Giải pháp xây dựng văn hóa kinh doanh ở Việt Nam hiện nay

Vai trò của văn hóa kinh doanh đối với sự phát triển của doanh nghiệp

Văn hóa kinh doanh là hệ thống các giá trị tinh thần và chuẩn mực chi phối mọi hoạt động kinh doanh. Khi bước vào hoạt động kinh doanh, ai cũng đều khao khát làm giàu nhưng không phải ai cũng biết “đạo” làm giàu. Đạo làm giàu có nghĩa là không phải làm giàu bằng mọi giá mà phải có chuẩn mực, định hướng, đó là tìm cách tối đa hóa lợi nhuận cho mình nhưng vẫn phải tuân thủ pháp luật và các giá trị đạo đức chung. Một doanh nghiệp, doanh nhân có văn hóa kinh doanh có nghĩa là biết hài hòa giữa lợi ích của bản thân, doanh nghiệp với lợi ích của cộng đồng, làm giàu cho mình nhưng không gây tổn hại đến môi trường, phải bảo đảm an toàn lao động, quyền lợi lao động, trả lương công bằng, đào tạo và phát triển nhân viên và bảo đảm lợi ích và an toàn cho người tiêu dùng. Với nội hàm khái niệm văn hóa kinh doanh như vậy, văn hóa kinh doanh có vai trò quan trọng đối với sự phát triển của doanh nghiệp. Văn hóa kinh doanh góp phần thúc đẩy sự phát triển bền vững của doanh nghiệp, thể hiện cụ thể như sau:

Thứ nhất, văn hóa kinh doanh góp phần gia tăng nguồn lực con người cho sự phát triển của doanh nghiệp.

Trong hoạt động sản xuất kinh doanh hiện nay, người ta nói nhiều đến vai trò của công nghệ, của thông tin về kinh tế và kỹ thuật nhưng biến nó thành sản phẩm có chất lượng phải thông qua con người. Con người là một nguồn lực quan trọng đối với sự phát triển của doanh nghiệp. Văn hóa kinh doanh chính là nhân tố thúc đẩy mạnh mẽ nguồn lực con người cho sự phát triển của doanh nghiệp. Ông Ta-ca-hi-rô Xê-ki-mô-tô (Takahiro Sekimoto), Tổng Giám đốc Công ty điện tử Nippon (NEC) nhấn mạnh: Trên thực tế, trong thời đại toàn cầu hóa, tầm quan trọng của nền văn hóa công ty có thể được coi như người quản lý thứ năm, đứng sau những nhân tố con người, sở hữu, tiền tệ và thông tin (1). Sự tăng trưởng thần kỳ của Nhật Bản thu hút rất nhiều sự quan tâm của thế giới. Giải thích về sự tăng trưởng thần kỳ của Nhật Bản, một điều tra xã hội học ở một số xí nghiệp với câu hỏi vì sao anh/chị liên tục tăng năng suất như vậy, câu trả lời nêu 4 nguyên nhân: Vì tổ quốc, vì Nhật hoàng; Vì tinh thần trách nhiệm với công ty; Vì lương tâm người thợ; Vì tiền thưởng. Như vậy, chính những giá trị tinh thần trong bản thân mỗi nhân viên thúc đẩy mạnh mẽ để họ tìm mọi cách phát triển doanh nghiệp. Nói cách khác, một trong những nguyên nhân giải thích sự phát triển thần kỳ của Nhật Bản là vì các doanh nghiệp Nhật Bản đã xây dựng được văn hóa kinh doanh cho mình. Văn hóa kinh doanh trong mỗi doanh nghiệp chính là bầu không khí hoạt động, môi trường bên trong của doanh nghiệp do các thành viên trước hết là ban lãnh đạo tạo ra, nó ảnh hưởng trực tiếp đến tinh thần, thái độ, lao động của mỗi thành viên và lòng trung thành của họ đối với doanh nghiệp. Trong môi trường văn hóa doanh nghiệp lành mạnh, các giá trị và lòng tin được khẳng định, nhân viên được tôn trọng, thấy sự cống hiến của mình có ích nên gắn bó với doanh nghiệp. Điều này góp phần củng cố lòng trung thành của nhân viên với doanh nghiệp, vì vậy doanh nghiệp có thể thu hút và giữ chân được nhân tài. Nhân viên, người lao động trong doanh nghiệp thấy mình có cơ hội khẳng định mình và thăng tiến, nên hăng say hoạt động độc lập và đề ra sáng kiến, để đạt được nhiều lợi ích cho bản thân và doanh nghiệp. Đồng thời, môi trường văn hóa kinh doanh lành mạnh sẽ khuyến khích tinh thần hợp tác giữa người lao động với nhau cùng hướng tới mục tiêu chung là phát triển doanh nghiệp.

