Quảng Ninh phát triển hạ tầng logistics hiện đại, thúc đẩy kinh tế đối ngoại bền vững

Đầu tư hạ tầng logistics, phát huy lợi thế “cửa ngõ” biên giới

Với hệ thống cửa khẩu quốc tế trên bộ và trên biển, cùng mạng lưới cảng biển, cảng hàng không và đường cao tốc liên hoàn, tỉnh Quảng Ninh có đầy đủ điều kiện để phát triển thành trung tâm logistics hiện đại, kết nối thị trường trong nước với quốc tế. Trong bối cảnh cạnh tranh kinh tế - thương mại toàn cầu ngày càng gay gắt, việc làm chủ hạ tầng logistics hiện đại không chỉ tạo lợi thế trong chuỗi giá trị toàn cầu, mà còn trở thành thước đo quan trọng của sức mạnh tổng hợp quốc gia. Do đó, phát triển logistics tại tỉnh Quảng Ninh góp phần nâng cao vị thế Việt Nam trên bản đồ thương mại khu vực châu Á - Thái Bình Dương.

Trong những năm qua, tỉnh Quảng Ninh luôn đi đầu trong phát triển hạ tầng đồng bộ, hiện đại. Hệ thống cao tốc liên hoàn, cảng biển Cái Lân, cảng hàng không quốc tế Vân Đồn cùng cửa khẩu quốc tế Móng Cái, cửa khẩu quốc tế Bắc Phong Sinh đã hình thành mạng lưới kết nối đa phương thức, đưa tỉnh Quảng Ninh trở thành “điểm nút” giao thương quan trọng của vùng Đông Bắc và cả nước. Thực tế cho thấy, năm 2024, tổng kim ngạch xuất, nhập khẩu qua cửa khẩu quốc tế Móng Cái đạt 4,29 tỷ USD. Trong đó, kim ngạch nhập khẩu đạt 2,4 tỷ USD; kim ngạch xuất khẩu là 1,89 tỷ USD. Đáng chú ý, kim ngạch hàng hóa xuất, nhập khẩu qua các cửa khẩu, lối thông quan do Chi cục Hải quan Móng Cái quản lý nhưng đăng ký tờ khai tại các đơn vị hải quan ở các tỉnh, thành khác đạt 10,1 tỷ USD, tăng gần gấp 2 lần so với năm 2023⁽¹⁾. Chỉ tính riêng xuất khẩu nông sản, thủy sản, hàng tiêu dùng đã tăng trưởng hơn 20%/năm, nhờ rút ngắn thủ tục thông quan qua hệ thống hải quan điện tử⁽²⁾. Đây là minh chứng rõ nét cho vai trò trung tâm logistics của tỉnh Quảng Ninh trong chuỗi lưu chuyển hàng hóa quốc gia và khu vực. Dự án Trung tâm logistics Cái Lân và Tổ hợp cảng - logistics Vân Đồn đang được triển khai theo hình thức đối tác công - tư (PPP) với sự tham gia của nhiều tập đoàn lớn trong và ngoài nước. Khi hoàn thành, các dự án này sẽ nâng công suất bốc dỡ hàng hóa của Quảng Ninh lên hàng chục triệu tấn/năm, mở ra cơ hội để tỉnh trở thành điểm trung chuyển quốc tế quan trọng, kết nối trực tiếp với các trung tâm cảng biển lớn như Hồng Kông, Thâm Quyến, Singapore. Đồng thời, tỉnh Quảng Ninh đi tiên phong trong xã hội hóa hạ tầng, mạnh dạn huy động khu vực tư nhân tham gia đầu tư vào sân bay, cảng biển, trung tâm logistics. Cách làm này định hình rõ mô hình phát triển mới “nhà nước kiến tạo - doanh nghiệp đồng hành - nhân dân hưởng lợi”, qua đó tạo động lực bứt phá cho tỉnh Quảng Ninh trong tiến trình phát triển nhanh và bền vững.

