Ngoại giao nguồn nước trong bối cảnh mới tại Tiểu vùng sông Mekong: Một số vấn đề lý luận và thực tiễn

Khái niệm về ngoại giao nguồn nước

Góc độ quốc gia, tổ chức quốc tế

Trung tâm Hợp tác quốc tế về nước (ICWC) của Tổ chức Giáo dục, Khoa học và Văn hóa của Liên hợp quốc (UNESCO) định nghĩa: “Ngoại giao nguồn nước là một quá trình do các chủ thể nhà nước dẫn dắt, những người có nghĩa vụ chính thức trong việc bảo đảm quyền tiếp cận nước của công dân; do đó có lợi ích quốc gia liên quan đến việc quản lý các nguồn nước chung”⁽¹⁾. Theo Diễn đàn Nước thế giới (WWF), “ngoại giao nguồn nước được hiểu là việc sử dụng các công cụ ngoại giao nhằm giải quyết những bất đồng, xung đột hoặc nguy cơ tiềm ẩn liên quan đến nguồn nước xuyên biên giới, với mục tiêu giảm thiểu căng thẳng; thúc đẩy hợp tác, ổn định và hòa bình trong khu vực”⁽²⁾.

Ở Trung Quốc, mặc dù không công bố một văn bản chính thức nào liên quan đến chính sách ngoại giao nguồn nước, song khái niệm này được tích hợp và lồng ghép trong chiến lược phát triển tài nguyên, chính sách đối ngoại và các sáng kiến toàn cầu của nước này. Bên cạnh đó, một số nhà nghiên cứu của Trung Quốc cũng đưa ra định nghĩa về ngoại giao nguồn nước là “hành vi của chính phủ nhằm giải quyết các vấn đề liên quan đến các dự án hợp tác về nước và các sản phẩm liên quan đến nước thông qua ngoại giao (bao gồm các biện pháp ở cả cấp độ kỹ thuật và xã hội) để bảo đảm lợi ích quốc gia trong hợp tác xuyên biên giới về tài nguyên nước”⁽³⁾. Ở Việt Nam, một số chuyên gia nghiên cứu đưa ra khái niệm về ngoại giao nguồn nước, cho rằng ngoại giao nguồn nước thường được sử dụng thay thế cho “hợp tác về nước”, mặc dù hai thuật ngữ này có thể mang sắc thái và phạm vi áp dụng khác nhau⁽⁴⁾.

Trong nhiều tài liệu học thuật, kênh ngoại giao nguồn nước được xác định khá phong phú, bao hàm cả những hoạt động diễn ra bên ngoài kênh ngoại giao chính thức và các chủ thể vượt ra khỏi phạm vi nhà nước. Các kênh này thường được mô tả chung là ngoại giao đa kênh (multi‑track diplomacy), bao gồm: 1- Ngoại giao kênh 1 là các cuộc đàm phán chính thức giữa đại diện nhà nước, 2- Ngoại giao kênh 2 bao gồm đối thoại của các tổ chức phi chính phủ, viện nghiên cứu, trường đại học; 3- Ngoại giao kênh 1.5 là diễn đàn bán chính thức, nơi cả chủ thể nhà nước và phi nhà nước tham gia thảo luận không ràng buộc, 4- Ngoại giao kênh 3 đề cập đến đối ngoại nhân dân, giao lưu cộng đồng, nhất là tại khu vực biên giới.