Thứ hai, văn hóa kinh doanh góp phần xây dựng thương hiệu và uy tín của doanh nghiệp với người tiêu dùng. Doanh nghiệp chỉ có thể tồn tại bền vững và làm ăn phát đạt khi khẳng định được uy tín, thương hiệu dựa trên chất lượng sản phẩm. Chất lượng sản phẩm và sự cam kết bảo đảm chất lượng sản phẩm đối với người tiêu dùng chính là những giá trị văn hóa kinh doanh của doanh nghiệp. Một doanh nghiệp có văn hóa kinh doanh nghĩa là có triết lý kinh doanh đúng đắn định hướng cho toàn bộ hoạt động của họ. Một doanh nghiệp có văn hóa kinh doanh luôn theo đuổi giá trị mà mình đã xác định bất chấp sự tác động từ hoàn cảnh bên ngoài. Giá trị đó chính là xây dựng lòng tin của người tiêu dùng bằng chất lượng sản phẩm; luôn biết tôn trọng lợi ích và sự an toàn cho người tiêu dùng bằng chính chất lượng sản phẩm, không bao giờ chấp nhận lối “làm ăn chụp giật”, chạy theo lợi nhuận trước mắt mà làm hại đến cộng đồng. Người tiêu dùng hiện nay đang có xu hướng ngày càng trở thành “người tiêu dùng thông thái”, luôn quan tâm đến việc lựa chọn những sản phẩm có chất lượng, an toàn. Vì vậy, các doanh nghiệp có văn hóa kinh doanh chắc chắn sẽ là sự lựa chọn của người tiêu dùng, luôn được người tiêu dùng tin tưởng. Sự tin tưởng và ủng hộ của người tiêu dùng đối với doanh nghiệp chính là nguồn nuôi dưỡng sức mạnh của doanh nghiệp.

Văn hóa kinh doanh có vai trò quan trọng đối với sự phát triển của doanh nghiệp, thế nhưng hiện nay nhiều doanh nghiệp Việt Nam vẫn chưa nhận thức rõ điều đó nên chưa quan tâm nhiều đến việc xây dựng văn hóa kinh doanh trong doanh nghiệp mình. Có tới 92% doanh nghiệp được xếp loại văn hóa kinh doanh bình thường và kém (2). Nhiều doanh nghiệp, hoạt động kinh doanh còn mang tính chụp giật, hiện tượng gian lận thương mại, buôn lậu, trốn thuế, vô trách nhiệm với môi trường sinh thái, đối xử với bạn hàng theo tư tưởng “cá lớn nuốt cá bé”,… vẫn tồn tại trong không ít các doanh nghiệp. Thậm chí, có một bộ phận chủ doanh nghiệp đối xử thô bạo với người lao động làm thuê, nợ lương của người lao động từ 2 - 3 tháng, tìm mọi cách trốn tránh nghĩa vụ nộp bảo hiểm xã hội, bảo hiểm y tế. Những doanh nghiệp chỉ chạy theo lợi ích trước mắt mà quên đi lợi ích lâu dài của cộng đồng như vậy không thể thúc đẩy kinh tế phát triển nhanh và bền vững, không thể xây dựng được các thương hiệu Việt đủ sức cạnh tranh trong bối cảnh toàn cầu hóa hiện nay. Có nhiều nguyên nhân giải thích cho sự yếu kém của văn hóa kinh doanh ở Việt Nam, như chúng ta mới phát triển kinh tế thị trường được một số năm, các thể chế, chính sách về kinh tế thị trường còn chưa hoàn thiện, chưa tạo được môi trường thuận lợi để doanh nghiệp phát triển bền vững, có văn hóa. Thêm vào đó, do tệ tham nhũng trong bộ máy nhà nước thời gian qua chưa được đẩy lùi nên đã tác động tiêu cực đến văn hóa kinh doanh của doanh nghiệp. Bản thân các lãnh đạo doanh nghiệp do mới hoạt động, chưa có nhiều kinh nghiệm, kiến thức và bản lĩnh, còn ảnh hưởng của lối sản xuất tiểu nông hàng ngàn năm nay của dân tộc nên chưa có được tầm nhìn, chiến lược dài hạn, còn làm ăn một cách manh mún, nhỏ lẻ, chủ yếu quan tâm đến lợi ích trước mắt nên chưa thật sự coi trọng việc xây dựng văn hóa kinh doanh... Do đó, xây dựng văn hóa kinh doanh cho các doanh nghiệp Việt Nam để góp phần xây dựng được những doanh nghiệp Việt Nam mạnh, đủ sức cạnh tranh trong bối cảnh hội nhập kinh tế quốc tế cũng như phát triển nhanh và bền vững ở Việt Nam đang là một yêu cầu cấp bách.

