Phát huy vai trò các chủ thể trong bảo tồn, khai thác di sản văn hóa Cố đô Hoa Lư trong phát triển kinh tế - xã hội

1- Kinh đô Hoa Lư là kinh đô của nhà nước Đại Cồ Việt thế kỷ X - nhà nước Trung ương phong kiến tập quyền đầu tiên của nước ta sau nghìn năm Bắc thuộc, đã khẳng định nền độc lập, tự chủ, thống nhất của quốc gia, đặt nền móng cho quá trình phục hưng, phát triển đất nước về sau. Ngày nay, Cố đô Hoa Lư là di sản văn hóa (DSVH) giàu giá trị, khẳng định bản sắc, thương hiệu, uy tín, vị thế của tỉnh Ninh Bình trong quá trình giao lưu, hội nhập và phát triển.

Cố đô Hoa Lư bao gồm các DSVH vật thể với khoảng hơn 50 di tích lịch sử - văn hóa là các công trình tôn giáo - tín ngưỡng, như các đền, chùa, lăng, miếu, phủ, đình…; 5 bảo vật quốc gia và các di tích khảo cổ học, như hệ thống tường thành, cung điện, các di vật, cổ vật trong lòng đất…; trong đó, có 14 di tích được xếp hạng cấp quốc gia (1 di tích được xếp hạng cấp quốc gia đặc biệt), tiêu biểu như đền vua Đinh, đền vua Lê, chùa Nhất Trụ, chùa và động Am Tiên, chùa Bà Ngô, đền thờ Công chúa Phất Kim, phủ Kình Thiên, đền Hành Khiển… Bên cạnh đó là các DSVH phi vật thể tiêu biểu, như Lễ hội Hoa Lư (Lễ hội Trường Yên) - DSVH phi vật thể cấp quốc gia, cùng với kho tàng các truyện kể dân gian, sự tích dân gian, ca dao, hò, vè về thân thế, sự nghiệp, hành trạng của vua Đinh, vua Lê và các nhân vật lịch sử của triều đại Đinh - Lê cùng với quá trình xây dựng kinh đô Hoa Lư và nhà nước Đại Cồ Việt. Với kho tàng di sản đó, khu di tích Cố đô Hoa Lư đã được xếp hạng Di tích cấp quốc gia đặc biệt năm 2012. Đặc biệt, khu di tích Cố đô Hoa Lư còn là một trong 3 vùng lõi của quần thể danh thắng Tràng An được công nhận là Di sản Văn hóa và Thiên nhiên thế giới năm 2014. Đó là một trong những tiềm năng, lợi thế so sánh rất lớn để tỉnh Ninh Bình có thể khai thác, phát huy trong quá trình phát triển kinh tế - xã hội.

2- Thời gian qua, tỉnh Ninh Bình đã xây dựng và ban hành nhiều chủ trương, chính sách, kế hoạch, chương trình, đề án, huy động sự tham gia của nhiều chủ thể trong xã hội để thực hiện công tác bảo tồn, phát huy giá trị di sản Cố đô Hoa Lư, góp phần phát triển kinh tế - xã hội. Năm 2004, Ủy ban nhân dân tỉnh Ninh Bình phê duyệt Quy hoạch chi tiết bảo tồn, tôn tạo và phát huy giá trị vùng bảo vệ đặc biệt Cố đô Hoa Lư. Năm 2004, Ủy ban nhân dân tỉnh điều chỉnh quy hoạch chi tiết bảo tồn, tôn tạo và phát huy giá trị vùng bảo vệ đặc biệt Cố đô Hoa Lư. Năm 2021, Ủy ban nhân dân tỉnh phê duyệt Đề án “Bảo tồn và phát huy giá trị lịch sử, văn hóa, truyền thống tốt đẹp của con người, vùng đất Cố đô Hoa Lư, giai đoạn 2021 - 2030” và Đề án “Xây dựng các sản phẩm văn hóa nhằm phát huy giá trị văn hóa, lịch sử Cố đô Hoa Lư phục vụ phát triển du lịch giai đoạn 2021 - 2025 và những năm tiếp theo”; Xây dựng Quy hoạch bảo quản, tu bổ, phục hồi Quần thể di tích Cố đô Hoa Lư, tỉnh Ninh Bình đến năm 2030…