Về tổng thể, các kênh của ngoại giao nguồn nước đảm nhiệm những mục tiêu và chức năng khác nhau nhưng có tính bổ trợ lẫn nhau. Trong đó, ngoại giao kênh 1 đóng vai trò bảo đảm tính pháp lý và cam kết chính thức giữa các quốc gia; ngoại giao kênh 1.5 tạo lập không gian trao đổi linh hoạt, góp phần thúc đẩy các ý tưởng và sáng kiến mới; ngoại giao kênh 2 cung cấp cơ sở khoa học và hoạt động thực tiễn phục vụ hoạch định chính sách; ngoại giao kênh 3 góp phần nâng cao sự đồng thuận xã hội và tính chính danh của các quyết sách. Bên cạnh đó, các cơ chế tài chính và đầu tư hạ tầng giúp chuyển hóa các thỏa thuận thành lợi ích kinh tế - xã hội cụ thể, trong khi công nghệ và luật pháp quốc tế đóng vai trò hỗ trợ giám sát, bảo đảm tính minh bạch và trách nhiệm giải trình. Hiệu quả của ngoại giao nguồn nước được phát huy cao nhất khi các kênh này vận hành đồng bộ và bổ trợ cho nhau. Khi đó, các thỏa thuận hợp tác không chỉ được ký kết, mà còn có điều kiện triển khai hiệu quả trên thực tế. Ngược lại, các dự án phát triển hạ tầng nếu thiếu những ràng buộc pháp lý và cơ chế giám sát phù hợp có thể làm gia tăng các rủi ro môi trường và xã hội. Tuy nhiên, trong bối cảnh các kênh phi chính phủ hoạt động kém hiệu quả hoặc thiếu nguồn lực, các quốc gia có quy mô nhỏ và năng lực hạn chế có thể gặp bất lợi trong quá trình đàm phán, dẫn đến nguy cơ phụ thuộc vào các nước lớn. Khi đó, ngoại giao nguồn nước có thể bị chi phối bởi các tính toán quyền lực và trở thành công cụ phục vụ mục tiêu chính trị thay vì thúc đẩy hợp tác và phát triển bền vững.

 Từ những cách tiếp cận trên có thể hiểu, ngoại giao nguồn nước là quá trình sử dụng các công cụ đối thoại, đàm phán và hợp tác nhằm giải quyết những vấn đề phát sinh trong quản lý, khai thác và sử dụng nguồn nước, nhất là các nguồn nước xuyên biên giới. Ngoại giao nguồn nước không chỉ hướng tới giải quyết các nguy cơ khan hiếm nước và tranh chấp nguồn nước, mà còn góp phần kết nối mục tiêu phát triển với yêu cầu bảo đảm an ninh môi trường, từ đó thúc đẩy hợp tác, xây dựng lòng tin và duy trì ổn định trong quan hệ giữa các quốc gia.

Góc nhìn từ lý thuyết quan hệ quốc tế

Trong quan hệ quốc tế, ngoại giao nguồn nước có thể được lý giải dưới nhiều hướng tiếp cận khác nhau. Tuy nhiên, để lý giải vai trò của ngoại giao nguồn nước, dưới góc độ của chủ nghĩa hiện thực, nguồn nước có thể được xem là công cụ quyền lực. Các quốc gia thượng nguồn thường nắm giữ vị trí kiểm soát tài nguyên và có thể sử dụng dòng chảy như một đòn bẩy chiến lược trong quan hệ với các nước ở hạ nguồn. Ngoài ra, dưới góc độ của chủ nghĩa hiện thực cấu trúc, đặc biệt trong phân tích hành vi của các quốc gia đối với vấn đề nguồn nước, cấu trúc của hệ thống quốc tế được xem là yếu tố có ảnh hưởng quyết định đến cách thức để các quốc gia xác định lợi ích và lựa chọn hành vi. Không chỉ nhằm bảo đảm an ninh nguồn nước, các quốc gia còn theo đuổi mục tiêu duy trì và gia tăng ảnh hưởng trong khu vực. Vì vậy, chủ động tham gia các cơ chế hợp tác chiến lược để định hình tương quan lực lượng, duy trì cân bằng quyền lực và bảo vệ lợi ích quốc gia.

Theo các học giả, nước lớn là những quốc gia sở hữu tiềm lực và sức mạnh vượt trội về dân số, lãnh thổ, tài nguyên, kinh tế, quân sự, cũng như năng lực tổ chức và quản trị quốc gia, đủ khả năng tác động đáng kể đến chính sách và hành vi của các quốc gia khác. Bên cạnh đó, nước lớn còn có sức mạnh định hình và duy trì trật tự quốc tế phù hợp với lợi ích chiến lược của mình. Vị thế nước lớn vì vậy không chỉ thể hiện dựa trên sức mạnh vật chất, mà còn ở khả năng và trách nhiệm khi tham gia giải quyết các vấn đề toàn cầu, đồng thời được các quốc gia khác thừa nhận vai trò và vị thế vượt trội. Từ góc độ này, ngoại giao nguồn nước không chỉ là công cụ quản lý và giải quyết các vấn đề liên quan đến tài nguyên nước xuyên biên giới, mà còn là một phương thức để các quốc gia gia tăng ảnh hưởng, thể hiện năng lực dẫn dắt và khẳng định vị thế nước lớn trong đời sống quốc tế.