Tuy nhiên, theo giới chuyên gia, so với tiềm năng, hệ thống logistics của tỉnh Quảng Ninh vẫn cần có những bước đột phá mạnh mẽ hơn nhằm đáp ứng yêu cầu hội nhập quốc tế sâu rộng và thích ứng với những biến động địa - chính trị toàn cầu. Đầu tư hạ tầng logistics hiện đại phải gắn liền với ứng dụng công nghệ số trong quản trị địa phương. Việc xây dựng các trung tâm logistics tại thành phố Móng Cái, Cái Lân, phát triển hệ thống kho lạnh, trung tâm phân phối hàng hóa gắn với cửa khẩu và cảng biển là hướng đi cần được ưu tiên đẩy mạnh. Cùng với đó, tỉnh Quảng Ninh cần triển khai mô hình cửa khẩu thông minh, hải quan điện tử và hệ thống quản lý dữ liệu an toàn, minh bạch nhằm rút ngắn thời gian thông quan, giảm chi phí cho doanh nghiệp, đồng thời bảo đảm an ninh dữ liệu xuyên biên giới. Khi phát triển đồng bộ cả hạ tầng “cứng” và hạ tầng “mềm”, tỉnh Quảng Ninh mới có thể phát huy tối đa lợi thế “cửa ngõ” biên giới, tạo động lực bền vững cho kinh tế đối ngoại.

Phát triển logistics ở tỉnh Quảng Ninh cần gắn liền với liên kết vùng và mở rộng hợp tác quốc tế. Với vị thế là cực tăng trưởng trong tam giác kinh tế Hà Nội - Hải Phòng - Quảng Ninh, đồng thời nằm trong vành đai kinh tế Vịnh Bắc Bộ, tỉnh Quảng Ninh hội tụ điều kiện thuận lợi để trở thành trung tâm trung chuyển hàng hóa của miền Bắc. Hệ thống logistics không chỉ phục vụ nhu cầu phát triển của địa phương, mà còn lan tỏa động lực cho cả vùng Đông Bắc và đồng bằng sông Hồng, đồng thời kết nối trực tiếp với thị trường Trung Quốc, Hiệp hội các quốc gia Đông Nam Á (ASEAN) và thế giới. Đây là lợi thế đặc thù, cần được khai thác theo hướng bền vững, hài hòa giữa phát triển kinh tế với củng cố quốc phòng - an ninh.

Trong thời gian tới, để hiện thực hóa mục tiêu trở thành trung tâm logistics hiện đại, tỉnh Quảng Ninh cần xây dựng chiến lược phát triển dài hạn, tập trung vào ba khâu đột phá: hoàn thiện hạ tầng kết nối liên vùng, hình thành các trung tâm logistics quốc tế và phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao. Việc huy động đa dạng nguồn lực, đặc biệt thông qua mô hình đối tác công - tư, sẽ tạo điều kiện đẩy nhanh tiến độ các dự án trọng điểm. Đồng thời, tỉnh Quảng Ninh cần tiếp tục cải cách thủ tục hành chính, nâng cao hiệu lực quản lý nhà nước, xây dựng môi trường đầu tư minh bạch, thuận lợi để thu hút sự tham gia mạnh mẽ của các tập đoàn logistics hàng đầu thế giới.

Có thể khẳng định, đầu tư hạ tầng logistics gắn với phát huy lợi thế cửa ngõ biên giới là định hướng chiến lược giúp tỉnh Quảng Ninh nâng cao năng lực cạnh tranh, thúc đẩy tăng trưởng bền vững, góp phần quan trọng vào quản trị biên giới quốc gia. Đây là nhiệm vụ vừa cấp bách, vừa lâu dài, đòi hỏi sự lãnh đạo, chỉ đạo quyết liệt của các cấp ủy, chính quyền, sự vào cuộc đồng bộ của cả hệ thống chính trị cùng sự đồng hành của cộng đồng doanh nghiệp. Với quyết tâm chính trị cao và tiềm năng sẵn có, tỉnh Quảng Ninh hoàn toàn có thể vươn lên trở thành trung tâm logistics hiện đại, cửa ngõ giao thương quốc tế, đóng góp vào sự nghiệp phát triển nhanh và bền vững của đất nước.