Một số giải pháp để xây dựng văn hóa kinh doanh ở Việt Nam

Thứ nhất, xây dựng môi trường kinh doanh lành mạnh

Môi trường kinh doanh là yếu tố có ảnh hưởng lớn nhất tới việc xây dựng văn hóa kinh doanh của doanh nghiệp. Cũng giống như mỗi cá nhân, nếu sống trong một tập thể tốt, một môi trường xã hội lành mạnh thì cá nhân đó có nhiều khả năng hình thành nhân cách tốt. Vì vậy, Nhà nước trước hết phải xây dựng được khuôn khổ hành lang pháp lý chặt chẽ, công bằng, bảo đảm những doanh nghiệp có hành vi thiếu văn hóa kinh doanh, như gây ô nhiễm môi trường, làm hàng giả, hàng kém chất lượng gây ảnh hưởng đến người tiêu dùng, những doanh nghiệp không tôn trọng lợi ích của người lao động, trốn thuế,… đều bị xử lý một cách công minh, nghiêm khắc. Ngược lại, pháp luật cũng cần có những quy định có tính chất khuyến khích, động viên, ưu đãi những doanh nghiệp làm đúng pháp luật, có nhiều đóng góp cho cộng đồng và xã hội. Chỉ có một khuôn khổ pháp lý hoàn chỉnh tạo nên một môi trường kinh doanh lành mạnh mới là “mảnh đất màu mỡ” để nuôi dưỡng và phát triển văn hóa kinh doanh trong mỗi doanh nghiệp.

Thứ hai, nâng tầm văn hóa của đội ngũ cán bộ, công chức các cơ quan công quyền

Cùng với việc hoàn thiện pháp luật, cần phải chống tiêu cực trong bộ máy quyền lực, loại bỏ những phần tử thoái hóa, biến chất ra khỏi bộ máy Đảng và Nhà nước từ trung ương đến các địa phương, các ngành, các cấp, làm cho bộ máy Đảng, Nhà nước trong sạch, thực sự công minh trong thi hành pháp luật mới có thể có được môi trường kinh doanh công bằng, bình đẳng và thực sự xây dựng được văn hóa kinh doanh. Bởi lẽ, không thể đòi hỏi doanh nghiệp trong sạch nếu bộ máy nhà nước còn có tham nhũng, cũng như không thể đòi hỏi doanh nghiệp phải có văn hóa trong khi viên chức nhà nước lại ứng xử tư lợi và thiếu văn hóa. Nếu trong đội ngũ cán bộ, công chức có một bộ phận tham nhũng, khi được chi tiền sẵn sàng bao che cho những hành động thiếu văn hóa của doanh nghiệp như làm hàng giả, hàng lậu, trốn thuế, bóc lột người lao động, gây ô nhiễm môi trường… thì không thể khuyến khích các doanh nghiệp quan tâm đến việc xây dựng văn hóa kinh doanh. Bởi lẽ, khi mà sự thiếu văn hóa kinh doanh lại mang đến cho người ta nhiều lợi ích hơn là có văn hóa thì việc kêu gọi họ phải có văn hóa kinh doanh chỉ là những điều không tưởng. Diễn đàn kinh tế thế giới đưa ra chỉ số tổng hợp xếp hạng của các nước, trong đó chỉ ra các doanh nghiệp phải chi tiền ngoài pháp luật trong xuất nhập khẩu của Việt Nam xếp 100/104, chi tiền ngoài pháp luật trong thu thuế là 97/104, chi tiền ngoài pháp luật trong sử dụng dịch vụ công là 91/104. Với tình trạng tham nhũng vẫn đang là “quốc nạn” chưa thể đẩy lùi hiện nay, sẽ là hết sức khó khăn để xây dựng được văn hóa kinh doanh ở Việt Nam. Vì vậy, vấn đề cấp bách chính là phải đẩy lùi tham nhũng, làm trong sạch bộ máy. Có như thế, chúng ta mới có thể tạo điều kiện cho sự phát triển của văn hóa kinh doanh.