Thực tiễn triển khai ngoại giao nguồn nước tại Tiểu vùng sông Mekong

Dòng sông Mekong dài hơn 4.800km, là con sông quốc tế quan trọng nhất khu vực Đông Nam Á. Bắt nguồn từ cao nguyên Thanh Tạng (Trung Quốc), sông Mekong chảy qua sáu quốc gia Trung Quốc, Myanmar, Lào, Thái Lan, Campuchia và Việt Nam. Với lưu lượng rộng lớn và nguồn tài nguyên phong phú, dòng sông này đóng vai trò huyết mạch đối với phát triển kinh tế - xã hội của khu vực, cung cấp sinh kế cho hơn 70 triệu người, đồng thời là trụ cột phát triển các ngành nông nghiệp, thủy sản, giao thông và năng lượng của toàn khu vực.

Trong hai thập niên qua, Tiểu vùng sông Mekong phải đối mặt với nhiều thách thức đan xen. Biến đổi khí hậu làm gia tăng tần suất và cường độ các hiện tượng thời tiết cực đoan, dẫn đến hạn hán kéo dài, xâm nhập mặn, suy giảm lượng phù sa và gia tăng nguy cơ sụt lún đồng bằng ngày càng nghiêm trọng. Về địa chiến lược, thời gian qua, Tiểu vùng sông Mekong là không gian cạnh tranh ảnh hưởng giữa các nước lớn. Trong bối cảnh đó, nguồn nước không chỉ là nguồn tài nguyên tự nhiên thiết yếu phục vụ phát triển, mà còn trở thành yếu tố chiến lược có tác động trực tiếp đến cấu trúc quyền lực, quan hệ hợp tác và cạnh tranh, cũng như các tính toán về an ninh, phát triển của các quốc gia trong khu vực.

Trong số các quốc gia nằm ở Tiểu vùng sông Mekong, theo các chuyên gia, Trung Quốc đóng vai trò quan trọng trong các nỗ lực quản lý, sử dụng và chia sẻ nguồn nước xuyên biên giới tại lưu vực sông Mekong. Cùng với mục tiêu đáp ứng nhu cầu phát triển trong nước, Trung Quốc tích cực thúc đẩy hợp tác với các quốc gia trong lưu vực trên cơ sở đề xuất các cơ chế và sáng kiến hợp tác đa phương, như Hợp tác Lan Thương - Mekong (LMC), Hội nghị cấp cao Hợp tác Tiểu vùng Mekong mở rộng, các khuôn khổ hợp tác ASEAN - Trung Quốc. Thông qua các cơ chế này, Trung Quốc nhấn mạnh các mục tiêu phát triển bền vững, kết nối hạ tầng, quản lý nguồn nước, thúc đẩy thương mại và tăng cường hợp tác kinh tế giữa các quốc gia trong lưu vực. Việc tham gia tích cực vào các cơ chế hợp tác khu vực cũng tạo điều kiện để Trung Quốc đóng góp vào quá trình xây dựng chương trình nghị sự chung và thúc đẩy các sáng kiến phát triển tại Tiểu vùng sông Mekong.

Song song với đó, trong khuôn khổ Sáng kiến “Vành đai, Con đường” (BRI), Trung Quốc đã đầu tư vào nhiều dự án hạ tầng quan trọng, góp phần tăng cường kết nối khu vực, thúc đẩy thương mại, đầu tư và phát triển kinh tế. Bên cạnh hợp tác hạ tầng, Trung Quốc triển khai các chương trình hỗ trợ phát triển, hợp tác kỹ thuật, đào tạo nguồn nhân lực và trao đổi học thuật nhằm tăng cường giao lưu và hiểu biết giữa các quốc gia trong khu vực.