Ứng dụng công nghệ số, nâng cao quản trị, bảo đảm an ninh dữ liệu

Trong bối cảnh cuộc Cách mạng công nghiệp lần thứ tư lan tỏa mạnh mẽ, công nghệ số đã trở thành nền tảng thiết yếu để các quốc gia nói chung, địa phương nói riêng đổi mới mô hình quản trị, nâng cao hiệu quả điều hành và bảo đảm an ninh toàn diện. Đối với Quảng Ninh - một tỉnh biên giới có vị trí chiến lược đặc biệt, việc ứng dụng công nghệ số không chỉ là yêu cầu phát triển kinh tế - xã hội, mà còn gắn trực tiếp với nhiệm vụ quản trị biên giới, kiểm soát luồng hàng hóa, dịch vụ, con người và dữ liệu xuyên biên giới. Đây là yếu tố quyết định để thúc đẩy giao thương thuận lợi, đồng thời giữ vững chủ quyền, an ninh quốc gia trong tình hình mới.

Logistics hiện đại không chỉ dựa trên hạ tầng cảng biển, sân bay, đường cao tốc, mà còn phụ thuộc vào “hạ tầng mềm” - hệ thống dữ liệu, trí tuệ nhân tạo (AI) và công nghệ số. Nếu coi hạ tầng vật chất là “mạch máu”, thì dữ liệu và quản trị số chính là “mạch máu thông tin”, bảo đảm cho dòng chảy hàng hóa nhanh chóng, an toàn, minh bạch. Trong những năm gần đây, tỉnh Quảng Ninh đi đầu cả nước trong xây dựng chính quyền điện tử, đô thị thông minh, triển khai dịch vụ công trực tuyến mức độ cao. Hạ tầng số được đầu tư đồng bộ, từ trung tâm điều hành thông minh (IOC), hạ tầng viễn thông, đến nền tảng dữ liệu lớn, qua đó nâng cao hiệu lực quản lý nhà nước, rút ngắn thủ tục hành chính, tạo thuận lợi cho người dân và doanh nghiệp, đồng thời tăng tính minh bạch, phòng ngừa tiêu cực.

Việc triển khai thí điểm mô hình “cửa khẩu thông minh” tại Móng Cái từ năm 2023 là minh chứng rõ nét cho quyết tâm đổi mới quản trị biên giới bằng công nghệ số. Hệ thống trí tuệ nhân tạo (AI), camera nhận diện, mã QR đã giúp kiểm soát hơn 1.000 phương tiện/ngày, rút ngắn khoảng 30% thời gian thông quan, tiết kiệm hàng trăm tỷ đồng chi phí mỗi năm cho doanh nghiệp, đồng thời tăng cường khả năng ngăn chặn buôn lậu, gian lận thương mại, bảo đảm hoạt động giao thương minh bạch, an toàn và đúng pháp luật⁽³⁾.

Tuy nhiên, sự phát triển nhanh chóng của công nghệ cũng đặt ra nhiều thách thức mới. Quản trị biên giới hiện nay không chỉ giới hạn trong không gian truyền thống, mà còn mở rộng sang không gian số với những nguy cơ phức tạp như tấn công mạng, xâm nhập dữ liệu, buôn lậu và gian lận thương mại trên nền tảng trực tuyến. Với vai trò là “cửa ngõ” quốc tế, tỉnh Quảng Ninh tất yếu phải đối diện trực tiếp với những rủi ro này. Vì vậy, nâng cao năng lực quản trị gắn với bảo đảm an ninh dữ liệu không chỉ là nhiệm vụ cấp thiết, mà còn là một ‘tuyến phòng thủ mới’, góp phần bảo vệ chủ quyền và an ninh quốc gia trong kỷ nguyên số.

