Quảng Ninh thúc đẩy phát triển khu kinh tế cửa khẩu, chủ động hội nhập kinh tế quốc tế trong bối cảnh mới

Vị trí chiến lược của mô hình khu kinh tế cửa khẩu Quảng Ninh

Trong quá trình hội nhập kinh tế quốc tế sâu rộng, khu vực biên giới và các khu kinh tế cửa khẩu đóng vai trò quan trọng trong việc kết nối thị trường, mở rộng không gian kinh tế và hình thành các động lực tăng trưởng mới. Ở Việt Nam, việc xây dựng mô hình khu kinh tế cửa khẩu đã sớm được triển khai từ những năm 90 của thế kỷ XX nhằm tạo sự chuyển biến mạnh mẽ trong phát triển kinh tế biên giới, thúc đẩy giao thương, cải thiện đời sống nhân dân và củng cố quan hệ với các nước láng giềng.

Tỉnh Quảng Ninh là một trong những địa phương tiên phong. Ngay từ năm 1996, tỉnh được Trung ương cho phép thí điểm mô hình khu kinh tế cửa khẩu Móng Cái với nhiều cơ chế quan trọng liên quan đến đầu tư, xuất nhập khẩu, tạm nhập tái xuất, kho ngoại quan, cửa hàng miễn thuế và vận chuyển hàng hóa quá cảnh. Đây là bước thử nghiệm táo bạo, thể hiện tư duy đổi mới mạnh mẽ về phát triển kinh tế biên giới trong bối cảnh Việt Nam mở cửa nền kinh tế, hội nhập thực chất với khu vực và thế giới.

Bước ngoặt lớn được xác lập khi Chính phủ ban hành Quyết định số 52/2008/QĐ-TTg phê duyệt Đề án phát triển các khu kinh tế cửa khẩu của Việt Nam đến năm 2020. Quan điểm cốt lõi của Đề án là xây dựng khu kinh tế cửa khẩu trở thành động lực phát triển của các địa phương biên giới, thúc đẩy liên kết vùng, củng cố hợp tác với Trung Quốc, Lào, Campuchia và hình thành không gian kinh tế xuyên biên giới hiện đại, cạnh tranh.

Đến nay, cả nước có 26 khu kinh tế cửa khẩu được thành lập. Trong đó, Quảng Ninh là tỉnh sở hữu hệ thống khu kinh tế cửa khẩu lớn, năng động và hội nhập quốc tế cao nhất. Nhằm phát huy lợi thế kinh tế cửa khẩu, thời gian qua, tỉnh đã khai thác hiệu quả các tiềm năng, thế mạnh của khu vực biên giới. Tỉnh tăng cường lãnh đạo, chỉ đạo các ngành chức năng, địa phương duy trì, mở rộng và nâng cao hiệu quả công tác đối ngoại, hợp tác kinh tế. Đồng thời, đẩy mạnh đầu tư, xây dựng các kết cấu hạ tầng phụ trợ tại các cửa khẩu, phát triển hạ tầng giao thông để tạo điều kiện thuận lợi cho hoạt động giao lưu, phát triển kinh tế qua khu kinh tế cửa khẩu. Chỉ riêng tháng 9-2025, hơn 732.000 lượt người xuất nhập cảnh qua các cửa khẩu của tỉnh, cho thấy sự sôi động của giao lưu thương mại, du lịch và vai trò quan trọng của Quảng Ninh trong kết nối Việt Nam - Trung Quốc.

Với lợi thế của 3 khu kinh tế cửa khẩu đã được Chính phủ phê duyệt với tổng diện tích trên 144,75 nghìn ha, gồm: Khu kinh tế cửa khẩu Móng Cái rộng 121.197ha, là khu kinh tế cửa khẩu lớn nhất Việt Nam, được xác định là một trong hai mũi đột phá chiến lược của tỉnh; Khu kinh tế cửa khẩu Hoành Mô - Đồng Văn có diện tích 14.236ha, cửa ngõ giao thương với Khu tự trị dân tộc Choang Quảng Tây; Khu kinh tế cửa khẩu Bắc Phong Sinh: diện tích 9.302ha; mới đây được Chính phủ phê duyệt nhiệm vụ Quy hoạch chung đến năm 2045 (Quyết định 1618/QĐ-TTg), tỉnh nắm giữ “tam giác động lực” phát triển kinh tế cửa khẩu. Đây là thế mạnh bổ trợ lẫn nhau và liên kết chặt chẽ với hệ thống cảng biển, khu công nghiệp, hạ tầng giao thông cao tốc và logistics của tỉnh, tạo nên không gian phát triển mở rộng và có tính lan tỏa mạnh.

