Bảo đảm quyền hoạt động nghiệp vụ hợp pháp cho nhà báo ở Việt Nam

Một số kết quả đạt được trong bảo vệ hoạt động nghiệp vụ hợp pháp cho nhà báo

Về môi trường pháp lý

Thứ nhất, khung pháp lý liên quan đến hoạt động báo chí và bảo vệ hoạt động nghiệp vụ hợp pháp của nhà báo mà nền tảng là Luật Báo chí 2016 sửa đổi đã được Ủy ban Thường vụ Quốc hội thống nhất trình Quốc hội cho ý kiến tại Kỳ họp thứ 9, Quốc hội khóa XV (tháng 5-2025) và dự kiến thông qua tại Kỳ họp thứ 10, Quốc hội khóa XV (tháng 10-2025). Theo đó, Chính phủ đề nghị xây dựng Luật Báo chí (sửa đổi) với 4 chính sách, gồm: tăng cường công tác quản lý đối với hoạt động báo chí; nâng cao chất lượng người làm báo, lãnh đạo cơ quan báo chí; thúc đẩy kinh tế báo chí; điều chỉnh hoạt động báo chí trên không gian mạng⁽¹⁾.

Thứ hai, chính sách bảo vệ quyền và an toàn cho nhà báo đã được tăng cường. Cụ thể, Nghị định số 14/2022/NĐ-CP đã sửa đổi Nghị định số 119/2020/NĐ-CP, cập nhật các quy định xử phạt vi phạm hành chính trong hoạt động báo chí và xuất bản. Ngoài ra, nghị định 14/2022/NĐ-CP tăng mức phạt cho các hành vi cản trở trái pháp luật hoạt động báo chí: Đối với hành vi cản trở hoạt động nghề nghiệp của nhà báo, phóng viên, mức phạt đối với tổ chức được nâng từ 10-20 triệu đồng lên 10-30 triệu đồng; Đối với hành vi thu giữ trái phép phương tiện, tài liệu báo chí, mức phạt được tăng từ 20-30 triệu đồng lên 30-50 triệu đồng; Đối với hành vi xúc phạm danh dự, nhân phẩm của nhà báo, phóng viên khi đang làm việc hoặc hành vi hủy hoại, cố ý làm hư hỏng phương tiện, tài liệu báo chí, mức phạt đối với tổ chức tăng từ 30-40 triệu đồng lên 50-70 triệu đồng...

Thứ ba, ban hành Luật Công nghệ thông tin 2017 và Luật An ninh mạng 2018 cùng với các văn bản hướng dẫn. Các bộ luật và văn bản hướng dẫn góp phần bảo đảm an ninh thông tin và nâng cao trách nhiệm của các nhà cung cấp dịch vụ truyền thông. 

Về giám sát, phản biện và hỗ trợ nhà báo

Song hành với các quy định về pháp lý, sự tham gia tích cực của các cơ quan quản lý báo chí, Hội Nhà báo Việt Nam và cơ quan báo chí ngày càng thể hiện rõ nét. Thông qua các cơ chế can thiệp, hòa giải và hỗ trợ pháp lý của ba bên, nhiều nhà báo được tạo điều kiện thuận lợi khi tác nghiệp, được bảo vệ khi nhà báo bị đe dọa, uy hiếp. Cụ thể:

Hội Nhà báo Việt Nam và cơ quan báo chí chủ động nắm bắt, theo dõi, giám sát các vụ việc vi phạm quyền tác nghiệp của nhà báo thông qua nhiều kênh thông tin: nhà báo, cơ quan báo chí, cơ quan chức năng, mạng xã hội,.. Nhờ đó, kịp thời thể hiện quan điểm và kiên quyết kiến nghị các cơ quan bảo vệ pháp luật nhanh chóng điều tra, xử lý nghiêm các hành vi xâm phạm quyền tác nghiệp hợp pháp của hội viên Hội Nhà báo.

Thống kê ghi nhận trong 5 năm qua (2020-2025), Ban Kiểm tra thuộc Hội Nhà báo đã trực tiếp gửi công văn can thiệp cho hàng chục trường hợp, đồng thời tham mưu để lãnh đạo hội ký công văn can thiệp với những vụ việc có tính chất phức tạp⁽²⁾. Các biện pháp can thiệp này, khi được triển khai, đã giúp nhiều đối tượng có hành vi cản trở, xúc phạm nhà báo phải thực hiện việc xin lỗi hoặc chịu kỷ luật nghiêm khắc; thậm chí trong một số trường hợp, cơ quan chức năng còn tiến hành khởi tố và tạm giam những cá nhân có hành vi hành hung phóng viên. Cơ quan báo chí, cơ quan chủ quản sẵn sàng đứng ra bảo vệ quyền lợi chính đáng của phóng viên thông qua hoạt động liên tiếp gửi công văn đề nghị hội nghề nghiệp và các cơ quan chức năng vào cuộc, liên tục thông tin cập nhật về vụ việc cũng như phản ánh quá trình làm việc của cơ quan chức năng trên các phương tiện truyền thông đại chúng.

