Phát huy giá trị truyền thống trong xây dựng gia đình văn hóa ở Việt Nam

Gia đình Việt Nam nhìn từ góc độ truyền thống văn hóa

Gia đình là một tổ chức xã hội ra đời cùng với xã hội loài người, được coi là tế bào của xã hội. Tùy theo từng tiêu chí, có những cách phân chia khác nhau, như: gia đình mẫu quyền, gia đình phụ quyền; gia đình lớn, gia đình nhỏ và gia đình hạt nhân; gia đình đa hôn, gia đình đơn hôn, gia đình tái hôn… Văn hóa gia đình bao gồm tổng thể các hoạt động sống của gia đình, bị chi phối bởi các giá trị, chuẩn mực xã hội, như: tính tôn ti trật tự, vấn đề giáo dục, vấn đề gìn giữ và phát huy các giá trị văn hóa truyền thống. Văn hóa gia đình có ảnh hưởng rất lớn tới văn hóa cộng đồng xã hội. Vì vậy, chú trọng xây dựng văn hóa gia đình cũng chính là một cách để giữ gìn, phát huy bản sắc của dân tộc.

Trong xã hội truyền thống Việt Nam, vai trò của gia đình trong việc hình thành, nuôi dưỡng và phát triển nhân cách con người chiếm vị trí quan trọng. Ở đó, mỗi thành viên trong gia đình lại phải học, phải thực hiện những bổn phận nhất định. Nền nếp, gia phong trong mỗi gia đình người Việt truyền thống có thể khác nhau, song nhìn chung đều gắn với những phẩm chất cụ thể. Trong quan hệ phụ - tử, người Việt đề cao lòng nhân từ của bậc làm cha mẹ, đề cao chữ hiếu của con cái. Trong quan hệ huynh - đệ, người Việt dạy người làm anh phải yêu thương em, người làm em phải kính trọng anh. Đối với quan hệ phu - phụ, người Việt lấy chữ “hòa” dạy cho người làm chồng, chữ “thuận” dạy cho người làm vợ. Trong đó, chữ “hiếu” đặc biệt được đề cao và được coi là phẩm chất đứng đầu trong mọi đức hạnh. Luật Hồng Đức ghi rõ: bất hiếu là một trong mười tội ác. Điều làm nên giá trị chuẩn mực chính là gia thế, gia phong của gia đình với những quy định về lễ nghĩa chặt chẽ trong tất cả các mối quan hệ của các thành viên, như: quan hệ với ông bà, tổ tiên, quan hệ giữa con cái với cha mẹ, quan hệ vợ chồng, quan hệ anh chị em, và trong các mối quan hệ xã hội, như: đất nước, vua, hàng xóm, bạn bè… Gia đình truyền thống là nơi hình thành, giữ gìn và phát triển văn hóa của xã hội, thể hiện rõ nét qua vai trò của người phụ nữ. Người phụ nữ hội tụ tất cả những phẩm chất tốt đẹp: công - dung - ngôn - hạnh, chịu thương chịu khó, là cầu nối giữa các thành viên trong gia đình, họ hàng… Họ còn là người gìn giữ, trao truyền các giá trị văn hóa từ đời này sang đời khác, giữ vai trò quan trọng trong việc giáo dục, hình thành nhân cách cho con cái.

Bên cạnh đó, tính cộng đồng là một đặc điểm nổi bật, có ý nghĩa bao trùm trong gia đình truyền thống người Việt, thể hiện ở sự tôn trọng các mối quan hệ bên trong của mỗi thành viên. Chuẩn mực cao nhất của hạnh phúc gia đình nằm ở tình nghĩa, chứ không phải ở địa vị xã hội hay điều kiện vật chất. Có tình nghĩa, sự tôn trọng lẫn nhau theo tôn ti trật tự mới là yếu tố quyết định nền nếp, gia phong của gia đình. Điều này giải thích vì sao có những gia đình thiếu thốn về mặt vật chất, nhưng vẫn giữ được nếp nhà; ngược lại có những gia đình dư thừa về điều kiện vật chất nhưng lại thiếu sự hòa thuận, các giá trị truyền thống trong gia đình bị đảo lộn. Gia đình người Việt truyền thống không chỉ có sự liên kết giữa các thành viên trong gia đình mà còn có sự gắn bó sâu sắc, thường xuyên với dòng họ. Đặc biệt, ở những dòng họ lớn còn có những quy tắc, những “ban bệ” mà người đứng đầu có vai trò rất quan trọng trong việc duy trì trật tự, truyền thống gia đình và quyết định các vấn đề liên quan đến các thành viên.

