Gắn kết phát triển đô thị di sản với củng cố quốc phòng - an ninh: Nhìn từ thực tiễn tỉnh Ninh Bình

Đô thị di sản - mô hình phát triển bền vững

Đô thị di sản được hiểu là không gian đô thị được hình thành, phát triển trên nền tảng của các giá trị di sản văn hóa - lịch sử - kiến trúc đặc sắc, có vai trò bảo tồn, khai thác và phát huy di sản trong phát triển kinh tế - xã hội hiện đại. Việc phát triển đô thị di sản giúp: 1- Bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa dân tộc, củng cố bản sắc địa phương; 2- Phát triển du lịch bền vững, tạo động lực kinh tế xanh; 3- Nâng cao vị thế và hình ảnh quốc gia trong giao lưu quốc tế. Tuy nhiên, đặc thù của đô thị di sản là vừa phát triển, vừa bảo tồn, đòi hỏi sự kết hợp hài hòa giữa quy hoạch không gian, bảo tồn văn hóa và củng cố tiềm lực quốc phòng, an ninh.

Phát triển đô thị di sản không chỉ là nhiệm vụ kinh tế - văn hóa, mà còn là vấn đề chính trị, quốc phòng và an ninh. Về an ninh, đô thị di sản thường có số lượng khách quốc tế lớn, đòi hỏi kiểm soát an ninh trật tự, phòng ngừa tội phạm, bảo đảm an ninh văn hóa, thông tin. Về quốc phòng, quá trình quy hoạch và phát triển đô thị cần gắn với thế trận quốc phòng toàn dân, thế trận an ninh nhân dân, nhất là ở các khu vực có vị trí chiến lược. Về xã hội, mô hình đô thị di sản góp phần củng cố “thế trận lòng dân”, xây dựng niềm tự hào, đoàn kết và ý thức giữ gìn giá trị văn hóa, lịch sử - yếu tố nền tảng của sức mạnh quốc gia.

“Đô thị di sản” được hiểu là mô hình phát triển đô thị dựa trên nền tảng giá trị văn hóa, lịch sử, cảnh quan và di sản vật thể - phi vật thể, nhằm bảo đảm hài hòa giữa bảo tồn và phát triển hiện đại. Khác với đô thị công nghiệp hay đô thị dịch vụ thông thường, đô thị di sản hướng đến mục tiêu phát triển hài hòa, cân bằng, coi di sản là nguồn lực và động lực phát triển, đồng thời gìn giữ bản sắc địa phương. Trong mô hình này, mối quan hệ với quốc phòng - an ninh thể hiện ở bốn khía cạnh cơ bản: Thứ nhất, không gian đô thị di sản thường nằm ở vị trí chiến lược, gắn liền địa hình đặc biệt, thuận lợi cho việc kết hợp xây dựng thế trận quốc phòng toàn dân; thứ hai, việc bảo tồn di sản giúp củng cố nền tảng tinh thần, bản sắc văn hóa - yếu tố cốt lõi của thế trận lòng dân; thứ ba, kinh tế du lịch di sản góp phần nâng cao đời sống, tạo nguồn lực địa phương phục vụ nhiệm vụ bảo vệ Tổ quốc; thứ tư, mô hình quản trị đô thị di sản đòi hỏi quy hoạch chặt chẽ, quản lý an toàn, từ đó nâng cao năng lực bảo đảm trật tự, an ninh xã hội.

Về tiềm năng và định hướng phát triển đô thị di sản Ninh Bình

Tỉnh Ninh Bình là một trong số ít địa phương của Việt Nam hội tụ đầy đủ các yếu tố “di sản - sinh thái - văn hóa - lịch sử - cảnh quan”, tạo nên nền tảng đặc sắc để phát triển mô hình đô thị di sản gắn với du lịch bền vững và bảo đảm quốc phòng, an ninh.