Công tác trùng tu, tôn tạo hệ thống di tích Cố đô Hoa Lư được chú trọng với hầu hết các hạng mục chính, như tu bổ, tôn tạo quảng trường sân lễ hội, lăng vua Đinh, lăng vua Lê, các di tích liên quan đến nhà nước Đại Cồ Việt, xây dựng nhà trưng bày khảo cổ…, thực hiện nhiều biện pháp bảo vệ, bảo quản các di vật quý giá, các bảo vật quốc gia như xây nhà mái che, lắp lan can gỗ để bảo vệ cột kinh Phật chùa Nhất Trụ, sử dụng phương pháp phủ nano đối với hai long sàng đền thờ vua Đinh; lắp đặt hệ thống báo động cảm biến, camera an ninh giám sát trong và ngoài di tích, bố trí lực lượng bảo vệ 24/24…

Về bảo tồn, phát huy giá trị DSVH phi vật thể, năm 2016, Ủy ban nhân dân tỉnh Ninh Bình đã phê duyệt Đề án “Bảo tồn và phát huy giá trị di sản văn hóa phi vật thể lễ hội Hoa Lư”; đã xây dựng kịch bản lễ hội Hoa Lư; năm 2017, Sở Văn hóa và Thể thao tỉnh Ninh Bình đã phối hợp với viện Văn hóa nghệ thuật quốc gia nghiên cứu, phục dựng lại nghi thức Tế Cửu khúc (9 bài ca nghi lễ) đã bị thất truyền.

Bên cạnh đó, Tỉnh ủy, Ủy ban nhân dân tỉnh Ninh Bình còn lãnh đạo, chỉ đạo, huy động sự tham gia của nhiều chủ thể khác trong xã hội, như doanh nghiệp, nhà khoa học và  cộng đồng người dân địa phương trong bảo tồn, khai thác, phát huy giá trị DSVH. Sở Văn hóa và Thể Thao tỉnh Ninh Bình cùng với Trung tâm Bảo tồn di tích Lịch sử - văn hóa Cố đô Hoa Lư - đơn vị trực tiếp quản lý, điều hành hoạt động bảo tồn, khai thác, phát huy giá trị DSVH Cố đô Hoa Lư đã thường xuyên tham vấn ý kiến các cấp có thẩm quyền, cơ quan chuyên môn, chuyên gia và nhà khoa học; triển khai các biện pháp bảo vệ DSVH hiệu quả; đồng thời phối hợp với các đơn vị truyền thông tăng cường quảng bá, giới thiệu giá trị hệ thống DSVH Cố đô Hoa Lư trên các phương tiện thông tin đại chúng và truyền thông xã hội trong, ngoài tỉnh và ở nước ngoài. Tỉnh cũng thường xuyên tổ chức các hội thảo, tọa đàm khoa học để tham vấn ý kiến của các nhà lãnh đạo, quản lý trong nước và quốc tế, các chuyên gia, nhà khoa học nhằm tiếp tục làm sáng tỏ các giá trị của di sản và xây dựng định hướng, tìm kiếm các giải pháp khả thi nhằm bảo tồn, khai thác, phát huy hiệu quả giá trị DSVH phục vụ phát triển kinh tế - xã hội địa phương, tiêu biểu như: Hội thảo khoa học “Nghiên cứu, bảo tồn, phát huy giá trị DSVH Cố đô Hoa Lư” (phối hợp với Bộ Văn hóa, Thể Thao và Du lịch, năm 2022); Hội thảo khoa học quốc tế “Giải quyết mối quan hệ giữa phục dựng, bảo tồn di sản văn hóa và phát triển kinh tế xã hội: Nhìn từ quản trị vùng và địa phương” (phối hợp với Tạp chí Cộng sản, năm 2023); Hội thảo khoa học Quản lý và phát triển thành phố di sản Cố đô sở hữu danh hiệu UNESCO - nhận thức lý luận, kiến tạo thể chế và hành động địa phương (phối hợp với Hội Quy hoạch phát triển đô thị Việt Nam, năm 2024)… Tỉnh còn tham vấn và phối hợp với các chuyên gia khảo cổ thực hiện nhiều đợt khai quật khảo cổ học, phát hiện nhiều di chỉ khảo cổ giúp tái hiện lại quy mô, diện mạo của kinh thành Hoa Lư xưa, phục vụ cho việc quy hoạch xây dựng khu di tích Cố đô Hoa Lư thành Công viên lịch sử - khảo cổ học; đồng thời phối hợp với các doanh nghiệp thực hiện hoạt động khai thác, phát huy giá trị DSVH trong phát triển du lịch, dịch vụ.

