Lời than vãn của ngư dân hồ Lắk

Từ một hồ nước ngọt tự nhiên không những là nơi du lịch sinh thái, nghỉ dưỡng lý tưởng, mà còn rất giàu tôm cá, nay hồ Lắk đang đứng trước nguy cơ cạn kiệt nguồn lợi thủy sản. Sự suy giảm này lại do chính con người gây ra, như khai thác cạn kiệt, sử dụng các phương tiện khai thác hủy diệt... Nhưng điều quan trọng hơn nữa là thiếu sự tính toán khoa học để duy trì đàn cá, tôm vào mùa sinh sản. Nguy cơ cạn kiệt nguồn lợi thủy sản đang đe dọa cuộc sống của hàng trăm hộ cư dân đang sống chủ yếu dựa vào nghề đánh bắt trên hồ.

Câu chuyện xưa

Từ thành phố Buôn Ma Thuột theo đường quốc lộ số 27 về phía nam khoảng 52 km qua đèo Lạc Thiện gần 10 km là đến hồ Lắk, bên cạnh thị trấn Liên Sơn (hay Lạc Thiện) huyện Lắk. Đây là một hồ nước ngọt tự nhiên lớn nhất tỉnh Đăk Lăk và cả Việt Nam, với diện tích khoảng 620 ha, mùa mưa hồ còn rộng hơn. Hồ có cửa nối liền ra sông Krông Ana và được bao quanh bởi những dãy núi lớn và các cánh rừng nguyên sinh.

Từ xa xưa người M'Nông đã sinh sống ở đây, đến nay những nét văn hóa truyền thống còn lưu giữ, nổi bật nhất là Buôn Jun và buôn M'Liêng nằm cạnh hồ này.

Bên hồ còn giữ được những kiến trúc lịch sử rất đẹp của thời nhà Nguyễn, như Biệt điện của vua Bảo Đại nằm cạnh hồ. Trên đỉnh đồi phía sau thị trấn Liên Sơn, nhà dài của người M'Nông. Ngoài ra, người dân ở đây còn giữ được những nét văn hóa Tây Nguyên như điệu múa lửa, múa ngày mùa, diễn xướng cồng chiêng, t'rưng, k'lông pút, đàn đá...

Từ năm 1995, Chính phủ đã quy hoạch Hồ Lắk và vùng xung quanh thành Khu rừng lịch sử văn hóa và môi trường với các chương trình bảo vệ môi trường, phát triển du lịch nhằm bảo tồn các hệ sinh thái rừng Tây Nguyên, các loài động, thực vật hoang dã, nhất là các loài đặc hữu và quý hiếm, nghiên cứu khoa học, giáo dục môi trường, phát triển du lịch sinh thái... góp phần phát triển kinh tế, xã hội địa phương, bảo vệ rừng đầu nguồn để phòng hộ cho hồ Lắk và sông Krông Ana.

Khu rừng lịch sử, văn hóa, môi trường hồ Lắk được quy hoạch có tổng diện tích là 12.299 ha. Người ta đã phát hiện trong khu rừng có 548 loài thực vật thuộc 118 họ, 132 loài chim, 61 loài thú, 43 loài lưỡng cư - bò sát, 43 loài cá, tôm, cua, ốc.

Nguồn hải sản dồi dào và nổi tiếng nhất của hồ Lắk là cá thát lát. Thịt cá thát lát ngon, nhất là làm món chả cá. Ngoài ra, từ cá thát lát người ta còn có thể chế biến nhiều món ăn cao cấp để xuất khẩu.

Những người sống lâu năm ở đây nhớ lại rằng, cá hồ Lắk nhiều đến mức đồng bào dân tộc thiểu số có thể đánh bắt chủ yếu bằng dụng cụ thô sơ như que nhọn để đâm cá, hay nhiều người hợp lực lại dùng tay cuộn rong rêu để lùa cá vào một chỗ hẹp rồi bắt bằng tay.

Anh Trần Văn Hùng quê ở Hà Tĩnh, trạc 40 tuổi, đã đến nơi đây với tư cách là cán bộ lương thực từ ngày miền Nam mới giải phóng. Sau một thời gian, thấy nguồn cá của hồ Lắk, lại do nghề lương thực quốc doanh thoái trào, nên anh quyết định chuyển sang sinh sống bằng nghề đánh bắt cá trên hồ. Anh Hùng kể, anh quyết định bỏ nghề lương thực về làm nghề cá tại hồ Lắk vì lúc đó rất dễ làm ăn, cá tôm nhiều vô kể. Đi câu rê một buổi cũng có thể kiếm được vài ba yến cá quả, có con lên tới 5 kg. Vào khoảng cuối những năm 80 thế kỷ XX đi câu một ngày cũng có thể kiếm được một món tiền ngang bằng tháng lương của cán bộ lương thực thời đó. Nhưng hiện nay đó chỉ còn là câu chuyện xưa được kể lại.