Về tiềm năng di sản, tỉnh Ninh Bình hiện là địa phương hiếm hoi của cả nước sở hữu quần thể danh thắng Tràng An - Di sản văn hóa và thiên nhiên thế giới được UNESCO công nhận năm 2014. Đây là di sản hỗn hợp đầu tiên của Việt Nam, hội tụ các giá trị nổi bật toàn cầu về cảnh quan, hệ thống hang động, rừng ngập nước và các di tích lịch sử - khảo cổ học gắn với Nhà nước Đại Cồ Việt thế kỷ X. Ngoài Tràng An, tỉnh Ninh Bình còn sở hữu hệ thống di sản phong phú, gồm Cố đô Hoa Lư, trung tâm chính trị, quân sự đầu tiên của nhà nước phong kiến tập quyền Việt Nam; chùa Bái Đính, một trong những quần thể tâm linh lớn nhất Đông Nam Á; nhà thờ đá Phát Diệm, công trình kiến trúc độc đáo kết hợp tinh hoa phương Đông và phương Tây; cùng các danh thắng nổi tiếng như Tam Cốc - Bích Động, khu bảo tồn đất ngập nước Vân Long, rừng Cúc Phương, động Thiên Hà, động Am Tiên,… Những tài nguyên này không chỉ mang giá trị du lịch - văn hóa, mà còn có ý nghĩa chiến lược trong xây dựng hình ảnh quốc gia, củng cố “thế trận lòng dân” và khơi dậy tinh thần yêu nước, tự hào dân tộc. Đặc biệt, vị trí địa lý của tỉnh Ninh Bình nằm ở cửa ngõ phía Nam đồng bằng sông Hồng, đồng thời là nút giao thông kết nối Bắc - Trung - Nam qua cao tốc Bắc - Nam, quốc lộ 1A, đường sắt, và tuyến đường ven biển. Đây là lợi thế chiến lược giúp tỉnh Ninh Bình có thể phát triển các đô thị vệ tinh gắn kết chặt chẽ với không gian bảo tồn di sản và phòng thủ khu vực.

Về định hướng phát triển, theo Quy hoạch tỉnh Ninh Bình giai đoạn 2021 - 2030, tầm nhìn đến năm 2050, Ninh Bình xác định mục tiêu trở thành tỉnh phát triển khá trong khu vực Bắc Bộ, đồng thời là trung tâm du lịch, văn hóa, sinh thái và đô thị di sản tầm quốc gia và quốc tế. Định hướng quy hoạch không gian phát triển tỉnh được chia thành ba vùng chính: 1- Vùng đô thị lõi Tam Điệp - Hoa Lư - Tràng An, đóng vai trò trung tâm hành chính, văn hóa và du lịch, phát triển theo hướng xanh - sinh thái - thông minh - an toàn, kết hợp hài hòa giữa khu vực đô thị hiện đại và không gian bảo tồn di sản; 2- Vùng đô thị vệ tinh Ninh Bình - Gia Viễn - Yên Mô, phát triển công nghiệp hỗ trợ, dịch vụ du lịch và hạ tầng thông minh, gắn với bảo đảm an ninh vùng ven và phòng thủ dân sự; 3- Vùng nông nghiệp sinh thái và khu bảo tồn thiên nhiên (Vân Long - Cúc Phương - Kim Sơn), hướng tới mô hình kinh tế xanh, kinh tế biển và du lịch cộng đồng bền vững.

Đặc biệt, quy hoạch tỉnh nhấn mạnh yêu cầu lồng ghép yếu tố quốc phòng - an ninh trong mọi quy hoạch phát triển không gian đô thị, bảo đảm tính thống nhất với quy hoạch thế trận quốc phòng toàn dân và an ninh nhân dân. Các công trình hạ tầng, giao thông, dịch vụ du lịch đều phải được thiết kế bảo đảm yêu cầu cơ động, phòng thủ, ứng phó thiên tai, an ninh phi truyền thống, đồng thời giữ vững cảnh quan và môi trường sinh thái của di sản Tràng An.

Trong chiến lược phát triển dài hạn, tỉnh Ninh Bình hướng tới xây dựng “đô thị di sản - sinh thái - thông minh”, nơi mỗi công trình, tuyến đường, khu dân cư đều được quy hoạch hài hòa với di sản và cảnh quan tự nhiên. Thành phố Ninh Bình và khu vực Tràng An - Hoa Lư - Tam Điệp sẽ trở thành biểu tượng của đô thị Việt Nam kiểu mới: phát triển kinh tế tri thức, du lịch xanh, văn hóa bản địa, đồng thời gắn kết chặt chẽ với nhiệm vụ bảo vệ chủ quyền, ổn định chính trị và trật tự xã hội.

Gắn kết phát triển đô thị di sản với củng cố quốc phòng, an ninh

Trong bối cảnh toàn cầu hóa, phát triển đô thị di sản không chỉ là câu chuyện kinh tế - văn hóa, mà còn gắn chặt với yêu cầu bảo đảm an ninh, quốc phòng nhằm giữ vững ổn định chính trị và trật tự xã hội - nền tảng cho phát triển bền vững. tỉnh Ninh Bình, với vị thế là cửa ngõ phía Nam của vùng đồng bằng sông Hồng, nằm trên các trục giao thông huyết mạch Bắc - Nam (cao tốc, đường sắt, quốc lộ 1A, đường ven biển), có vị trí đặc biệt quan trọng trong thế trận phòng thủ khu vực và an ninh quốc gia. Nhận thức rõ điều đó, tỉnh Ninh Bình triển khai nhiều giải pháp tích hợp giữa quy hoạch phát triển đô thị, bảo tồn di sản và củng cố quốc phòng - an ninh, với trọng tâm là:

Thứ nhất, quy hoạch không gian đô thị gắn với thế trận quốc phòng toàn dân và an ninh nhân dân.