Các khu kinh tế cửa khẩu của tỉnh không chỉ là không gian kinh tế năng động, mà còn là “cửa ngõ đối ngoại” quan trọng trong hợp tác kinh tế và giao thương với Trung Quốc - đối tác thương mại lớn nhất của Việt Nam. Thực tiễn phát triển của tỉnh Quảng Ninh thời gian qua, đặc biệt sau khi Quyết định số 52/2008/QĐ-TTg được phê duyệt, cho thấy khu kinh tế cửa khẩu đã trở thành động lực mới, có sức lan tỏa sâu rộng trong phát triển kinh tế - xã hội tỉnh. Với lợi thế trên, tỉnh Quảng Ninh đã thực hiện chiến lược đột phá về phát triển hạ tầng giao thông đồng bộ, hiện đại nhằm kết nối chặt chẽ các khu kinh tế cửa khẩu. Việc xây dựng các tuyến đường cao tốc và tuyến đường sắt từ Móng Cái - Hải Phòng - Hạ Long nằm trong kế hoạch tổng thể nhằm tăng cường khả năng vận chuyển hàng hóa, kết nối các khu vực trong tỉnh với các thành phố lớn, tạo nền tảng vững chắc cho sự phát triển kinh tế bền vững.

Cùng với đó, tỉnh chú trọng đầu tư hạ tầng chiến lược như hệ thống kho bãi, cảng biển hiện đại, trong đó có Bến cảng tổng hợp Vạn Ninh, góp phần nâng cao năng lực xuất nhập khẩu và sức cạnh tranh của doanh nghiệp. Chính sách thu hút đầu tư linh hoạt với nhiều ưu đãi nổi trội, đặc biệt tại các khu kinh tế cửa khẩu, đã thu hút hàng trăm dự án FDI, thúc đẩy phát triển công nghiệp, dịch vụ và thương mại biên mậu.

Thực trạng phát triển kinh tế cửa khẩu và hội nhập kinh tế quốc tế của tỉnh Quảng Ninh

Những năm gần đây, hoạt động xuất nhập khẩu qua các khu kinh tế cửa khẩu của tỉnh Quảng Ninh đạt kết quả tích cực: Năm 2024, tổng thu ngân sách từ hoạt động xuất nhập khẩu đạt hơn 17.200 tỷ đồng; kim ngạch xuất nhập khẩu đạt trên 18 tỷ USD, tăng 17% so với năm 2023. Trong đó, kim ngạch trao đổi thương mại với Khu tự trị dân tộc Choang Quảng Tây (Trung Quốc) tăng mạnh: Giai đoạn 1989 - 2002 là 1.895 triệu USD; 2003 - 2012: 24.283 triệu USD; 2013 - 2022: 23.594 triệu USD (tăng 12,45 lần so với 1989 - 2002). Đặc biệt, giai đoạn 2020 - 2022, dù ảnh hưởng đại dịch COVID-19, thương mại biên giới vẫn đạt 5.842 triệu USD, tăng 15% so với giai đoạn 2017 - 2019.

Toàn tỉnh hiện có 96 dự án đầu tư của Trung Quốc với tổng vốn đăng ký trên 6,7 tỷ USD (chiếm 47,44% vốn FDI toàn tỉnh). Riêng tỉnh Quảng Tây (Trung Quốc) có 3 dự án với tổng vốn đăng ký 20,2 triệu USD. Khu kinh tế cửa khẩu Móng Cái thu hút hơn 120 dự án, gần 2 tỷ USD và gần 24.000 tỷ đồng, là khu vực dẫn đầu về thu ngân sách của tỉnh.

Về hạ tầng, tỉnh Quảng Ninh thực hiện chiến lược đột phá về hạ tầng giao thông, trong đó hoàn thành cao tốc Vân Đồn - Móng Cái (năm 2022), kết nối trục cao tốc liên thông Lào Cai - Hà Nội - Hải Phòng - Quảng Ninh; kết nối hai cửa khẩu quốc tế Lào Cai - Móng Cái với Hà Khẩu - Đông Hưng của Trung Quốc; đồng thời đang chuẩn bị hạ tầng đường sắt Móng Cái - Hải Phòng - Hạ Long. Mạng lưới cảng biển và logistics hiện đại giúp tỉnh trở thành điểm kết nối thương mại quan trọng của Việt Nam với khu vực Đông Nam Trung Quốc.