Để đáp ứng yêu cầu đó, tỉnh Quảng Ninh cần đẩy mạnh chuyển đổi số toàn diện trong quản trị biên giới. Trước hết, triển khai đồng bộ mô hình “cửa khẩu thông minh” với hệ thống giám sát bằng AI, camera nhận diện và cảm biến IoT, giúp kiểm soát người, phương tiện, hàng hóa qua lại nhanh chóng, chính xác. Tiếp đó, xây dựng cơ sở dữ liệu liên thông giữa các lực lượng biên phòng, hải quan, công an, quản lý thị trường, bảo đảm chia sẻ thông tin kịp thời, minh bạch, tránh chồng chéo. Đồng thời, phát triển các trung tâm dữ liệu an toàn cao, ứng dụng công nghệ mã hóa và điện toán đám mây để lưu trữ, xử lý thông tin nhạy cảm, ngăn ngừa rò rỉ, xâm nhập từ bên ngoài.

Song song với đầu tư hạ tầng số là phát triển nguồn nhân lực quản trị dữ liệu chất lượng cao. Công nghệ chỉ phát huy hiệu quả khi có đội ngũ cán bộ đủ năng lực vận hành, phân tích, xử lý dữ liệu và ứng phó với rủi ro an ninh mạng. Vì vậy, đào tạo chuyên sâu về an ninh mạng, quản lý hệ thống thông tin, kỹ năng xử lý khủng hoảng dữ liệu cần được coi trọng hàng đầu. Đồng thời, tỉnh Quảng Ninh cần tăng cường hợp tác quốc tế, học hỏi kinh nghiệm quản trị biên giới số từ các quốc gia tiên tiến để hội nhập, thích ứng với chuẩn mực toàn cầu.

Ứng dụng công nghệ số trong quản trị biên giới không chỉ nâng cao hiệu lực quản lý, mà còn góp phần xây dựng biên giới hòa bình, ổn định, hợp tác. Khi hoạt động quản trị được thực hiện minh bạch, hiệu quả với sự hỗ trợ của công nghệ hiện đại, thương mại, đầu tư, du lịch và sự qua lại hợp pháp của nhân dân hai bên sẽ thuận lợi hơn; ngược lại, các hành vi vi phạm, gian lận, tội phạm xuyên biên giới sẽ bị ngăn chặn kịp thời. Đây là cách thức để tỉnh Quảng Ninh vừa thúc đẩy phát triển kinh tế, vừa giữ vững an ninh - trật tự, khẳng định uy tín và vị thế của Việt Nam trong khu vực.

Nhìn chung, trong thời kỳ kỷ nguyên số, nâng cao năng lực quản trị và bảo đảm an ninh dữ liệu chính là “tuyến phòng thủ mềm”, nhưng mang ý nghĩa chiến lược không kém quản lý biên giới truyền thống. Với vị trí chiến lược, tiềm năng sẵn có và quyết tâm đổi mới, tỉnh Quảng Ninh hoàn toàn có thể đi đầu, trở thành hình mẫu về ứng dụng công nghệ số trong quản trị biên giới. Đây vừa là yêu cầu cấp bách, vừa là định hướng lâu dài để tỉnh phát huy lợi thế, bảo đảm phát triển bền vững, gắn kết chặt chẽ giữa kinh tế với quốc phòng - an ninh trong tình hình mới.

Tăng cường liên kết vùng, thúc đẩy hợp tác kinh tế quốc tế bền vững

Trong tiến trình phát triển đất nước, liên kết vùng và hợp tác quốc tế được xác định là động lực quan trọng để nâng cao năng lực cạnh tranh và bảo đảm phát triển bền vững. Với vị trí chiến lược đặc biệt ở vùng Đông Bắc, vừa giáp Trung Quốc, vừa nằm trong tam giác kinh tế Hà Nội - Hải Phòng - Quảng Ninh, đồng thời gắn kết với vành đai kinh tế Vịnh Bắc Bộ, tỉnh Quảng Ninh có điều kiện thuận lợi để trở thành hạt nhân liên kết vùng, cầu nối hợp tác quốc tế. Phát huy vai trò đó không chỉ tạo xung lực phát triển mới cho tỉnh, mà còn góp phần quan trọng vào việc hiện thực hóa mục tiêu phát triển nhanh và bền vững của quốc gia.

