Nông nghiệp bền vững và bài toán giảm nghèo đói ở các nước đang phát triển

TCCS - Trong bối cảnh dân số thế giới tăng nhanh, để bảo đảm được nhu cầu lương thực của 9 tỉ người vào năm 2050, sản lượng lương thực của toàn thế giới sẽ phải tăng gấp đôi. Để giải được bài toán an ninh lương thực và giảm nghèo thì một trong những nền tảng quan trọng nhất là phát triển nông nghiệp bền vững. Đối với các nước đang phát triển, đây vừa là thách thức, vừa là cơ hội phát triển.

Những năm gần đây,nông nghiệp các nước đang phát triển phải đối mặt với một loạt thách thức, trong đó có sự gia tăng dân số, biến đổi khí hậu, cuộc chạy đua sử dụng nhiên liệu sạch, quá trình đô thị hóa, hiện tượng kinh tế bùng phát ở Ấn Độ và Trung Quốc, v.v.. Sự khan hiếm đất nông nghiệp và lực lượng lao động thu hẹp cũng là yếu tố đáng kể ảnh hưởng đến sự phát triển nông nghiệp.

Theo Ngân hàng Thế giới (WB), ở Trung Quốc trong thời gian từ năm 1981-2004, tác dụng của nông nghiệp đối với việc hạ thấp tỷ lệ nghèo cao gấp 4 lần tác dụng của tăng trưởng công nghiệp và dịch vụ.

Nguy cơ không có đất hoặc thiếu đất canh tác ở các nước đang phát triển như châu Á, châu Phi đã đẩy người nông dân vào vòng xoáy đói ăn. Một nghiên cứu cho thấy hơn 1/3 số nông dân Cam-pu-chia thiếu đất canh tác và không nuôi sống được gia đình. Ở châu Phi, 200 triệu người bị thiếu lương thực do khu vực này mất dần tài nguyên thiên nhiên tương đối nhanh so với các khu vực khác trên thế giới. Sự thiếu hụt đất nông nghiệp còn dẫn đến vấn đề môi trường. ở nhiều nước đang phát triển, sự đa dạng sinh học bị đe dọa bởi vì những khu vực hoang dã như rừng nhiệt đới đang biến thành các đồng ruộng để đáp ứng nhu cầu sản xuất lương thực.

Như vậy, giảm đói nghèo không chỉ là một "mệnh lệnh đạo đức" mà còn là điều kiện tiên quyết cho sự phát triển bền vững. Chính yếu tố bền vững là chìa khóa để giảm nghèo, tăng trưởng kinh tế và phát triển nông thôn.

Nhận thức lại vai trò của nông nghiệp

Những thập niên cuối của thế kỷ XX đã chứng kiến những tiến bộ vượt bậc trong sản xuất nông nghiệp. Nhờ những thành tựu khoa học, năng suất thu hoạch trên 1 ha có thể tăng thêm 80%, khiến tốc độ tăng sản lượng lương thực trên thế giới vượt xa so với tốc độ tăng dân số. Tổ chức Nông lương của Liên hợp quốc (FAO) thậm chí đã đưa ra nhận định rằng, thế giới đã quá đủ lương thực để nuôi sống toàn bộ dân cư trên thế giới! Thế nhưng, những thảm cảnh nghèo đói trên thế giới vẫn không ngừng tiếp diễn và có xu hướng gia tăng. Hiện nay, trên thế giới có khoảng 1 tỉ người sống trong nghèo đói và chịu đói kinh niên; 2/3 trong số đó là nông dân, phần lớn ở châu Phi và Nam Á. Cuộc khủng hoảng lương thực vừa qua đã gây nên một cơn sốt nhu cầu lương thực khiến vấn đề an ninh lương thực trở nên vô cùng cấp bách, đưa đến hiệu ứng là cuộc khủng hoảng lương thực bùng nổ, tạo nên một bản đồ nghèo đói trên toàn cầu, kéo theo những biến động chính trị ở một loạt nước. Một trong những nguyên nhân của khủng hoảng lương thực trên toàn cầu chính là hệ quả của hàng thập niên coi nhẹ nông nghiệp.