Trong quá trình hoạt động khai thác, phát huy giá trị DSVH để phát triển du lịch và các ngành, nghề liên quan, các cơ sở lưu trú, dịch vụ ăn uống, kinh doanh đặc sản, đồ lưu niệm, các đơn vị lữ hành, hướng dẫn viên du lịch…, thường xuyên thiết lập quan hệ liên kết, hình thành chuỗi dịch vụ phục vụ du khách, nâng cao hiệu quả kinh doanh. Bên cạnh đó, cấp ủy, chính quyền địa phương phối hợp với Hiệp hội Du lịch tỉnh tổ chức các hoạt động tuyên truyền, tập huấn nghiệp vụ, góp phần tăng cường sự kết nối giữa các chủ thể kinh doanh dịch vụ, nhằm khai thác giá trị di sản theo hướng bền vững. Cộng đồng dân cư địa phương cũng chủ động thiết lập mạng lưới hợp tác, chia sẻ kinh nghiệm, hỗ trợ lẫn nhau, thành lập các hội nghề nghiệp với sự tham gia của nhiều hộ kinh doanh gia đình và doanh nghiệp, như Hội Lưu trú Hoa Lư thu hút sự tham gia của gần 300 đơn vị kinh doanh lưu trú… Các thôn trong xã Trương Yên (cũ) thành lập các câu lạc bộ văn nghệ quần chúng biểu diễn các thể loại nghệ thuật trình diễn dân gian; thành lập các đội thực hiện các nghi lễ tế trong lễ hội Hoa Lư. Các trường học trên địa bàn cũng tổ chức nhiều hoạt động hướng dẫn, trao truyền cho học sinh thực hiện các hoạt động trình diễn dân gian như Cờ lau tập trận, kéo chữ Thái Bình (liên quan đến sự tích về cuộc đời và sự nghiệp của vua Đinh Tiên Hoàng…).

Nhờ đó, hệ thống DSVH vật thể và phi vật thể Cố đô Hoa Lư được bảo tồn khá nguyên vẹn, phát huy giá trị, vai trò trong đời sống kinh tế - xã hội địa phương. Cố đô Hoa Lư đã góp phần gia tăng sức hấp dẫn cho quần thể danh thắng Tràng An và du lịch Ninh Bình, thúc đẩy ngành du lịch phát triển đồng bộ, hiện đại, trở thành điểm đến thu hút đông đảo du khách trong và ngoài nước. Năm 2024, tổng du khách đến tham quan, du lịch tại Cố đô Hoa Lư là 780.704 người với doanh thu 14.142 tỷ đồng⁽¹⁾. Ninh Bình hiện là điểm sáng trên bản đồ du lịch, được bình chọn là một trong những điểm đến hấp dẫn hàng đầu Việt Nam và được du khách bình chọn là một trong 10 điểm đến thân thiện nhất thế giới năm 2023.

Sự phát triển du lịch đã lan tỏa sang nhiều lĩnh vực, như thương mại, dịch vụ, thúc đẩy các ngành, nghề thủ công truyền thống, nông nghiệp và chăn nuôi chuyển sang sản xuất hàng hóa, góp phần chuyển dịch cơ cấu kinh tế địa phương theo hướng tích cực. Tại xã Trường Yên (thuộc huyện Hoa Lư cũ) tập trung các DSVH tiêu biểu của Cố đô Hoa Lư trước đây là địa bàn miền núi còn khó khăn, kinh tế chủ yếu dựa vào nông nghiệp quy mô nhỏ, các ngành dịch vụ, kinh doanh, tiểu thủ công nghiệp kém phát triển. Khi giá trị DSVH được khai thác gắn với định hướng phát triển du lịch của tỉnh, kinh tế địa phương đã chuyển biến rõ rệt: Giảm dần tỷ trọng nông nghiệp, tăng mạnh các ngành thủ công, thương mại, dịch vụ, đóng góp tích cực vào tăng trưởng chung của tỉnh Ninh Bình, đến cuối năm 2024, cơ cấu các ngành thủ công nghiệp, dịch vụ, du lịch chiếm 87%, trong khi cơ cấu kinh tế nông nghiệp chỉ chiếm 13%⁽²⁾.