Trong quá trình lập và phê duyệt Quy hoạch tỉnh Ninh Bình giai đoạn 2021 - 2030, tầm nhìn đến năm 2050, tỉnh đã yêu cầu tất cả các quy hoạch vùng, quy hoạch đô thị và quy hoạch ngành phải lồng ghép yếu tố quốc phòng - an ninh, bảo đảm tính thống nhất với quy hoạch thế trận khu vực phòng thủ. Khu vực di sản Tràng An và vùng phụ cận được bố trí nằm trong vành đai an toàn quốc phòng - an ninh, vừa bảo đảm không gian sinh thái và cảnh quan, vừa thuận lợi cho việc cơ động lực lượng, kiểm soát không gian, bảo vệ dân cư và công trình trọng điểm trong mọi tình huống. Các tuyến giao thông trọng yếu (cao tốc Bắc - Nam, đường ven biển, quốc lộ 12B…) đều được thiết kế với phương án lưỡng dụng, vừa phục vụ phát triển du lịch, vừa có thể chuyển đổi nhanh cho nhiệm vụ quốc phòng, cứu hộ cứu nạn khi cần thiết.

Thứ hai, phát triển du lịch gắn với giáo dục truyền thống yêu nước và xây dựng “thế trận lòng dân”.

Tỉnh Ninh Bình là vùng đất khởi nguồn của nhà nước phong kiến tập quyền đầu tiên - Nhà nước Đại Cồ Việt, gắn liền với các triều đại Đinh, Tiền Lê và khởi đầu thời Lý. Tỉnh đã tận dụng giá trị lịch sử ấy để phát triển các tuyến du lịch văn hóa - lịch sử - tâm linh như tuyến “Theo dấu chân Đinh - Lê - Lý”, hành trình về Cố đô Hoa Lư, chùa Bái Đính, đền Thái Vi, khu sinh thái Tràng An... Các hoạt động này thu hút du khách, có ý nghĩa bồi dưỡng lòng tự hào dân tộc, giáo dục quốc phòng - an ninh cho thế hệ trẻ, góp phần củng cố “thế trận lòng dân” - nền tảng vững chắc của thế trận quốc phòng toàn dân.

Thứ ba, ứng dụng công nghệ số trong quản lý du lịch, bảo vệ di sản và kiểm soát an ninh.

Tỉnh Ninh Bình đã triển khai hệ thống chuyển đổi số trong quản lý du lịch, bao gồm cơ sở dữ liệu du khách, bản đồ số di sản, hệ thống camera giám sát an ninh tại các điểm du lịch trọng yếu (như Tràng An, Bái Đính, Tam Cốc - Bích Động). Việc ứng dụng công nghệ giúp phát hiện sớm rủi ro an ninh, quản lý dòng khách, giám sát môi trường và bảo vệ di sản hiệu quả hơn. Ngoài ra, các nền tảng số còn hỗ trợ phản ứng nhanh trước thiên tai, cháy nổ, ùn tắc giao thông và sự cố môi trường, bảo đảm an toàn du lịch, an toàn xã hội và an ninh phi truyền thống trong phát triển đô thị di sản.

Thứ tư, tăng cường phối hợp liên ngành trong bảo vệ di sản và an ninh du lịch.

Chính quyền các cấp đã duy trì cơ chế phối hợp chặt chẽ giữa quân đội, công an, ban quản lý di sản và lực lượng dân quân tự vệ trong công tác tuần tra, kiểm soát, phòng chống cháy nổ, cứu hộ cứu nạn và quản lý hoạt động du lịch. Các lực lượng chức năng thường xuyên tổ chức diễn tập khu vực phòng thủ, huấn luyện quốc phòng - an ninh gắn với địa bàn du lịch, đồng thời phát huy vai trò của người dân trong bảo vệ di sản, giữ gìn an ninh trật tự tại cộng đồng du lịch. Nhờ đó, tình hình an ninh chính trị, trật tự, an toàn xã hội tại tỉnh Ninh Bình nhiều năm qua luôn được giữ vững, tạo môi trường ổn định, an toàn và thân thiện cho du khách trong và ngoài nước.

Có thể thấy, mô hình phát triển đô thị di sản ở tỉnh Ninh Bình đang được định hình theo hướng “vừa phát triển, vừa phòng thủ”, phát huy giá trị di sản, du lịch và kinh tế tri thức, củng cố năng lực phòng thủ, chủ động ứng phó các thách thức an ninh truyền thống và phi truyền thống. Đây là cách tiếp cận đúng đắn và mang tính chiến lược, góp phần hiện thực hóa mục tiêu xây dựng tỉnh Ninh Bình “xanh - sinh thái - thông minh - an toàn”, gắn kết hài hòa giữa phát triển và bảo vệ Tổ quốc./.