Luật sư Nguyễn Hữu Thọ - một trí thức yêu nước tiêu biểu, một chiến sĩ cách mạng kiên định

TCCSĐT - Suốt cuộc đời hoạt động cách mạng, Luật sư Nguyễn Hữu Thọ luôn mong muốn đóng góp nhiều nhất trí tuệ và sức lực cho sự nghiệp xây dựng Tổ quốc Việt Nam giàu mạnh, phồn vinh và hạnh phúc. Dù ở cương vị công tác nào, Luật sư cũng luôn thể hiện bản lĩnh, phẩm chất, trí tuệ và nhiệt tâm của một nhà trí thức yêu nước vĩ đại, một chiến sĩ cách mạng kiên định, được đồng bào cả nước yêu mến, tin cậy.

Luật sư Nguyễn Hữu Thọ - một trí thức yêu nước tiêu biểu, một chiến sĩ cách mạng kiên định, một biểu tượng của tinh thần đại đoàn kết theo tư tưởng Hồ Chí Minh - đã suốt đời tận trung với nước, tận hiếu với dân. Luật sư có bí danh là Ba Nghĩa, sinh ngày 10-7-1910, trong một gia đình viên chức tại xã Long Phú, huyện Bến Lức, tỉnh Chợ Lớn (nay thuộc tỉnh Long An).

Mùa hè năm 1921, ở tuổi 11, Nguyễn Hữu Thọ một mình đáp tàu rời bến cảng Sài Gòn sang Pháp và tháng 5-1933, trở về nước với tấm bằng Cử nhân Luật hạng ưu. Trong những năm tháng sống ở Pháp, người thanh niên trẻ Nguyễn Hữu Thọ không nguôi nhớ nhà, nhớ quê hương và luôn trăn trở với câu hỏi: vì sao quê hương mình nghèo, đồng bào mình khổ, và tự nhủ phải ráng học giỏi, để đem hiểu biết của mình làm điều gì đó có ích cho nước, có lợi cho dân.

Về nước, Nguyễn Hữu Thọ mở văn phòng luật sư ở nhiều nơi: Mỹ Tho, Vĩnh Long, Cần Thơ, Sài Gòn. Hành nghề luật sư khắp các tỉnh miền Tây Nam Bộ, Luật sư luôn bảo vệ công lý, bênh vực những người dân vô tội trước tòa án thực dân. Luật sư là người có điều kiện học hành, có môi trường gia đình và địa vị xã hội thuận cho hướng phát triển của bản thân, nhưng ông đã chọn con đường khác, con đường đấu tranh của quần chúng nhân dân, con đường đấu tranh cách mạng.

Năm 1940, trực tiếp chứng kiến cuộc khởi nghĩa Nam Kỳ nổ ra và sự đàn áp đẫm máu của thực dân Pháp ngay tại trung tâm Mỹ Tho, trong lòng người trí thức trẻ Nguyễn Hữu Thọ đã chan chứa biết bao suy tư, day dứt. Cũng như nhiều trí thức có tinh thần dân tộc thời ấy, Luật sư "xót thương đồng bào, căm ghét bọn Tây’’. Những phiên tòa do thực dân Pháp dựng lên để buộc tội các chiến sĩ tham gia khởi nghĩa Nam Kỳ đã giúp Luật sư tiếp cận, cảm nhận được tinh thần yêu nước, lòng dũng cảm và lý tưởng cách mạng của những người cộng sản đấu tranh cho độc lập, tự do, đồng thời cũng thấy rõ bản chất đen tối, tàn bạo của chính quyền thực dân ở thuộc địa. Con đường dẫn Luật sư đến với cách mạng được hình thành từ đó. Đồng chí Huỳnh Văn Tiểng, một trong những thủ lĩnh của tổ chức Thanh niên Tiền phong, cho biết: Trong thời gian tiền khởi nghĩa, Luật sư Nguyễn Hữu Thọ đã tham gia một số hoạt động của tổ chức này như truyền bá quốc ngữ, cứu tế nạn đói ngoài Bắc...