Quá trình bảo tồn, khai thác, phát huy giá trị DSVH Cố đô Hoa Lư gắn kết với phát triển kinh tế - xã hội đã huy động được sự tham gia góp sức của cả cộng đồng, nhưng nguồn nhân lực phục vụ khai thác và phát huy giá trị DSVH vẫn còn nhiều hạn chế. Đội ngũ cán bộ của Trung tâm Bảo tồn di tích lịch sử - văn hóa Cố đô Hoa Lư còn thiếu về số lượng, chưa đủ để thành lập các phòng chuyên môn; đồng thời chưa hình thành bộ phận chuyên trách phát triển du lịch, công nghiệp văn hóa trên nền tảng di sản cùng các nghiên cứu thị trường, phân tích nhu cầu du khách để xây dựng sản phẩm hấp dẫn. Công tác quản lý nhà nước đối với hệ thống di sản văn hóa Cố đô Hoa Lư còn bất cập, chồng chéo… Hoạt động khai thác, phát huy giá trị di sản chưa có sự tham gia, liên kết phong phú và hiệu quả với khu vực doanh nghiệp tư nhân. Bên cạnh đó, nguồn lực sáng tạo như văn nghệ sĩ, nghệ nhân chưa được phát huy đầy đủ trong xây dựng các sản phẩm, dịch vụ văn hóa dựa trên DSVH. Nguồn nhân lực kỹ thuật công nghệ cao còn thiếu, khả năng ứng dụng công nghệ hiện đại vào bảo tồn và phát huy giá trị di sản còn hạn chế. Lực lượng kinh doanh, cung ứng dịch vụ du lịch tại địa phương chưa chuyên nghiệp, còn hạn chế về ngoại ngữ, kỹ năng giao tiếp và phục vụ du khách. Sự liên kết giữa các chủ thể chưa thường xuyên, chưa chặt chẽ, thiếu cơ chế hợp tác lâu dài và chia sẻ lợi ích…

3- Để quản trị di sản Cố đô Hoa Lư gắn với phát triển kinh tế - xã hội địa phương hiệu quả, tỉnh Ninh Bình cần dựa vào mô hình quản trị đa chủ thể trong đó đề cao sự tham gia, phối hợp và liên kết hành động giữa các bên liên quan. Trên cơ sở đó, cần triển khai một số giải pháp trọng tâm sau:

Thứ nhất, tăng cường nguồn nhân lực cho Trung tâm Bảo tồn di tích lịch sử - văn hóa Cố đô Hoa Lư, đặc biệt chú trọng bổ sung đội ngũ có chuyên môn về kinh doanh du lịch, phát triển công nghiệp văn hóa và khoa học - công nghệ nhằm đáp ứng yêu cầu khai thác, phát huy giá trị di sản phục vụ phát triển kinh tế - xã hội. Đồng thời, cần kiện toàn tổ chức bộ máy của Trung tâm theo hướng tinh gọn, hiệu quả; xem xét thành lập bộ phận chuyên trách về khai thác, phát triển sản phẩm du lịch và công nghiệp văn hóa dựa trên nền tảng giá trị di sản. Bên cạnh đó, thường xuyên cử cán bộ quản lý văn hóa và du lịch tham gia các chuyến khảo sát, học tập kinh nghiệm các mô hình quản lý, khai thác di sản tiêu biểu trong và ngoài nước; tích cực tham dự hội nghị, hội thảo chuyên ngành ở cấp quốc gia và quốc tế để cập nhật tri thức, trao đổi kinh nghiệm về bảo tồn di sản gắn với phát triển, nâng cao năng lực vận dụng vào thực tiễn.

Thứ hai, thúc đẩy hợp tác, thu hút đầu tư và tận dụng nguồn lực từ khu vực tư trong hoạt động bảo tồn, khai thác và phát huy giá trị di sản tại khu di tích Cố đô Hoa Lư. Tăng cường liên kết với các nhà khoa học, trường đại học, viện nghiên cứu trong nước và quốc tế trong công tác nghiên cứu khoa học, nghiên cứu khảo cổ để tiếp tục làm sáng tỏ diện mạo, giá trị của hệ thống DSVH vật thể và phi vật thể ở Cố đô Hoa Lư, nhất là bộ phận di tích còn nằm sâu trong lòng đất. Đồng thời, hợp tác nghiên cứu ứng dụng tiến bộ khoa học - công nghệ vào công tác quản lý và phát huy giá trị di sản. Mở rộng hợp tác với các văn nghệ sĩ, nhà sáng tạo trong và ngoài nước nhằm xây dựng, phát triển các sản phẩm, dịch vụ văn hóa có chất lượng mang bản sắc của Cố đô Hoa Lư.