Nhìn tổng thể, các chính sách và hoạt động của Trung Quốc tại Tiểu vùng sông Mekong phản ánh hai mục tiêu lớn: Một là, bảo đảm an ninh nguồn nước, an ninh năng lượng và nhu cầu phát triển kinh tế - xã hội trong nước; hai là, thúc đẩy hợp tác khu vực, tăng cường kết nối kinh tế và củng cố vai trò của Trung Quốc trong các cơ chế hợp tác liên quan đến lưu vực sông Mekong. Những mục tiêu này được triển khai đồng thời với nỗ lực xây dựng hình ảnh một đối tác phát triển có trách nhiệm và đóng góp vào sự phát triển chung của khu vực.

Lào là một trong những quốc gia có sự gắn kết chặt chẽ với các sáng kiến hợp tác và kết nối hạ tầng tại khu vực. Quốc gia này chủ động lồng ghép các khuôn khổ hợp tác khu vực với chiến lược phát triển quốc gia. Định hướng này được triển khai với việc thúc đẩy các dự án hạ tầng quy mô lớn như Tuyến đường sắt Lào - Trung Quốc và các dự án thủy điện quy mô lớn. Tuy nhiên, quá trình phát triển dựa trên thủy điện cũng đặt ra những yêu cầu mới đối với Lào trong bối cảnh xu hướng chuyển đổi năng lượng xanh và phát triển bền vững ngày càng được coi trọng. Việc cân bằng giữa mục tiêu tăng trưởng kinh tế, khai thác hiệu quả tiềm năng thủy điện và đáp ứng các yêu cầu về bảo vệ môi trường, quản lý tài nguyên nước và phát triển bền vững đang trở thành một trong những bài toán chính sách quan trọng đối với quốc gia này.

Thái Lan tiếp cận vấn đề hợp tác nguồn nước theo hướng cân bằng và đa phương. Trong khi coi các sáng kiến hợp tác khu vực là nguồn lực quan trọng cho phát triển hạ tầng và tăng cường kết nối, Thái Lan duy trì cách tiếp cận đề cao vai trò của các cơ chế quản trị nguồn nước hiện có. Nước này tham gia LMC, đồng thời tiếp tục coi Ủy hội sông Mekong (MRC) là một trong những diễn đàn quan trọng trong quản lý và sử dụng bền vững nguồn nước xuyên biên giới. Thông qua việc kết hợp nhiều khuôn khổ hợp tác khác nhau, Thái Lan hướng tới mục tiêu vừa tận dụng các cơ hội phát triển, vừa bảo đảm lợi ích quốc gia và tăng cường hiệu quả quản trị lưu vực.

Đối với Campuchia, các dự án thuộc khuôn khổ BRI được nước này lồng ghép với các mục tiêu phát triển quốc gia, đặc biệt trong lĩnh vực giao thông, năng lượng và công nghiệp. Đồng thời, Campuchia tham gia tích cực vào các cơ chế hợp tác khu vực nhằm tranh thủ nguồn lực cho phát triển, thúc đẩy kết nối kinh tế và tăng cường hợp tác trong quản lý các vấn đề liên quan đến lưu vực Mekong.

Cách tiếp cận đối với các sáng kiến hợp tác khu vực và vấn đề nguồn nước của Myanmar mang tính linh hoạt, phản ánh sự đan xen giữa nhu cầu phát triển, yêu cầu bảo đảm lợi ích quốc gia và các yếu tố chính trị - xã hội trong nước. Bên cạnh các yếu tố kinh tế và chiến lược, các vấn đề môi trường và phát triển bền vững ngày càng có vị trí quan trọng trong quá trình hoạch định chính sách của Myanmar. Sự tham gia ngày càng tích cực của các tổ chức nghiên cứu, cộng đồng địa phương và các nhóm hoạt động xã hội trong các vấn đề liên quan đến môi trường, tài nguyên nước và phát triển hạ tầng đã góp phần mở rộng thảo luận chính sách, thúc đẩy việc xem xét đầy đủ hơn các tác động kinh tế, xã hội và môi trường của các dự án phát triển. Qua đó, các yếu tố môi trường và phát triển bền vững ngày càng trở thành một trong những nội dung quan trọng trong hợp tác nguồn nước và các chương trình hợp tác phát triển của Myanmar với các đối tác quốc tế.