Câu chuyện nay

Hiện nay, nguồn lợi thủy sản của hồ Lắk đang cạn kiệt trông thấy. Giai đoạn 1999 - 2000, theo số liệu khảo sát của Dự án sông Mê-kông, trữ lượng cá tôm của hồ Lắk khoảng 230 - 240 tấn/năm, nhưng nay chỉ còn khoảng 100 tấn/năm, nghĩa là đã giảm đi trên một nửa.

Ven hồ cũng không còn những tảng bèo lục bình lớn và dày tới mức người ta có thể đi nhẹ nhàng mà không sợ bị lọt chân xuống nước. Do đồng bào tận dụng đất thấp lại sẵn nước ven hồ để trồng lúa, nên làm cho lớp bèo này bị trôi đi dần theo dòng nước vào mỗi mùa mưa. Cứ thế đến nay không còn ai nhìn thấy lớp bèo lục bình đó nữa. Đây có thể cũng là một sự thay đổi về môi trường phát triển cho các loại cá tôm khác nhau.

Trước thực trạng nguồn lợi hải sản bị cạn kiệt đi nhanh chóng, từ năm 2002, theo Quyết định số 1411/QĐ-UBND của ủy ban nhân dân huyện Lắk, ngư dân đã tổ chức Hội nghề cá với 216 hội viên (trong đó có 104 hội viên là đồng bào các dân tộc thiểu số) là các hộ gia đình sinh sống chủ yếu bằng nghề đánh bắt cá trên hồ do anh Trần Văn Hùng làm Chủ tịch Hội cùng với bảy thành viên Ban Chấp hành (trong đó có hai thành viên người dân tộc thiểu số). Chức năng chính của Hội là quản lý việc khai thác để bảo vệ nguồn lợi thủy sản hồ Lắk nhằm duy trì sự phát triển bền vững nguồn lợi thủy sản lòng hồ.

Thế nhưng, nguồn lợi thủy sản lòng hồ vẫn không ngừng suy giảm vì nhiều lý do khác nhau. Những lý do chính làm cạn kiệt nguồn lợi thủy sản, mà ngư dân hồ Lắk không biết kêu cứu với ai, đó là các phương tiện đánh bắt trộm có tính chất hủy diệt như xung điện và các lưới mắt nhỏ của số người ngoài Hội. Theo anh Vũ Trọng Tiến, quê Thái Bình, sau ngày giải phóng anh đến đây theo chương trình di dân xây dựng vùng kinh tế mới, cho biết: nguy hiểm nhất làm cạn kiệt nguồn cá của hồ Lắk là vào mùa mưa, nước dâng lên thì cũng là mùa cá sinh sản, chúng thường đi theo đàn lớn lên vùng nước chảy và nước cạn. Nhiều người dân địa phương dựa vào đặc điểm này nên đã đánh bắt hầu như cạn kiệt số cá bố mẹ. Không có cá sinh đẻ lấy đâu ra nguồn cá. Theo anh Tiến, cán bộ, chính quyền địa phương vẫn biết điều đó, nhưng "lực bất tòng tâm" và chưa có biện pháp can thiệp hữu hiệu do địa hình rộng, đi lại khó khăn... và hình như vẫn còn thiếu một quyết tâm lớn trong việc ứng phó với những nguy cơ tương lai cạn kiệt nguồn lợi thủy sản trong lòng hồ Lắk.

Nguồn lợi thủy sản hồ Lắk đang là chỗ dựa dường như duy nhất của hàng trăm hộ ngư dân vùng này. Bởi vậy, mong muốn cháy bỏng của Hội nghề cá hồ Lắk là được sự quan tâm hơn nữa của các cấp, các ngành để, thậm chí, hợp lực đầu tư khoanh vùng bảo vệ cá vào mùa sinh trưởng.

Hội nghề cá ra đời đã gần 7 năm nay với sáng kiến và tài trợ của Dự án Mê-kông, nhưng đến nay chủ yếu vẫn sinh hoạt nhờ tại nhà của hội viên, không có trụ sở riêng, không có phương tiện để tuần tra bảo vệ... Bởi vậy, nhiều mục tiêu của cộng đồng ngư dân trong Hội cũng chỉ mới dừng lại ở những ý muốn chính đáng nhưng thật sự tác dụng còn rất nhỏ nhoi, "đơn thương độc mã"./.