Cơ quan quản lý báo chí, Hội Nhà báo cùng cơ quan báo chí thường xuyên có các hoạt động nhắc nhở, bảo vệ hội viên khỏi các nguy cơ tiềm ẩn trong quá trình tác nghiệp. Trên thực tế, các cơ quan báo chí luôn xây dựng và nhấn mạnh việc tuân thủ những quy định dành cho phóng viên, bên cạnh việc tuân thủ đạo đức nghề nghiệp và các quy định của Luật Báo chí giúp phóng viên tác nghiệp an toàn, đặc biệt khi tác nghiệp trong những môi trường khắc nghiệt hoặc các sự kiện xã hội phức tạp. Việc thực hiện nghiêm túc những quy định không chỉ bảo vệ sức khỏe và an toàn cho phóng viên, mà còn giúp bảo đảm tính chuyên nghiệp, minh bạch trong quá trình thu thập thông tin và truyền tải thông tin đến công chúng.

Cơ quan quản lý báo chí và Hội Nhà báo duy trì cơ chế giám sát việc tuân thủ quy định đạo đức nghề nghiệp của nhà báo, bảo đảm rằng việc bảo vệ quyền lợi hội viên không đồng nghĩa với việc bỏ qua sai phạm. Tính chủ động của hội trong giáo dục, nhắc nhở và xử lý vi phạm đạo đức nghề nghiệp giúp môi trường báo chí dần được cải thiện, chuyên nghiệp và có trách nhiệm.

Một số giải pháp nâng cao hiệu quả bảo vệ hoạt động nghiệp vụ hợp pháp cho nhà báo trong thời gian tới

Song hành với những tác động của hội nhập, xã hội có nhu cầu ngày càng cao về tính minh bạch thông tin, bắt nguồn từ tiến bộ công nghệ và sự phổ biến của mạng xã hội. Công chúng đòi hỏi được tiếp cận thông tin đa chiều, chính xác và kịp thời, qua đó giám sát hoạt động của các cơ quan công quyền, các doanh nghiệp, cũng như bảo vệ lợi ích cá nhân và cộng đồng. Điều đó có nghĩa là phải xây dựng môi trường pháp lý ngày càng bảo đảm an toàn, giúp các nhà báo có thể yên tâm tập trung vào công tác thông tin cho công chúng. Thêm vào đó, sự phát triển nhanh chóng của công nghệ số, cùng với khả năng lan truyền thông tin đa chiều, buộc các cơ quan ban hành văn bản quy phạm pháp luật và cơ quan quản lý phải hoàn thiện cơ chế bảo vệ nhà báo, hạn chế tình trạng cản trở tác nghiệp của nhà báo.

Cơ quan quản lý báo chí, với vai trò quản lý, kiểm tra và hỗ trợ pháp lý cùng Hội Nhà báo Việt Nam, với vai trò đại diện quyền lợi hội viên, cũng nhận được nhiều kỳ vọng từ công luận và chính các nhà báo, thúc đẩy tổ chức này xây dựng và duy trì các kênh liên lạc, hỗ trợ pháp lý và cả áp lực dư luận khi cần thiết. Đặc biệt, trong những năm qua, cơ quan quản lý, hội nghề nghiệp cùng các cơ quan báo chí xây dựng và thực hiện kế hoạch đào tạo, bồi dưỡng thường xuyên cập nhật các quy định về Luật Báo chí và các văn bản quy phạm pháp luật liên quan đến báo chí, quản lý nhà nước về báo chí. Bên cạnh đó, khi xảy ra các vụ việc có dấu hiệu xâm phạm quyền tác nghiệp hoặc đe dọa đến an toàn của nhà báo, Hội Nhà báo kịp thời can thiệp, gửi công văn đến các cơ quan chức năng yêu cầu giải quyết. Nhờ hiểu rõ hơn vai trò của báo chí như một kênh giám sát và phản biện xã hội, công chúng có xu hướng ủng hộ việc bảo đảm an toàn và quyền tác nghiệp cho người làm báo.