Là quốc gia nằm ở hạ lưu sông Mekong, Việt Nam chịu tác động trực tiếp từ biến động của nguồn nước, sự suy giảm chất lượng môi trường và các hoạt động khai thác, phát triển trên toàn lưu vực. Trước những thách thức đó, Việt Nam kiên trì theo đuổi cách tiếp cận hợp tác, đối thoại và phát triển bền vững, coi đây là cơ sở quan trọng để bảo đảm an ninh nguồn nước và hài hòa lợi ích giữa các quốc gia trong lưu vực. Việt Nam tích cực tham gia và phát huy vai trò tại MRC, thúc đẩy thực hiện các nguyên tắc sử dụng công bằng, hợp lý nguồn nước, tăng cường chia sẻ thông tin, phối hợp quản lý lưu vực và hợp tác chặt chẽ với các quốc gia thành viên nhằm xây dựng lưu vực sông Mekong thịnh vượng, công bằng, bền vững và thích ứng với biến đổi khí hậu.

Đồng thời, Việt Nam chủ động mở rộng và làm sâu sắc hợp tác với các đối tác phát triển và các cơ chế hợp tác tiểu vùng, khu vực và quốc tế liên quan đến Tiểu vùng sông Mekong, trên cơ sở bảo đảm lợi ích quốc gia - dân tộc, tôn trọng luật pháp quốc tế và các cam kết chung. Cách tiếp cận này thể hiện nhất quán đường lối đối ngoại độc lập, tự chủ, đa phương hóa, đa dạng hóa quan hệ quốc tế của Việt Nam; góp phần nâng cao hiệu quả quản trị nguồn nước xuyên biên giới, bảo đảm sinh kế và môi trường sinh thái vùng Đồng bằng sông Cửu Long, đồng thời đóng góp vào hòa bình, ổn định và phát triển bền vững của khu vực.

Trong bối cảnh lưu vực sông Mekong ngày càng chịu tác động đồng thời của biến đổi khí hậu, nhu cầu khai thác tài nguyên gia tăng và cạnh tranh chiến lược giữa các nước lớn, vấn đề nguồn nước đã vượt ra khỏi phạm vi quản trị tài nguyên đơn thuần để trở thành một vấn đề có ý nghĩa chiến lược đối với an ninh, phát triển và quan hệ quốc tế. Theo đó, hợp tác nguồn nước không chỉ nhằm điều phối việc khai thác, sử dụng và bảo vệ nguồn nước, mà còn gắn với quá trình điều hòa lợi ích, xây dựng lòng tin và duy trì ổn định trong khu vực. Trước những biến động đó, Việt Nam coi trọng ngoại giao nguồn nước không chỉ là một lĩnh vực hợp tác khu vực, mà còn là một trong những trụ cột chiến lược trong chính sách đối ngoại tổng thể, gắn với bảo đảm an ninh quốc gia và phát triển bền vững. Cụ thể là: 1- Tiếp cận ngoại giao nguồn nước trên nền tảng khoa học và dữ liệu; nâng cao năng lực nghiên cứu, quan trắc và dự báo; xây dựng cơ sở dữ liệu mở về tài nguyên nước phục vụ hoạch định chính sách và đàm phán quốc tế; 2- Tăng cường phối hợp giữa các cơ chế khu vực, bảo đảm tiếng nói thống nhất của các quốc gia hạ lưu trong đối thoại với thượng nguồn, qua đó củng cố vai trò trung tâm của Hiệp hội các quốc gia Đông Nam Á (ASEAN) trong hợp tác Mekong; 3- Khuyến khích sự tham gia của giới học thuật, doanh nghiệp, truyền thông và cộng đồng trong quá trình hoạch định chính sách nguồn nước để tạo nên sức mạnh tổng hợp; 4- Xây dựng và lan tỏa hình ảnh một Việt Nam luôn đề cao các giá trị hợp tác, minh bạch, công bằng và bền vững, khẳng định Việt Nam là đối tác tin cậy, có trách nhiệm và chủ động kiến tạo chuẩn mực hợp tác nguồn nước trong khu vực.

