càng có ý nghĩa then chốt./.

-------------------------

(1) Nguyễn Đình Khoa: Những yếu tố then chốt để lực lượng quản lý thị trường đáp ứng yêu cầu nhiệm vụ trong thời kỳ hội nhập, Tạp chí Công Thương, ngày 2-11-2022, https://tapchicongthuong.vn/nhung-yeu-to-then-chot-de-luc-luong-qltt-dap-ung-yeu-cau-nhiem-vu-trong-thoi-ky-hoi-nhap-100235.htm
(2) Nguyễn Văn Doanh: Tội phạm buôn lậu trên không gian mạng và một số kiến nghị nâng cao hiệu quả phòng, chống, Tạp chí Pháp lý, ngày 11-1-2026, https://phaply.net.vn/toi-pham-buon-lau-tren-khong-gian-mang-va-mot-so-kien-nghi-nang-cao-hieu-qua-phong-chong-a260202.html
(3) Phan Trang: Giải quyết triệt để những tồn tại về bộ máy quản lý thị trường trước 31/12, Báo Điện tử Chính phủ, ngày 25-7-2022, https://baochinhphu.vn/giai-quyet-triet-de-nhung-ton-tai-ve-bo-may-quan-ly-thi-truong-truoc-31-12-102220725184430372.htm
(4) Tổng cục Quản lý thị trường: Lực lượng quản lý thị trường đã từng bước hướng tới chính quy - chuyên nghiệp - hiện đại, Cổng thông tin điện tử Cục Quản lý và Phát triển thị trường trong nước, ngày 13-10-2023, https://dms.gov.vn/tin-chi-tiet/-/chi-tiet/luc-luong-qltt-%C4%91a-tung-buoc-huong-toi-chinh-quy-chuyen-nghiep-hien-%C4%91ai-69112-2.html
(5) Nguyên Vỵ: Dấn ấn Tổng cục Quản lý thị trường qua hơn 6 năm hoạt động theo mô hình ngành dọc, Tạp chí Công Thương, ngày 17-03-2025, https://tapchicongthuong.vn/dan-an-tong-cuc-quan-ly-thi-truong-qua-hon-6-nam-hoat-dong-theo-mo-hinh-nganh-doc-138468.htm
(6) Minh Dũng: Nâng cao hiệu quả công tác quản lý thị trường, Báo Nhân dân điện tử, ngày 5-11-2023, https://nhandan.vn/nang-cao-hieu-qua-cong-tac-quan-ly-thi-truong-post781076.html