Phát huy giá trị truyền thống trong xây dựng gia đình văn hóa

Chỉ thị số 49-CT/TW, ngày 21-5-2005 của Ban Chấp hành Trung ương Đảng Cộng sản Việt Nam nhấn mạnh: “trong thời gian tới, nếu chúng ta không quan tâm củng cố, ổn định và xây dựng gia đình, những khó khăn và thách thức nêu trên sẽ tiếp tục làm suy yếu gia đình, suy yếu động lực của sự nghiệp công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước…”. Vì thế, xây dựng gia đình văn hóa mới là một việc làm mang tính chiến lược, cấp bách nhằm giữ gìn, phát huy bản sắc văn hóa dân tộc, góp phần quan trọng vào việc xây dựng đất nước. Xây dựng gia đình văn hóa mới trong giai đoạn hiện nay còn có ý nghĩa chiến lược đối với việc xây dựng truyền thống văn hóa gia đình trong tương lai. Theo dự báo, trong tương lai, gia đình Việt Nam sẽ có nhiều thay đổi về quy mô, kết cấu, chức năng. Quan hệ nam nữ sẽ ngày càng bình đẳng hơn. Số thanh niên chậm kết hôn, sống độc thân, chung sống trước khi kết hôn hoặc sống chung với nhau mà không kết hôn ngày càng tăng. Hôn nhân không chỉ diễn ra với những người cùng quốc tịch mà hôn nhân xuyên quốc gia diễn ra ngày càng nhiều, quan hệ huyết thống ngày càng rộng. Tỷ lệ ly hôn, ly thân ngày càng cao hơn. Quy mô gia đình tiếp tục thu nhỏ lại, gia đình hạt nhân một vợ một chồng và ít con sẽ là phổ biến, xuất hiện nhiều mô hình “gia đình thiếu, khuyết” - nghĩa là gia đình chỉ gồm có một người cha hoặc một người mẹ và con cái của họ. Trước thực trạng ấy, nếu không được chuẩn bị đầy đủ năng lực để thích ứng với xu thế tiến bộ, gia đình sẽ không thực hiện được chức năng vốn có.

Phát huy các giá trị gia đình truyền thống trong xây dựng gia đình văn hóa mới cần chú trọng một số tiêu chí cơ bản:

Kết hợp truyền thống và hiện đại

Xây dựng gia đình văn hóa mới trước tiên phải được thực hiện trên cơ sở kết hợp giữa yếu tố truyền thống và hiện đại. Nền nếp, gia phong của gia đình, mối quan hệ gắn kết giữa các thành viên, tính tôn ti trật tự trong gia đình, chữ hiếu,… cần được gìn giữ. Kết hợp truyền thống và hiện đại trong việc xây dựng gia đình văn hóa mới biểu hiện qua phương châm: xây dựng gia đình tiến bộ - một vợ một chồng - nam nữ bình đẳng - bảo đảm đời sống vật chất, tinh thần cho con cái - ý thức tôn trọng tổ tiên. Xây dựng gia đình tiến bộ cần gắn với những tiêu chí, những chuẩn mực mới trong xã hội hiện đại. Đó là gia đình không chỉ giữ được nề nếp, gia phong truyền thống mà còn là gia đình có ý thức sống, làm việc theo Hiến pháp và pháp luật, biểu hiện hầu hết trong các mặt của đời sống, như: từ việc kết hôn đến quyền và trách nhiệm của vợ, chồng; quyền và trách nhiệm của con cái; vợ chồng bình đẳng; cha mẹ có trách nhiệm nuôi dưỡng, bảo đảm đời sống vật chất và tinh thần cho con cái; con cái có nghĩa vụ yêu thương, kính trọng, biết ơn ông bà cha mẹ… Luật Hôn nhân và Gia đình năm 1960 đánh dấu bước chuyển trong vấn đề hôn nhân và gia đình Việt Nam. Từ đó đến nay, Quốc hội tiến hành sửa đổi luật vào năm 1986 và năm 2001, thể hiện rõ vai trò của Nhà nước trong việc xây dựng gia đình, xây dựng ý thức sống và làm việc theo Hiến pháp và pháp luật của một xã hội văn minh. Bên cạnh đó, quyền của trẻ em và vai trò, quyền của người phụ nữ cũng ngày càng được đề cao. Năm 2007, Chính phủ chính thức ban hành Luật Phòng, Chống bạo lực gia đình và những văn bản hướng dẫn thi hành. Việc thành lập cơ quan quản lý nhà nước về gia đình, các trung tâm tư vấn tình yêu và hôn nhân, các tổ chức chống bạo hành gia đình có tác dụng lớn trong việc bảo vệ quyền lợi của phụ nữ, trẻ em trước nạn bạo hành gia đình, góp phần xây dựng gia đình văn hóa, tiến bộ.