Thứ ba, tuyên truyền, giáo dục, đào tạo, nâng cao nhận thức về văn hóa kinh doanh

Hiện nay, không chỉ trong xã hội mà bản thân mỗi doanh nghiệp ở Việt Nam cũng chưa nhận thức sâu sắc tầm quan trọng của văn hóa kinh doanh. Do vậy, báo chí cần làm tốt hơn nữa việc nâng cao nhận thức về văn hóa kinh doanh trong các doanh nghiệp cũng như toàn xã hội. Báo chí cần đấu tranh chống những hành vi gian lận, làm ăn phi văn hóa của các doanh nghiệp để người tiêu dùng biết và quay lưng, khiến doanh nghiệp đó không thể phát triển, đồng thời là một lời cảnh tỉnh để các doanh nghiệp khác phải “giật mình” và có những điều chỉnh hợp lý. Đồng thời, báo chí cũng quảng bá và tuyên truyền mạnh mẽ, sâu sắc hơn nữa những doanh nghiệp có văn hóa, làm giàu chính đáng, làm rạng rỡ thương hiệu Việt, cổ vũ cái đúng, cái tốt, cái đẹp trong văn hóa kinh doanh, từ đó nâng cao niềm tin và sự ủng hộ của người tiêu dùng đối với các doanh nghiệp này để họ tiếp tục phát triển. Tuy nhiên, báo chí chỉ thực sự khuyến khích được văn hóa kinh doanh phát triển khi nó là “người phản ánh” công minh, trung thực, khách quan, chính xác. Khi báo chí bị lợi dụng, trở thành “công cụ” để cho các doanh nghiệp đánh bóng thương hiệu hay hạ gục đối thủ thì sẽ không còn tác dụng, thậm chí còn tác động tiêu cực đến văn hóa kinh doanh.

Thứ tư, nâng tầm văn hóa cho đội ngũ doanh nhân Việt Nam

Muốn doanh nghiệp có văn hóa kinh doanh, trước hết bản thân mỗi doanh nhân - “người thuyền trưởng đứng đầu con thuyền doanh nghiệp” phải có văn hóa kinh doanh. Doanh nhân chính là người xác định rõ những giá trị và chuẩn mực trong hoạt động kinh doanh ngay từ khi thành lập doanh nghiệp và định hướng cho mọi thành viên cùng nhận thức rõ và tôn trọng, tuân thủ. Vì vậy, để xây dựng văn hóa kinh doanh, bản thân mỗi doanh nhân phải có ý thức trách nhiệm của một công dân trước đất nước, có tầm nhìn chiến lược, dài hạn, vượt qua sự nhỏ mọn, manh mún, vượt qua việc kiếm tìm lợi nhuận đơn thuần để mạnh mẽ và dũng cảm trên thương trường trong nước và quốc tế. Để làm được điều này, cùng với việc thực hiện tốt các giải pháp trên, công tác giáo dục và đào tạo trong nhà trường có vai trò rất quan trọng. Văn hóa kinh doanh, đạo đức kinh doanh phải trở thành môn học bắt buộc và có thời lượng phù hợp trong các chương trình đào tạo ngành kinh tế. Ngoài ra, các ngành, các cấp, các hiệp hội khi xây dựng các chương trình bồi dưỡng, tập huấn, tọa đàm, hội nghị,… cần chú ý lồng ghép nội dung văn hóa kinh doanh.

Văn hóa kinh doanh có vai trò quan trọng, làm cho sự phát triển kinh tế hướng tới mục tiêu nhân văn, tiến bộ, vì con người, vì cộng đồng, hoàn toàn phù hợp với mục tiêu xây dựng nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam. Không chỉ vậy, văn hóa kinh doanh còn góp phần nâng tầm, nâng cao sức cạnh tranh của bản thân mỗi doanh nghiệp cũng như cả nền kinh tế. Xây dựng văn hóa kinh doanh trong nền kinh tế ở nước ta là một yêu cầu cần thiết và cấp bách. Những giải pháp đưa ra tuy chỉ mang tính định hướng nhưng nếu thực hiện tốt chắc chắn chúng ta sẽ thực hiện thành công chính sách văn hóa trong kinh tế ở nước ta, khắc phục những khuyết tật của nền kinh tế thị trường./.

---------------------------------------------------

Chú thích:

(1) Doanh nghiệp doanh nhân và văn hóa, Nxb. Chính trị Quốc gia, H, 2008

(2) PGS, TS. Đào Duy Quát (chủ biên): Văn hóa doanh nghiệp văn hóa doanh nhân trong quá trình hội nhập, Nxb. Chính trị quốc gia, H, 2007, tr. 177