Trên thế giới hiện có 26 triệu héc-ta đất nông nghiệp đang được quản lý sản xuất theo công nghệ hữu cơ. Xu hướng này đang tăng rất nhanh và được ứng dụng tại 120 nước. Trung Quốc và Ấn Độ là 2 nước châu Á có tiềm năng rất lớn trong việc phát triển mạnh công nghệ hữu cơ.

Hàng trăm năm qua, nông nghiệp từng là “xương sống” cho phát triển kinh tế của loài người. Từ giữa thế kỷ XX đến nay, cùng với quá trình công nghiệp hóa, đô thị hóa, những đóng góp của ngành nông nghiệp cho nền kinh tế giảm dần. Trong 20 năm qua, chiến lược tăng trưởng bỏ qua, sao nhãng nông nghiệp khiến tăng trưởng và sản lượng nông nghiệp giảm sút. Ví dụ để nhận viện trợ, các nước châu Phi đã bị ép ngừng hỗ trợ phân bón, hạt giống và các nguyên liệu khác cho nông dân; hậu quả là các nước này phải nhập khẩu lương thực và chịu ảnh hưởng nặng nề nhất trong cuộc khủng hoảng vừa qua.

Lịch sử cho thấy, không có nền kinh tế nào đạt được tốc độ tăng trưởng bền vững và tăng dần thu nhập của người dân mà không ưu tiên phát triển nông nghiệp. Đô-mi-ních Moi-si, Cố vấn đặc biệt của Viện Quan hệ quốc tế Pháp (IFRI) cho rằng, mặc dù những biến động địa - chính trị đã làm thay đổi hình ảnh và vai trò của nông nghiệp và những người làm nghề nông, nhưng lĩnh vực này sẽ vẫn đóng vai trò chiến lược trong sự phát triển toàn cầu.

Nông nghiệp đóng một vai trò hết sức quan trọng, là ngành chính tạo ra thu nhập cho người nghèo. Khoảng 70% số người nghèo ở các nước đang phát triển sống ở khu vực nông thôn và phụ thuộc phần lớn vào nông nghiệp. ở châu Phi cận Xa-ha-ra, hơn 3/4 số người nghèo cư trú tại các vùng nông thôn và phụ thuộc vào nông nghiệp. Do vậy, đối với những nước này, phát triển nông nghiệp bền vững sẽ góp phần giảm nghèo đói, thúc đẩy cải thiện thu nhập cho hộ gia đình và cộng đồng, nhất là đối với người nông dân. Theo Ngân hàng Thế giới (WB), ở Trung Quốc trong thời gian từ năm 1981 - 2004, tác dụng của nông nghiệp đối với việc hạ thấp tỷ lệ nghèo cao gấp 4 lần tác dụng của tăng trưởng công nghiệp và dịchvụ.

Do vậy, trong điều kiện toàn cầu hóa, thay đổi khí hậu, khủng hoảng lương thực và năng lượng trên thế giới, nhất là tại các quốc gia dựa nhiều vào nông nghiệp, để bảo đảm mục đích xóa đói, giảm nghèo và an ninh lương thực thì cần nhận thức lại vấn đề nông nghiệp, đặt đúng vị trí xứng đáng của nó trong đời sống kinh tế - xã hội.

Con đường để thoát nghèo

Theo các nhà khoa học, bên cạnh các biện pháp vĩ mô như có chính sách và quy hoạch thích hợp, phát triển kết cấu hạ tầng, cải tiến sản xuất nông nghiệp, mở rộng thị trường... các nước đang phát triển cần chú trọng đặt vấn đề bền vững nông nghiệp lên hàng đầu nhằm nâng cao chất lượng cuộc sống của nông dân, thông qua các biện pháp như:

- Nâng cao nhận thức, giáo dục cho người dân về nông nghiệp bền vững, phổ biến kiến thức về công nghệ, các phương pháp để nâng cao năng suất nông nghiệp như tái chế nước thải, phương pháp giảm thiểu ô nhiễm nông nghiệp.