Về kết quả phát triển của từng khu kinh tế cửa khẩu của tỉnh ghi nhận:

Khu kinh tế cửa khẩu Móng Cái là khu kinh tế cửa khẩu lớn nhất cả nước, thuộc “vùng động lực trung tâm” trong mô hình phát triển không gian của tỉnh. Trong 6 tháng đầu năm 2025, số doanh nghiệp làm thủ tục hải quan tăng 44% so với cùng kỳ năm 2024. Thương mại biên giới sôi động, dịch vụ logistics tăng trưởng mạnh, hàng triệu lượt người qua lại mỗi tháng. Vai trò của Khu kinh tế cửa khẩu Móng Cái ngày càng rõ trong mở rộng thị trường nông sản; hình thành chuỗi logistics biển - bộ - biên giới.

Khu kinh tế cửa khẩu Bắc Phong Sinh thành lập năm 2002, giữ vai trò trung tâm trong liên kết với Khu công nghiệp - Cảng biển Hải Hà. Trong 6 tháng đầu năm 2025, tổng kim ngạch xuất nhập khẩu đạt 46,3 triệu USD; tháng 7-2025, xuất nhập khẩu chính ngạch đạt 2 triệu USD, tăng 26,38%. Việc mở cặp cửa khẩu Bắc Phong Sinh - Lý Hỏa (tháng 6-2024) tạo động lực mới. Mục tiêu đến năm 2045 là trở thành khu kinh tế cửa khẩu quốc tế hiện đại, thông minh, cạnh tranh cao; tập trung vào các ngành thương mại, dịch vụ, logistics, công nghiệp phụ trợ; gắn kết chặt chẽ với Móng Cái và Hoành Mô - Đồng Văn, hình thành trục hành lang kinh tế biên giới mới.

 Khu kinh tế cửa khẩu song phương Hoành Mô (Việt Nam) - Động Trung (Trung Quốc) và lối thông quan Bắc Phong Sinh (Việt Nam) - Lý Hỏa (Trung Quốc) được mở năm 2024 tạo bước đột phá cho thương mại biên mậu, dịch vụ logistics, xuất nhập khẩu chính ngạch, giao lưu du lịch. Hệ thống đường trục chính, đường tuần tra biên giới và giao thông nông thôn được đầu tư đồng bộ, tạo không gian phát triển mới.

Tuy nhiên, bên cạnh những kết quả đạt được, việc phát huy hiệu quả kinh tế của các khu vực cửa khẩu của tỉnh vẫn còn một số hạn chế:

Một là, quy hoạch chậm, chất lượng chưa cao. Một số khu kinh tế cửa khẩu chưa có quy hoạch chung hoặc quy hoạch chi tiết bài bản, dẫn đến dàn trải đầu tư, thiếu liên kết nội khu và liên khu, hạ tầng xã hội, hạ tầng kỹ thuật chưa đồng bộ.

Hai là, hạn chế nguồn lực đầu tư. Phần lớn khu kinh tế cửa khẩu ở vùng khó khăn, phụ thuộc ngân sách Trung ương, trong khi nhu cầu đầu tư lớn; nguồn vốn hạn chế dẫn đến chưa có hệ thống logistics hiện đại; chưa xây dựng được trung tâm trung chuyển quy mô lớn; thiếu các khu đô thị dịch vụ chất lượng cao.

Ba là, thu hút đầu tư còn khó khăn. Nguyên nhân chủ yếu do vị trí xa trung tâm, chi phí vận chuyển cao; thiếu chính sách ưu đãi đột phá, đặc thù; kết nối liên vùng chưa mạnh bằng các khu vực cảng biển.

Bốn là, cơ chế, chính sách chưa ổn định. Một số chính sách tài chính thay đổi nhanh, thiếu tính ổn định; thiếu cơ chế vượt trội để cạnh tranh với các khu kinh tế của Trung Quốc.

Định hướng phát triển trong giai đoạn mới

Trong bối cảnh hội nhập quốc tế sâu rộng và cạnh tranh địa kinh tế gia tăng, tỉnh Quảng Ninh cần tiếp tục phát huy vai trò Khu kinh tế cửa khẩu như trục động lực kinh tế quan trọng của tỉnh và cả vùng Đông Bắc với các định hướng lớn: 1- Phát triển Khu kinh tế cửa khẩu thành hệ sinh thái kinh tế biên giới thông minh, hiện đại; 2- Tăng cường liên kết “ba cực”: Móng Cái - Hoành Mô - Bắc Phong Sinh; 3- Kết nối chặt chẽ Khu kinh tế cửa khẩu với cảng biển, khu công nghiệp, đô thị và cao tốc; 4- Nâng tầm hợp tác với tỉnh Quảng Tây và các địa phương Trung Quốc.