Khí thế dân tộc của Cách mạng Tháng Tám thành công, rồi Nam Bộ kháng chiến bùng nổ, sự tham gia hàng ngũ kháng chiến và cả sự hy sinh anh dũng của nhiều bạn bè, đồng nghiệp... thôi thúc Luật sư Nguyễn Hữu Thọ dấn thân vào con đường cách mạng.

Sau chuyến vào chiến khu Đồng Tháp Mười, Luật sư bày tỏ nguyện vọng muốn được ở lại chiến khu, nhưng Uỷ ban Kháng chiến Nam Bộ sau khi cân nhắc đã khuyên Luật sư về hoạt động ở nội thành Sài Gòn với nhiệm vụ rõ ràng là tham gia phong trào đấu tranh chính trị công khai trong lòng địch, và điều đó có lợi cho cách mạng hơn.

Mặc dù mơ ước được chiến đấu ở bưng biền, nhưng Luật sư Nguyễn Hữu Thọ chấp hành với tinh thần kỷ luật rất cao sự phân công của tổ chức là hoạt động công khai, hợp pháp tại Sài Gòn. Tại đây, Luật sư vừa hành nghề luật sư, vừa hoạt động cách mạng rất tích cực. Ngoài công tác vận động các nhân sĩ, trí thức đi theo cách mạng, Luật sư còn giúp đỡ rất nhiều người từ chiến khu về. Đây cũng là một công tác rất quan trọng. Nhiều cán bộ kháng chiến bị địch bắt bỏ tù, rồi đưa ra tòa án binh của Pháp để xử, đều được Luật sư ra sức bào chữa và đạt thắng lợi, trong đó có các anh Hoàng Xuân Bình, Lý Hải Châu, các chị Nguyễn Thị Bình, Đỗ Duy Liên, Công Thị Nghĩa (Thu Trang)... Tòa án là trận địa chiến đấu của vị luật sư tài năng để bảo vệ đồng chí, đồng bào bị rơi vào tay giặc, đồng thời là nơi tố cáo cuộc chiến tranh xâm lược và chế độ thực dân, thuộc địa. Luật sư đã tập hợp được đông đảo những nhân sĩ có tên tuổi nhất lúc đó ở miền Nam đấu tranh cho nền độc lập của Việt Nam.

Năm 1948, Luật sư Nguyễn Hữu Thọ tham gia Mặt trận Liên Việt. Ngày 16-10-1949, Luật sư được bí mật kết nạp vào Đảng Cộng sản Đông Dương. Đây là dấu mốc quan trọng nhất trong cuộc đời cách mạng của Luật sư. Năm 1950, ở Sài Gòn, phong trào trí thức ngày càng lên cao. Cùng với phong trào trí thức, phong trào sinh viên, học sinh cũng dâng cao.

Lúc này ở Sài Gòn, Đảng ta chủ trương thành lập một phái đoàn các giới nhằm duy trì và giữ vững các phong trào ở Sài Gòn. Luật sư Nguyễn Hữu Thọ được cử làm trưởng phái đoàn các giới đấu tranh đòi các quyền tự do, dân chủ, các quyền lợi về dân sinh, chống khủng bố, đàn áp. Phái đoàn được các giới ủng hộ, giúp đỡ tích cực.

Nhìn chung, những phong trào do Luật sư Nguyễn Hữu Thọ lãnh đạo đã trở thành sự kiện quốc gia, như tổ chức đám tang Trần Văn Ơn đã đi vào lịch sử với tên "Ngày học sinh, sinh viên toàn quốc", cuộc tổng biểu dương lực lượng chống tàu chiến Mỹ trở thành "Ngày toàn quốc chống Mỹ", v.v.. Văn phòng của Luật sư giữa Sài Gòn được xem như tổng hành dinh của phong trào đấu tranh công khai của các tầng lớp nhân dân Sài Gòn và Nam Bộ.