- Khuyến khích thực hiện các biện pháp sản xuất nông nghiệp bền vững thông qua nghiên cứu và phát triển (R &D).

- Tạo điều kiện trao đổi kinh nghiệm về quản lý môi trường và xóa đói giảm nghèo; phổ biến thông tin nhằm giúp cộng đồng và nông dân đối phó với những tác động của biến đổi khí hậu; tiến hành các chương trình đào tạo về phát triển nông nghiệp hữu cơ cho các nhóm địa phương và nông dân, v.v..

Nhiều nhà khoa học chỉ ra rằng thực hiện các phương pháp sản xuất bền vững, bao gồm nông nghiệp hữu cơ, có thể tiết kiệm chi phí, thúc đẩy thị trường mới, nâng cao thu nhập và bảo đảm an ninh lương thực. Phát triển nông nghiệp hữu cơ không những giúp chống đói nghèo mà còn có thể nuôi sống thế giới. Theo FAO, nền nông nghiệp hữu cơ có khả năng bảo đảm đủ nguồn cung cấp lương thực nuôi sống dân số thế giới hiện nay song song với giảm thiểu những tác động có hại cho môi trường. Nghiên cứu của Hội nghị Thương mại và Phát triển Liên hợp quốc (UNCTAD) cũng chỉ rõ, các trang trại gắn với sản xuất hữu cơ ở Đông Phi mang lại lợi nhuận hơn so với các trang trại theo phương thức sản xuất truyền thống.

Theo các chuyên gia của Quỹ Phát triển nông nghiệp quốc tế (IFAD), canh tác bằng nông nghiệp hữu cơ nhằm tạo ra việc làm mới tại các vùng nông thôn, góp phần xóa đói, giảm nghèo. Trên thế giới hiện có 26 triệu héc-ta đất nông nghiệp đang được quản lý sản xuất theo công nghệ hữu cơ. Xu hướng này đang tăng rất nhanh và được ứng dụng tại 120 nước. Trung Quốc và ấn Độ là 2 nước châu á có tiềm năng rất lớn trong việc phát triển mạnh công nghệ hữu cơ.

Công nghệ sinh học có thể đóng vai trò quan trọng trong việc giúp các nước đủ đáp ứng nhu cầu lương thực. Các nhà khoa học ở các nước đang phát triển đang thiết lập mối quan hệ với nhiều viện nghiên cứu tại Trường Đại học Tổng hợp quốc gia Mi-chi-gân ở Mỹ và các nước công nghiệp khác. Các cơ quan viện trợ quốc tế cũng tham gia. Ví dụ, CGIAR - Nhóm tư vấn về nghiên cứu nông nghiệp quốc tế - hoạt động ở 16 trung tâm nghiên cứu nông nghiệp quốc tế trên toàn cầu, là một hiệp hội không chính thức của các thành viên khu vực tư nhân và nhà nước bao gồm Ngân hàng Thế giới (WB) và Liên hợp quốc. Một chương trình quỹ Rốc-cơ-phe-lơ - Quỹ Công nghệ nông nghiệp châu Phi- cũng đã được tạo ra để chuyển giao công nghệ cho châu Phi. Các công ty công nghệ sinh học đã đi đầu trong việc tạo ra cơ hội cho các nhà nghiên cứu của các nước đang phát triển nghiên cứu và làm việc ở nước ngoài.

Đối với châu Phi, Liên hợp quốc và Liên minh châu Phi (AU) kêu gọi châu lục này cần đầu tư nhiều hơn vào nông nghiệp, thực hiện các biện pháp cụ thể như hỗ trợ tài chính và kỹ thuật cho nông dân, ổn định thị trường nông sản, vật tư, bảo đảm và tăng cường sức cạnh tranh của nông sản châu Phi.