Thứ ba, đối với lực lượng lao động du lịch, dịch vụ tại địa phương, cần tổ chức thường xuyên các chương trình đào tạo, bồi dưỡng, tập huấn nhằm nâng cao trình độ chuyên môn, kỹ năng nghề nghiệp phục vụ khách và bồi dưỡng kiến thức về bảo tồn di sản, hướng tới xây dựng đội ngũ nhân lực chuyên nghiệp, đáp ứng yêu cầu ngày càng cao của thị trường du lịch.

Thứ tư, nâng cao nhận thức và huy động sự tham gia tích cực của cộng đồng người dân địa phương vào quá trình bảo tồn, khai thác, phát huy giá trị DSVH, góp phần phát triển kinh tế - xã hội địa phương. Giúp người dân có nhận thức đầy đủ, sâu sắc về giá trị và tiềm năng to lớn của di sản, từ đó củng cố ý thức tham gia bảo vệ, giữ gìn di sản và khai thác hợp lý di sản phục vụ cuộc sống cá nhân và cộng đồng, bảo đảm hài hòa giữa bảo tồn và phát triển. Để nâng cao nhận thức của các chủ thể, các cấp ủy, chính quyền và tổ chức chính trị - xã hội cần đa dạng hóa hình thức tuyên truyền thông qua các phương tiện truyền thông đại chúng và truyền thông xã hội. Tiếp tục biên soạn, phát hành rộng rãi các ấn phẩm giới thiệu về lịch sử - văn hóa và hệ thống di sản Cố đô Hoa Lư đến cán bộ, đảng viên và nhân dân. Đặc biệt, chú trọng công tác giáo dục thế hệ trẻ thông qua việc triển khai hiệu quả chương trình giáo dục địa phương ở bậc trung học cơ sở và trung học phổ thông trên địa bàn tỉnh Ninh Bình. Đồng thời, tạo điều kiện để người dân tham gia sâu rộng vào toàn bộ quá trình bảo vệ, khai thác và phát huy giá trị di sản, từ khâu lập kế hoạch đến tổ chức thực hiện; qua đó góp phần tạo sinh kế, nâng cao thu nhập bền vững cho người dân, nâng cao nhận thức và trách nhiệm cộng đồng trong gìn giữ và phát huy giá trị di sản văn hóa.

Thứ năm, xây dựng cơ chế hợp tác lâu dài và chia sẻ lợi ích giữa các chủ thể nhằm huy động hiệu quả các nguồn lực cho bảo tồn và phát huy giá trị di sản. Trong cơ chế này, Nhà nước giữ vai trò trung tâm trong điều phối và tạo lập khung thể chế, bảo đảm sự hài hòa lợi ích giữa các bên. Doanh nghiệp là lực lượng chủ lực trong khai thác và phát triển các sản phẩm du lịch, dịch vụ gắn với di sản, đồng thời có trách nhiệm tái đầu tư cho công tác bảo tồn di sản. Cộng đồng địa phương giữ vai trò gìn giữ di sản thông qua việc bảo vệ di sản, duy trì các thực hành văn hóa truyền thống và trao truyền cho các thế hệ sau. Trong khi đó, đội ngũ nhà khoa học cung cấp nền tảng tri thức, góp phần nghiên cứu, đánh giá giá trị di sản và tư vấn chính sách phù hợp với yêu cầu bảo tồn di sản và phát triển kinh tế - xã hội địa phương./.

------------------------

(1) Trung tâm Bảo tồn di tích lịch sử - văn hóa Cố đô Hoa Lư: “Báo cáo kết quả đón khách và doanh thu từ hoạt động du lịch của Trung tâm từ năm 2014 đến năm 2024”
(2) UBND xã Trường Yên: Báo cáo số 156/BC-UBND, ngày 6-12-2024 của Ủy ban nhân dân xã Trường Yên “Về kết quả thực hiện nhiệm vụ kinh tế - xã hội năm 2024, nhiệm vụ trọng tâm công tác năm 2025”