Tháng 6-1950, thực dân Pháp bắt Luật sư Nguyễn Hữu Thọ và đưa đi quản thúc tại Mường Tè, Lai Châu nhằm tách Luật sư ra khỏi phong trào và qua đó dập tắt phong trào đấu tranh của các giới ở Sài Gòn. Nhưng tất cả những thủ đoạn hăm doạ, dụ dỗ, mua chuộc của kẻ thù đều không lung lạc được ý chí của nhà trí thức yêu nước. Tháng 11-1952, do sự can thiệp của Luật sư đoàn và nhiều trí thức có tên tuổi ở Sài Gòn, thực dân Pháp phải trả tự do cho Luật sư. Trở lại Sài Gòn, Luật sư tiếp tục hoạt động trong phong trào yêu nước. Tại toà án, luật sư bào chữa cho nhiều cán bộ kháng chiến. Tháng 8-1954, Luật sư tham gia thành lập Phong trào bảo vệ hoà bình Sài Gòn - Chợ Lớn nhằm đấu tranh đòi Chính phủ Pháp và chính quyền bù nhìn Ngô đình Diệm thi hành nghiêm chỉnh Hiệp định Giơ-ne-vơ (1954), đòi thả tù chính trị, thực hiện quyền tự do, dân chủ. Luật sư được cử giữ chức Phó Chủ tịch phong trào. Ngày 15-11-1954, đến lượt Mỹ - Diệm bắt giam và lưu đày Luật sư suốt gần 7 năm ở Tuy Hoà và miền rừng núi Củng Sơn, tỉnh Phú Yên.

Ngày 30-10-1961, Luật sư được nhân dân và các lực lượng vũ trang tỉnh Phú Yên giải thoát. Ra tù, Luật sư tiếp tục hoạt động chống đế quốc và tham gia Măt trận Dân tộc giải phóng miền Nam Việt Nam. Tháng 2-962, tại Đại hội lần thứ nhất Mặt trận Dân tộc giải phóng miền Nam Việt Nam, Luật sư được bầu làm Chủ tịch Uỷ ban Trung ương Mặt trận Dân tộc giải phóng miền Nam Việt Nam. Từ đây, Luật sư trở thành người lãnh đạo chủ chốt của Mặt trận Dân tộc giải phóng miền Nam Việt Nam - tiến hành những cuộc đấu tranh vũ trang, chính trị chống đế quốc Mỹ xâm lược và bè lũ tay sai. Đại tướng Võ Nguyên Giáp nhớ lại: "Tôi còn nhớ hồi đó, trong một buổi họp Bộ Chính trị, khi hay tin anh Thọ đã được đưa ra vùng căn cứ, Bác Hồ và các đồng chí lãnh đạo rất mừng. Uỷ ban Trung ương Mặt trận Dân tộc giải phóng miền Nam Việt Nam nhất trí bầu anh làm Chủ tịch. Hoạt động của Mặt trận Dân tộc giải phóng miền Nam Việt Nam ngày càng phát triển sâu rộng"(1).