Cộng đồng quốc tế đang đặt trọng tâm cần thiết về vai trò của nông nghiệp và phát triển nông thôn và xóa đói, giảm nghèo ở các nước đang phát triển. Hội nghị Thương mại và Phát triển của Liên hợp quốc, tháng 1-2010, kêu gọi hướng tới sự tăng trưởng sạch để đối phó với cuộc khủng hoảng tài chính toàn cầu cũng như sự biến đổi khí hậu và tăng giá lương thực. Báo cáo nêu rõ cuộc khủng hoảng trên thế giới đang biến thành cơ hội cho tăng trưởng kinh tế và những thay đổi chính sách. Những thay đổi này thể hiện trên 3 lĩnh vực: hiệu quả năng lượng, nông nghiệp bền vững và những nguồn năng lượng mới cho phát triển nông thôn.

Nông nghiệp bền vững có "tầm quan trọng chiến lược" cho tăng trưởng và giảm đói nghèo ở nhiều nước đang phát triển. Tuy nhiên, trong một thế kỷ phát triển qua, bài toán lương thực hay nhiên liệu đã và đang đặt con người trước những trăn trở, lựa chọn khó khăn giữa cái được và cái mất. Theo các nhà nghiên cứu, phải có biện pháp toàn cầu để giải quyết vấn đề nóng bỏng này, trong đó tính đến nhu cầu tăng sản lượng lương thực, tạo ra nhiên liệu sạch, chống lại sự biến đổi của khí hậu phải được đặt ra đồng thời. Đó là một vòng tròn khép kín. Coi nhẹ một trong ba yếu tố trên sẽ chỉ mang tới thảm họa.

Nông nghiệp bền vững là chìa khóa để giảm nghèo đói, nhưng không nên coi đó là phương thuốc chữa bách bệnh. Chỉ riêng lĩnh vực nông nghiệp không thể cứu hơn 1 tỉ người thoát đói nghèo. Nó phải được đặt trong giải pháp tổng thể của chiến lược phát triển chung, bởi đây không chỉ là vấn đề của mỗi quốc gia, dân tộc mà là thách thức toàn cầu đòi hỏi sự tham gia của tất cả các nước, các tổ chức kinh tế, tài chính cùng chung tay đối phó. Cách đây 5 năm, FAO đã nhận định cộng đồng quốc tế sẽ đối mặt với nguy cơ khủng hoảng lương thực nếu không phối hợp hành động khẩn cấp bảo đảm an ninh lương thực, xóa đói, giảm nghèo.

Hội nghị thượng đỉnh của G8, đầu tháng 7-2009, tại I-ta-li-a, đã ra thông cáo chung, qua đó các nước G8 đồng ý huy động 20 tỉ USD trong 3 năm để hỗ trợ phát triển nông nghiệp bền vững. Diễn đàn quốc tế "Lương thực cho thế giới năm 2050" do FAO chủ trì tại Rô-ma (I-ta-li-a), tháng 10-2009, đã kêu gọi các nền kinh tế lớn cần dành hơn 3 nghìn tỉ USD giúp các nước đang phát triển thoát khỏi nạn đói, và nêu rõ mỗi năm thế giới cần 83 tỉ USD đầu tư cho nông nghiệp ở các nước này. Theo Tổng Giám đốc FAO Giắc Đai-úp (Jacques Diouf), đó là những tín hiệu đáng mừng của sự chuyển hướng tích cực trong chính sách nhằm giúp người nghèo sản xuất đủ để tự nuôi bản thân, không phải cứu đói. Từ những cam kết của cộng đồng quốc tế đến hiện thực còn là khoảng cách xa, song điều đó cho thấy nông nghiệp, an ninh lương thực và xóa đói nghèo tiếp tục là ưu tiên quan trọng nhất của các nước, nhất là các nước nghèo và đang phát triển./.