Thực tiễn cho thấy, trong những năm qua, tỉnh Quảng Ninh đã chủ động thúc đẩy liên kết vùng trên nhiều lĩnh vực, từ phát triển hạ tầng, logistics, du lịch đến đào tạo nguồn nhân lực và bảo vệ môi trường. Với hệ thống cao tốc liên hoàn, cảng biển, sân bay và cửa khẩu quốc tế, tỉnh Quảng Ninh từng bước hình thành mạng lưới kết nối đa chiều, rút ngắn khoảng cách, thúc đẩy lưu thông hàng hóa và giao lưu nhân dân.

Năm 2023, tỉnh đã ký kết hợp tác với các tỉnh Quảng Tây (Trung Quốc), Lạng Sơn, Hải Phòng, Bắc Giang trong các lĩnh vực logistics và du lịch. Theo đó, số lượng khách du lịch quốc tế qua cửa khẩu Móng Cái đạt trên 4 triệu lượt người vào năm 2024, vượt 20% chỉ tiêu tỉnh giao và tăng trên 50% so với năm 2023⁽⁴⁾. Số thu ngân sách nhà nước từ hoạt động xuất, nhập khẩu qua địa bàn thành phố Móng Cái trong 6 tháng đầu năm 2025 đạt hơn 1.350 tỷ đồng, tăng gần 21% so với cùng kỳ năm 2024; khối lượng hàng hóa xuất nhập khẩu qua các cửa khẩu đạt hơn 1.059.000 tấn, tăng 39⁽⁵⁾; đóng góp vào mức tăng trưởng tổng sản phẩm trên địa bàn (GRDP) của tỉnh đạt 10,91%, xếp thứ 7 cả nước (sau Bắc Giang, Hòa Bình, Nam Định, Đà Nẵng, Lai Châu và Hải Phòng)⁽⁶⁾. Đồng thời, tỉnh Quảng Ninh đã tích cực tham gia Hành lang kinh tế Lào Cai - Hà Nội - Hải Phòng - Quảng Ninh, một tuyến kết nối chiến lược giúp chi phí vận tải sang thị trường Trung Quốc giảm từ 15 - 20%, đồng thời mở ra hướng xuất khẩu trực tiếp sang châu Âu qua các cảng miền Bắc ⁽⁷⁾. Đây là lợi thế đặc thù, giúp tỉnh giảm phụ thuộc vào tuyến vận tải miền Nam, tăng cường sức tự chủ trong chuỗi cung ứng. Ở tầm khu vực, hợp tác xuyên biên giới Việt Nam - Trung Quốc qua các cửa khẩu không chỉ mang lại lợi ích kinh tế trước mắt, mà còn góp phần tạo dựng “biên giới hòa bình, hợp tác và phát triển” - một trụ cột quan trọng cho ổn định lâu dài, đồng thời khẳng định bản lĩnh đối ngoại độc lập, tự chủ của Việt Nam trong khu vực.

Tuy nhiên, để thực sự trở thành “đầu tàu” liên kết vùng và trung tâm hợp tác quốc tế, tỉnh Quảng Ninh cần có những bước đi chiến lược, bài bản hơn. Liên kết vùng phải được thể chế hóa bằng cơ chế phối hợp chặt chẽ giữa các địa phương trong quy hoạch phát triển, đầu tư hạ tầng, phát triển công nghiệp - dịch vụ gắn với bảo vệ môi trường sinh thái. Trên cơ sở đó, lợi thế của tỉnh Quảng Ninh được phát huy đầy đủ, chuyển hóa thành động lực tăng trưởng chung, tạo sức bật cho toàn vùng Đông Bắc và đồng bằng sông Hồng.