Nhìn chung, sự kết hợp giữa ban hành, sửa đổi, bổ sung các quy định của pháp luật, nâng cao vai trò của Hội Nhà báo Việt Nam và nhận thức xã hội về tầm quan trọng của báo chí góp phần xây dựng một môi trường tác nghiệp an toàn, chuyên nghiệp mà còn thúc đẩy sự phát triển của nền báo chí cách mạng Việt Nam. Do đó, trong thời gian tới cần thực hiện đồng bộ nhưng giải pháp sau:

Thứ nhất, hoàn thiện khung pháp lý. Luật Báo chí hiện hành cần được rà soát để quy định cụ thể hơn về các quyền và nghĩa vụ của nhà báo trong bối cảnh mới. Chẳng hạn, theo Điều 26 Luật Báo chí năm 2016, phóng viên là những người tham gia vào đội ngũ sản xuất tin bài và được các cơ quan hoạt động trong lĩnh vực báo chí cử đi tác nghiệp thường xuyên. Phóng viên nằm trong diện được xem xét cấp thẻ nhà báo, nhưng không phải là nhà báo. Còn nhà báo là những người hoạt động trong lĩnh vực báo chí và được cấp thẻ Nhà báo. Và thẻ Nhà báo là giấy tờ chứng minh quyền hạn, nghĩa vụ và trách nhiệm của nhà báo khi tác nghiệp (Điều 27). Quy định này có mặt giúp tạo điều kiện cho các phóng viên có thể thực hiện công việc của mình một cách chuyên nghiệp và có trách nhiệm. Tuy nhiên, quy định này cũng có mặt hạn chế là gây ra sự phân biệt đối xử giữa phóng viên và nhà báo, khiến cho phóng viên gặp khó khăn trong việc tiếp cận và khai thác thông tin từ các nguồn tin.

Thứ hai, nâng cao chế tài xử phạt. Mức phạt hiện tại đối với các hành vi cản trở nhà báo tiếp cận thông tin, như hành hung, đe dọa, hoặc cố ý thu giữ phương tiện tác nghiệp trái phép còn khá thấp, chưa tương xứng với mức độ nguy hiểm của hành vi và lợi ích mà các đối tượng vi phạm có thể thu được từ việc cản trở hoạt động báo chí. Việc tăng đáng kể mức phạt hành chính đối với các hành vi này sẽ góp phần nâng cao ý thức tuân thủ pháp luật và răn đe các đối tượng có ý định cản trở nhà báo.

Thứ ba, nâng cao trách nhiệm của các cơ quan báo chí trong việc thường xuyên kiểm tra, giám sát, hỗ trợ phóng viên. Cơ quan báo chí phải trang bị, cập nhật kiến thức pháp lý cho phóng viên (bao gồm: thông tin về Luật Báo chí và các văn bản hướng dẫn thi hành, thực tiễn bảo vệ quyền hoạt động nghiệp vụ hợp pháp của nhà báo... ); tổ chức các khóa đào tạo chuyên sâu về kỹ năng tác nghiệp an toàn cho nhà báo, bao gồm phổ biến kỹ năng phòng tránh rủi ro khi tác nghiệp tại các điểm nóng, kỹ năng ứng phó với các tình huống khẩn cấp, kỹ năng bảo vệ thông tin cá nhân và nguồn tin; cung cấp cho nhà báo những kiến thức và kỹ năng cơ bản về an toàn thông tin và an ninh mạng để họ có thể tự bảo vệ mình trước các nguy cơ tấn công mạng, đánh cắp thông tin hoặc quấy rối trực tuyến. Ngoài ra, cần xây dựng quy trình tự bảo vệ phóng viên của mình.

Thứ tư, xây dựng một cơ chế phối hợp liên ngành chặt chẽ và đồng bộ không chỉ giới hạn trong nội bộ các cơ quan nhà nước mà bao gồm sự tham gia tích cực của các cơ quan báo chí, tạo thành một mạng lưới hỗ trợ và bảo vệ vững chắc cho những người làm báo./.

--------------------

(1) Văn Toàn, (2024), Quốc hội xem xét sửa đổi Luật báo chi tại kỳ hợp thứ 9, https://nhandan.vn/quoc-hoi-xem-xet-sua-doi-luat-bao-chi-tai-ky-hop-thu-9-post849771.html, truy cập ngày 20/12/2024
(2) Hội nhà báo kịp thời bảo vệ quyền hành nghề chính đáng của hội viên, Báo Lao động, https://laodong.vn/thoi-su/hoi-nha-bao-vn-kip-thoi-bao-ve-quyen-hanh-nghe-chinh-dang-cua-hoi-vien-989903.ldo, truy cập ngày 21/1/2025