Triển vọng hợp tác nguồn nước tại Tiểu vùng sông Mekong

Trong thời gian tới, cơ hội hợp tác nguồn nước tại Tiểu vùng sông Mekong được đánh giá chủ yếu tập trung vào các lĩnh vực gắn với lợi ích chung của các nước và các thách thức xuyên biên giới, như biến đổi khí hậu. Xu hướng này phản ánh sự chuyển dịch từ cách tiếp cận bị động sang chủ động, từng bước xây dựng lòng tin giữa các quốc gia.

Về phương diện lĩnh vực

Thứ nhất, quản lý thiên tai và ứng phó khẩn cấp là lĩnh vực có mức độ đồng thuận cao. Tất cả các quốc gia trong lưu vực đều đối mặt với rủi ro ngày càng gia tăng từ các hiện tượng thời tiết cực đoan, như lũ lụt và hạn hán. Những hậu quả từ trận lũ lớn tại Thái Lan (năm 2011) hay hạn hán nghiêm trọng tại Đồng bằng sông Cửu Long (năm 2016),… cho thấy sự cần thiết của cơ chế phối hợp liên quốc gia trong kiểm soát lũ, giảm thiểu hạn hán và xây dựng hệ thống cảnh báo sớm.

Thứ hai, chia sẻ dữ liệu thủy văn tiếp tục là lĩnh vực thiết yếu cho hợp tác. Việc cung cấp dữ liệu về lượng mưa, mực nước và vận hành hồ chứa có ý nghĩa quan trọng đối với dự báo lũ, điều tiết dòng chảy và phục vụ sản xuất nông nghiệp.

Thứ ba, phát triển giao thông đường thủy và du lịch mang lại lợi ích kinh tế trực tiếp, góp phần thúc đẩy hợp tác dựa trên lợi ích chung. Việc nâng cao khả năng lưu thông trên sông và xây dựng “hành lang du lịch đường thủy” có thể tạo động lực cho tăng trưởng kinh tế khu vực.

Thứ tư, hợp tác về thủy điện bền vững và kết nối lưới điện khu vực là lĩnh vực có tiềm năng, mặc dù tiềm ẩn một số thách thức, song nhu cầu bảo đảm an ninh năng lượng và tối ưu hóa nguồn điện tạo động lực thúc đẩy liên kết hệ thống điện khu vực.

Về phương diện thể chế

Hợp tác nguồn nước tại Tiểu vùng sông Mekong hiện nay không chỉ giới hạn trong một số cơ chế riêng lẻ mà đang hình thành mạng lưới thể chế đa tầng, đa tác nhân, đóng vai trò nền tảng hợp tác trong giai đoạn tới. Cơ chế LMC với sự tham gia của cả sáu quốc gia ven sông, đã trở thành diễn đàn hợp tác toàn diện, mang tính chính trị cao, góp phần triển khai nhanh các sáng kiến thực tiễn thông qua Quỹ đặc biệt LMC. Trong khi đó, MRC tiếp tục giữ vai trò là thiết chế kỹ thuật quan trọng, có năng lực chuyên môn cao trong nghiên cứu, đánh giá tác động và cung cấp cơ sở khoa học cho hoạch định chính sách. Bản ghi nhớ năm 2019 giữa Ban Thư ký MRC và Trung tâm Nguồn nước LMC cho thấy xu hướng hình thành cơ chế phối hợp giữa hai kênh chính trị - kỹ thuật giúp góp phần nâng cao hiệu quả quản trị lưu vực.