Cùng với liên kết vùng, tỉnh Quảng Ninh cần phát huy tối đa lợi thế cửa ngõ biên giới, đẩy mạnh hợp tác quốc tế trên nguyên tắc bền vững, cân bằng lợi ích và tôn trọng luật pháp quốc tế. Vị trí tiếp giáp Trung Quốc mang lại tiềm năng lớn cho thương mại biên mậu, logistics và chuỗi cung ứng xuyên biên giới; đồng thời, mở rộng hợp tác với Hiệp hội các quốc gia Đông Nam Á (ASEAN) và các đối tác toàn cầu để đa dạng hóa thị trường, giảm thiểu rủi ro từ phụ thuộc đơn phương. Đặc biệt, tỉnh Quảng Ninh cần tập trung vào ba định hướng chủ yếu: 1- Xây dựng hạ tầng logistics, cảng biển, cửa khẩu hiện đại theo chuẩn quốc tế; 2- Mở rộng hợp tác trong các lĩnh vực mới như kinh tế số, năng lượng tái tạo, du lịch xanh; 3- Tăng cường hợp tác song phương, đa phương để hội nhập sâu rộng với khu vực và thế giới. Bên cạnh đó, phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao, cải cách thể chế, tạo môi trường đầu tư minh bạch, thuận lợi để thu hút doanh nghiệp trong nước và ngoài nước.

Tóm lại, trong tiến trình hội nhập và phát triển, liên kết vùng và hợp tác quốc tế bền vững chính là con đường để tỉnh Quảng Ninh khẳng định bản lĩnh của một địa phương cửa ngõ, nơi lợi thế địa - chính trị được chuyển hóa thành sức mạnh kinh tế, quốc phòng và đối ngoại. Với nền tảng đã được tạo dựng, tỉnh Quảng Ninh có thể bước lên tầm cao mới, trở thành trung tâm động lực của vùng Đông Bắc, đồng thời đóng góp quan trọng vào việc nâng tầm vị thế Việt Nam trong không gian phát triển khu vực và toàn cầu./.

------------------------

(1) Xem: Nguyễn Hùng: “Kim ngạch xuất nhập khẩu qua Móng Cái đạt kỷ lục”, Báo Lao động điện tử, ngày 30-11-2024, https://laodong.vn/kinh-doanh/kim-ngach-xuat-nhap-khau-qua-mong-cai-dat-ki-luc-1428691.ldo
(2) Xem: Tổng cục Hải quan Việt Nam: Báo cáo kết quả xuất, nhập khẩu hàng hóa qua các cửa khẩu biên giới Việt - Trung năm 2024, Hà Nội, 2025
(3) Ban Quản lý Khu kinh tế cửa khẩu Móng Cái: Báo cáo kết quả triển khai thí điểm mô hình “cửa khẩu thông minh” tại Móng Cái năm 2023 - 2024, Quảng Ninh, 2024
(4) Hoàng Giang: “TP Móng Cái: Đưa du lịch thành ngành kinh tế mũi nhọn”, Cổng Thông tin điện tử tỉnh Quảng Ninh, ngày 7-1-2025, https://quangninh.gov.vn/chuyen-de/dichcorona/Trang/ChiTietTinTuc.aspx?nid=149309
(5) Quang Hùng: “Xuất nhập khẩu qua cửa khẩu Móng Cái tăng mạnh”, Hải quan online, ngày 11-7-2025, https://haiquanonline.com.vn/xuat-nhap-khau-qua-cua-khau-mong-cai-tang-manh-197593.html
(6) Việt Hoa: “Quý I-2025, tăng trưởng GRDP Quảng Ninh đạt 10,91%, xếp thứ 7 cả nước”, Quảng Ninh điện tử, ngày 2-4-2025, https://baoquangninh.vn/quy-i-2025-tang-truong-grdp-quang-ninh-dat-10-91-xep-thu-7-ca-nuoc-3351371.html
(7) Bộ Công Thương: Báo cáo hợp tác phát triển Hành lang kinh tế Lào Cai - Hà Nội - Hải Phòng - Quảng Ninh, Hà Nội, 2023