Gia đình hiện đại nhất thiết phải gắn với dòng họ, tổ tiên, hướng về tổ tiên, nhớ về nguồn gốc và biết ơn tổ tiên. Kế thừa và phát huy những giá trị văn hóa truyền thống tốt đẹp của gia đình gắn với những giá trị tiên tiến trong xã hội hiện đại là một trong những tiêu chí cơ bản, quan trọng nhất trong việc xây dựng gia đình văn hóa mới ở nước ta.

Chú trọng giá trị nhân văn, giáo dục nhân cách đạo đức

Giá trị nhân văn là những tình cảm, biểu hiện tốt đẹp giữa con người với con người. Trong gia đình, giá trị nhân văn, đạo đức biểu hiện ở lòng hiếu thảo, sự kính trọng ông bà, tổ tiên, sự nhường nhịn, đức hy sinh… Biểu hiện xã hội là lòng yêu Tổ quốc, yêu quê hương, tinh thần dân tộc, là tình đoàn kết “lá lành đùm lá rách”, “một con ngựa đau cả tàu bỏ cỏ”. Trong thời kỳ chiến tranh, giá trị nhân văn, đạo đức biểu hiện thành tinh thần yêu nước, căm thù giặc, trở thành sức mạnh chiến thắng quân thù. Trong thời kỳ đất nước giành được độc lập, giá trị đó thể hiện ở lòng tự hào dân tộc, ý thức xây dựng Tổ quốc Việt Nam giàu mạnh, văn minh. Trong thời kỳ hội nhập quốc tế, giá trị nhân văn, đạo đức trong gia đình luôn là sức mạnh để con người giữ vững mình, giữ vững truyền thống gia đình nói riêng, truyền thống dân tộc nói chung.

Gắn kết cá nhân - gia đình - làng xã - Tổ quốc

Việc xây dựng gia đình văn hóa mới có sự gắn kết giữa cá nhân - gia đình - làng xã - Tổ quốc là tiêu chí phù hợp với bước đi và sự phát triển mới của xã hội. Gắn kết với cá nhân trong xây dựng gia đình văn hóa mới sẽ phát huy vai trò tích cực của mỗi cá nhân trong gia đình với xã hội. Xây dựng gia đình văn hóa mới cũng chính là xây dựng con người mới. Từng cá nhân khi được định hướng xây dựng với những phẩm chất đạo đức, tài năng mới trong thời đại mới là yếu tố quan trọng tạo thành một gia đình văn hóa mới. Những năm qua, Đảng và Nhà nước ta rất chú trọng đến việc xây dựng gia đình văn hóa, tổ chức các phong trào thi đua xây dựng “Gia đình văn hóa”. “Gia đình văn hóa” là danh hiệu được công nhận ở địa phương hoặc quốc gia do các cấp chính quyền từ địa phương đến trung ương đưa ra để tuyên dương, khen thưởng các gia đình đạt được một số tiêu chuẩn nhất định. Các tiêu chí của gia đình văn hóa bao gồm: việc bảo đảm đời sống vật chất ổn định và tiến bộ, đời sống tinh thần lành mạnh, mối quan hệ giữa các thành viên trong gia đình hòa thuận, giữ được truyền thống văn hóa gia đình, có mối quan hệ tốt với bà con hàng xóm, thực hiện tốt các quy định của pháp luật.

Từ năm 1960 đến nay, phong trào xây dựng gia đình văn hóa được triển khai liên tục, rộng khắp trong cả nước, góp phần quan trọng trong việc xây dựng ý thức, trách nhiệm của mỗi thành viên trong gia đình nói riêng và toàn xã hội nói chung. Công tác tuyên truyền về gia đình văn hóa, bồi dưỡng kiến thức về văn hóa trong gia đình thường xuyên được phát động. Các phong trào, hội nghị tuyên dương, khen thưởng gia đình văn hóa được tổ chức ở các cấp nhằm tôn vinh, nhân rộng các mô hình tiêu biểu. Tuy nhiên, phát động phong trào xây dựng gia đình văn hóa hiện nay cần tránh xu hướng chạy theo thành tích, phản ánh không thực chất phong trào và chất lượng gia đình văn hóa. Việc đưa ra các tiêu chí xây dựng gia đình văn hóa cần phải phù hợp với từng địa phương và có ý nghĩa thiết thực với đời sống nhân dân. Có như vậy, danh hiệu “Gia đình văn hóa” mới thực sự trở thành niềm vinh dự lớn, phong trào xây dựng gia đình văn hóa trở thành việc làm có ý nghĩa thiết thực./.