Tháng 3-1964, tại Đại hội lần thứ hai Mặt trận Dân tộc giải phóng miền Nam Việt Nam, Luật sư Nguyễn Hữu Thọ được bầu lại làm Chủ tịch Đoàn Chủ tịch Uỷ ban Trung ương Mặt trận Dân tộc giải phóng miền Nam Việt Nam. Ngày 6-6-1969, tại Đại hội đại biểu quốc dân miền Nam Việt Nam, Luật sư được cử giữ chức Chủ tịch Hội đồng Cố vấn Chính phủ Cách mạng lâm thời Cộng hoà miền Nam Việt Nam. Năm 1970, Luật sư được giao đảm nhận chức vụ Bí thư Ban Cán sự Đoàn 69 trực thuộc Ban Bí thư Trung ương Đảng. Tháng 4-1976, Luật sư được bầu làm đại biểu Quốc hội khoá VI. Tháng 7- 1976, Quốc hội khoá VI bầu Luật sư giữ chức Phó Chủ tịch nước Cộng hoà xã hội chủ nghĩa Việt Nam. Năm 1977, tại Đại hội lần thứ hai Mặt trận Tổ quốc Việt Nam, Luật sư được bầu làm Uỷ viên Đoàn Chủ tịch Uỷ ban Trung ương Mặt trận Tổ quốc Việt Nam. Tháng 4-1980, Luật sư được giao giữ chức Quyền Chủ tịch nước Cộng hoà xã hội chủ nghĩa Việt Nam. Tháng 7-1981, Luật sư được Quốc hội khoá VII bầu làm Chủ tịch Quốc hội và Phó Chủ tịch Hội đồng Nhà nước. Tháng 6-1987, Luật sư tiếp tục được Quốc hội khoá VIII bầu giữ chức Phó Chủ tịch Hội đồng Nhà nước. Tháng 11-1988, tại Đại hội lần thứ ba Mặt trận Tổ quốc Việt Nam, Luật sư được bầu giữ chức Chủ tịch Đoàn Chủ tịch Uỷ ban Trung ương Mặt trận Tổ quốc Việt Nam. Tháng 8-1994, tại Đại hội lần thứ tư Mặt trận Tổ quốc Việt Nam, Luật sư được Đại hội suy tôn là Chủ tịch danh dự Đoàn Chủ tịch Uỷ ban Trung ương Mặt trận Tổ quốc Việt Nam. Luật sư là đại biểu Quốc hội các khoá VI, VII, VIII.

Dù ở cương vị công tác nào, Luật sư Nguyễn Hữu Thọ cũng luôn thể hiện bản lĩnh, phẩm chất, trí tuệ và nhiệt tâm của một nhà trí thức yêu nước, một chiến sĩ cách mạng kiên định, được đồng bào cả nước yêu mến, tin cậy, được các chính khách quốc tế và các nguyên thủ quốc gia kính trọng. Suốt cuộc đời hoạt động cách mạng, Luật sư Nguyễn Hữu Thọ luôn mong muốn và đã cố gắng để đóng góp nhiều nhất trí tuệ và sức lực cho sự nghiệp xây dựng Tổ quốc Việt Nam giàu mạnh, phồn vinh và hạnh phúc. Do công lao và thành tích đóng góp đối với cách mạng nước ta, Luật sư được Đảng, Nhà nước tặng Huân chương Sao Vàng - huân chương cao quý nhất của Đảng và Nhà nước ta và nhiều huân chương, huy chương khác. Luật sư được Nhà nước Liên Xô tặng Giải thưởng quốc tế Lê-nin và Huân chương Hữu nghị vì sự nghiệp củng cố hoà bình giữa các dân tộc; được Nhà nước Cu-ba tặng thưởng Huân chương Đoàn kết - chiến đấu; được Nhà nước Bun-ga-ri tặng Giải thưởng Đi-mi-trốp; được Hội đồng Hoà bình thế giới tặng thưởng Huân chương Joliot Curie...

"Dù trong bất cứ hoàn cảnh khó khăn nào, thử thách to lớn đến thế nào, kể cả lúc đấu tranh giáp mặt trực diện với quân thù, dù chúng mua chuộc, dụ dỗ, đe doạ, bắt lưu đày cộng đến tám, chín năm trời, tôi vẫn không bao giờ nao núng, một lòng một dạ tận trung với nước, tận hiếu với dân, kiên trì con đường cách mạng"(2). Đó là lời tâm sự và cũng là chính cuộc đời sống và chiến đấu của Luật sư Nguyễn Hữu Thọ.

(2) Sdd, tr 14

(3) Sdd, tr 19