Trên cơ sở đó, tập trung: Thứ nhất, hoàn thiện bộ máy và nâng cao năng lực thực thi. Theo đó, kiện toàn tổ chức quản lý Khu kinh tế cửa khẩu theo mô hình tinh gọn, hiệu lực cao; đào tạo chuyên sâu cho đội ngũ cán bộ về xuất nhập khẩu, logistics, thương mại biên giới; phát triển năng lực dự báo, kiểm soát rủi ro và điều hành quy hoạch linh hoạt.

Thứ hai, đổi mới hoạt động xúc tiến đầu tư. Để từ đó, xây dựng chiến dịch quảng bá theo ngành: logistics, công nghiệp chế biến, dịch vụ biên mậu. Thu hút dự án lớn, tạo hiệu ứng dẫn dắt. Đa dạng hóa hình thức kêu gọi đầu tư như FDI, PPP, quỹ đầu tư quốc tế.

Thứ ba, phát triển kết cấu hạ tầng đồng bộ. Theo đó, đầu tư nâng cấp hệ thống cửa khẩu quốc tế; hoàn thiện hạ tầng giao thông kết nối cao tốc - cảng biển - cửa khẩu; đẩy nhanh các dự án đường sắt Móng Cái - Hải Phòng; huy động tối đa nguồn thu từ sử dụng đất để đầu tư hạ tầng.

Để đạt được các mục tiêu trên, tỉnh cần: Một là, thu hút đầu tư có chọn lọc. Tập trung dự án công nghệ cao, logistics, chế biến sâu; sàng lọc dự án gây ô nhiễm môi trường; hai là, phát triển dịch vụ và hạ tầng logistics. Trong đó, hình thành trung tâm logistics Móng Cái - Hải Hà - Hoành Mô; phát triển kho ngoại quan, trung tâm kiểm định chất lượng hàng hóa; ba là, đẩy mạnh hợp tác công - tư (PPP) nhằm huy động doanh nghiệp tư nhân xây dựng hạ tầng cửa khẩu, bến bãi, kho lạnh; bốn là, phát triển đô thị cửa khẩu hiện đại. Xây dựng các đô thị biên giới thông minh, văn minh; phát triển dịch vụ thương mại - du lịch - tài chính gắn với cửa khẩu; năm là, tăng cường hợp tác quốc tế. Kết nối sâu hơn với Quảng Tây, nhất là Đông Hưng, Bằng Tường, Phòng Thành. Triển khai cơ chế “hai hành lang - một vành đai”. Xúc tiến thương mại xuyên biên giới, chia sẻ dữ liệu xuất nhập khẩu.

Thực tiễn phát triển các khu kinh tế cửa khẩu cho thấy, tỉnh Quảng Ninh đã hình thành hệ thống khu kinh tế cửa khẩu quy mô lớn, hoạt động sôi động và đóng góp quan trọng vào tăng trưởng, thu ngân sách và hội nhập quốc tế. Tuy nhiên, để phát huy tối đa tiềm năng, tỉnh Quảng Ninh cần đổi mới tư duy quy hoạch, phát triển hạ tầng đột phá, thu hút đầu tư chọn lọc, xây dựng khu kinh tế cửa khẩu thành hệ sinh thái kinh tế - logistics - đô thị - dịch vụ hiện đại. Quyết định 1618/QĐ-TTg về Quy hoạch Khu kinh tế cửa khẩu Bắc Phong Sinh đến năm 2045 đã mở ra tầm nhìn mới, tạo nền tảng để tỉnh tiếp tục bứt phá. Với quyết tâm chính trị cao, chiến lược phát triển phù hợp và sự đồng thuận của doanh nghiệp, người dân, các khu kinh tế cửa khẩu của tỉnh Quảng Ninh sẽ tiếp tục trở thành hạt nhân động lực thúc đẩy hội nhập quốc tế, góp phần xây dựng Quảng Ninh trở thành tỉnh dịch vụ - công nghiệp hiện đại, trung tâm logistics quốc gia và khu vực./.