Các cơ chế như Tiểu vùng Mekong mở rộng (GMS) do Ngân hàng Phát triển châu Á (ADB) thúc đẩy, Quan hệ đối tác Mekong - Hoa Kỳ (MUSP), Hợp tác Mekong Nhật Bản, Mekong - Hàn Quốc và Mekong - Ấn Độ (MGC) đang ngày càng đóng vai trò quan trọng. Các khuôn khổ này cung cấp nguồn lực tài chính, công nghệ và tri thức, đồng thời tạo ra không gian cạnh tranh và bổ trợ lẫn nhau giữa các cường quốc trong định hình quản trị lưu vực. Sự tồn tại đồng thời của nhiều cơ chế không chỉ phản ánh tính chất đa cực trong cấu trúc khu vực, mà còn tạo điều kiện để các quốc gia ven sông đa dạng hóa đối tác, gia tăng dư địa chiến lược và giảm phụ thuộc vào một trung tâm quyền lực duy nhất. Tuy nhiên, điều này đặt ra yêu cầu tăng cường điều phối thể chế, tránh trùng lặp và phân tán nguồn lực, nhằm nâng cao hiệu quả quản trị tổng thể.

Bên cạnh đó, để thúc đẩy hợp tác đi vào thực chất hơn nữa, các quốc gia cần chú trọng: 1- Thể chế hóa cơ chế chia sẻ dữ liệu thủy văn quanh năm, bao gồm thông tin vận hành đập theo thời gian thực, nhằm giảm thiểu yếu tố bất định và hạn chế yếu tố tâm lý; 2- Triển khai các nghiên cứu chung về tác động tích lũy của đập thủy điện và biến đổi khí hậu đối với dòng chảy, trầm tích và hệ sinh thái. Điều này góp phần xây dựng cơ sở dữ liệu chung, làm nền tảng cho đối thoại chính sách; 3- Tăng cường trao đổi chuyên gia, học giả và thế hệ trẻ, qua đó hình thành cộng đồng tri thức khu vực, thúc đẩy nhận thức chung về lợi ích dài hạn của toàn lưu vực.

Nhìn tổng thể, triển vọng hợp tác nguồn nước tại Tiểu vùng sông Mekong phụ thuộc lớn vào khả năng dung hòa giữa lợi ích quốc gia và lợi ích khu vực. Dưới góc nhìn của chủ nghĩa hiện thực cấu trúc, yếu tố quyết định vẫn là lòng tin, nếu không bảo đảm được tính minh bạch trong phân định giữa tác động tự nhiên và can thiệp nhân tạo sẽ làm hạn chế hiệu quả hợp tác lâu dài tại Tiểu vùng sông Mekong. Ngoại giao nguồn nước tại Tiểu vùng sông Mekong phản ánh rõ rệt tính chất đan xen giữa hợp tác và cạnh tranh. Cách tiếp cận thực tiễn của các quốc gia cho thấy nguồn nước không chỉ là tài nguyên, mà còn là thể hiện quyền lực địa - chính trị. Việc tiếp cận ngoại giao nguồn nước bằng tư duy mới sẽ giúp các nước trong Tiểu vùng sông Mekong nói chung và Việt Nam nói riêng bảo đảm an ninh nguồn nước, đóng góp tích cực vào hòa bình, ổn định và thịnh vượng chung của khu vực Mekong hiện nay và trong thời gian tới./.

----------------------

(1)   Kata Molnar: “The many Roles of Water Diplomacy” (Tạm dịch: Vai trò đa dạng của ngoại giao nguồn nước), ngày 19-12-2017, https://www.cawater-info.net/bk/water_law/pdf/molnar-et-al.pdf
(2)   Susanne Schmeier: “What is water diplomacy and why should you care? ” (Tạm dịch: Ngoại giao về nguồn nước là gì và tại sao bạn nên quan tâm?), ngày 31-8-2018, https://www.globalwaterforum.org/2018/08/31/what-is-water-diplomacy-and-why-should-you-care/
(3)  Xem thêm: 邢 伟: “新时代中国的水外交: 以澜湄合作为例” (Tạm dịch: Chính sách ngoại giao về nguồn nước của Trung Quốc trong kỷ nguyên mới: Lấy hợp tác Lan Thương - Mekong làm ví dụ), Academic Exploration, số 9-2022
(4)  Vũ Lê Thái Hoàng: Ngoại giao chuyên biệt: Hướng đi, ưu tiên mới của ngoại giao Việt Nam đến năm 2030, Nxb. Chính trị quốc gia Sự thật, Hà Nội, 2021, tr. 267 - 268