Một số giải pháp nâng cao quyền tham gia của công dân trong phòng, chống tham nhũng

Sự cần thiết và thực trạng quyền tham gia của công dân trong phòng, chống tham nhũng

Nâng cao quyền tham gia của công dân trong phòng, chống tham nhũng là xu thế tất yếu. Đây là một trong những hoạt động nhằm khẳng định nỗ lực của Việt Nam về bảo đảm quyền con người và trách nhiệm phòng, chống tham nhũng (PCTN). Phương châm “dân biết, dân bàn, dân kiểm tra, dân giám sát” trong thực hiện dân chủ nếu được thực hiện tốt sẽ nâng cao quyền tham gia của người dân vào việc theo dõi, phát hiện và phản ánh, tố cáo… hành vi tham nhũng. Phòng, chống tham nhũng có hiệu quả, tài sản của Nhà nước, nhân dân không bị thất thoát, môi trường đầu tư minh bạch, công bằng, văn hóa, xã hội lành mạnh là yếu tố quan trọng để bảo đảm quyền “thụ hưởng” của công dân. Nghị quyết số  27-NQ/TW, ngày 9-11-2022, của Ban Chấp hành Trung ương, “Về tiếp tục xây dựng và hoàn thiện Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam trong giai đoạn mới” nêu rõ: “hoàn thiện cơ chế kiểm soát quyền lực nhà nước, đẩy mạnh phòng, chống tham nhũng, tiêu cực”; trong các nhiệm vụ, giải pháp được đề ra, yêu cầu các cơ quan có thẩm quyền phải “có cơ chế bảo đảm thực hiện quyền của nhân dân tham gia thảo luận và kiến nghị với cơ quan nhà nước về các vấn đề của cơ sở, địa phương và cả nước; công khai, minh bạch trong việc tiếp nhận, xử lý, giải quyết, phản hồi ý kiến, kiến nghị, phản ánh, khiếu nại, tố cáo của nhân dân”, “bảo đảm thượng tôn Hiến pháp và pháp luật, nâng cao tính minh bạch, trách nhiệm giải trình và sự tham gia của người dân”. Vì vậy, để nghị quyết của Đảng đi vào cuộc sống, đòi hỏi các cấp chính quyền từ Trung ương xuống địa phương phải triển khai thực hiện nhiều giải pháp để nâng cao quyền tham gia của công dân trong PCTN.

Đảng và Nhà nước ta luôn bảo đảm các điều kiện để công dân tham gia PCTN. Cùng với sự phát triển của đất nước, quyền tham gia của công dân trong PCTN không ngừng được nâng cao, đặc biệt từ khi Hiến pháp năm 2013 ra đời. Với vai trò chính trong bảo đảm quyền, Nhà nước đã ban hành nhiều văn bản pháp luật quy định về quyền tham gia của công dân trong PCTN, như Luật Phòng, chống tham nhũng năm 2018 (sửa đổi năm 2021); Luật Tố cáo năm 2018; Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2015 (sửa đổi năm 2021); Luật Tiếp công dân năm 2013; Luật Thi đua, khen thưởng năm 2022; Luật Tiếp cận thông tin năm 2016; Luật Trách nhiệm bồi thường nhà nước năm 2017; Luật Thực hiện dân chủ ở cơ sở năm 2022 và các văn bản hướng dẫn thi hành… Có thể nói, hệ thống pháp luật đã tạo lập căn cứ pháp lý quan trọng để quyền tham gia của công dân trong PCTN được thực thi, từng bước đi vào thực chất.

Cùng với quá trình cải cách bộ máy hành chính nhà nước, hệ thống cơ quan tiếp nhận, xử lý, giải quyết phản ánh, tố cáo, tố giác, báo tin hành vi tham nhũng, đặc biệt các cơ quan chuyên trách về chống tham nhũng “tiếp tục được kiện toàn tổ chức, bộ máy, đẩy mạnh hoạt động nghiệp vụ, phát huy vai trò nòng cốt trong công tác quản lý nhà nước về phòng, chống tham nhũng và phát hiện, xử lý các vụ việc, vụ án tham nhũng”⁽³⁾. Trong báo cáo sơ kết 5 năm thực hiện Chỉ thị số 27-CT/TW về tăng cường sự lãnh đạo của Đảng đối với công tác bảo vệ người phát hiện, tố giác, người đấu tranh chống tham nhũng, lãng phí, tiêu cực”, từ năm 2019 đến năm 2024, số lượng đơn thư phản ánh, tố cáo, kiến nghị về tham nhũng rất lớn, riêng Thành phố Hồ Chí Minh tiếp nhận xử lý 24.709 đơn thư tố cáo, tố giác, phản ánh, kiến nghị liên quan đến hành vi tham nhũng, lãng phí, tiêu cực... Qua công tác giải quyết phản ánh, tố cáo, các cơ quan nhà nước đã phát hiện nhiều sai phạm trong các lĩnh vực, như đất đai, xây dựng, quản lý tài chính, ngân sách...

Mặc dù việc xây dựng hệ thống pháp luật cũng như các nguồn lực bảo đảm để quyền tham gia của công dân PCTN được tăng cường, nhưng các vụ việc được phát hiện và xử lý từ tố cáo, phản ánh, tố giác của công dân còn khiêm tốn so với các vụ việc tham nhũng được phát hiện qua thanh tra, kiểm tra. Việc kết luận hành vi tham nhũng trong các sai phạm còn gặp khó khăn, nhiều trường hợp chỉ khi chuyển cơ quan điều tra, áp dụng các biện pháp tố tụng mới được làm rõ. Thực trạng trên xuất phát trước hết từ những bất cập trong hệ thống pháp luật về sự tham gia của công dân trong PCTN, thể hiện ở các quy định về hình thức, thủ tục tham gia trực tiếp của công dân.

Hiện nay, pháp luật quy định công dân trực tiếp tham gia PCTN bằng “phản ánh, tố cáo, tố giác, báo tin hành vi tham nhũng” nhưng các cơ quan nhà nước chưa ban hành văn bản nhằm giải thích, phân biệt rõ “phản ánh hành vi tham nhũng” với “tố cáo hành vi tham nhũng” và “tố giác hành vi tham nhũng” nên thực tế, nhiều người dân vẫn chưa phân biệt được các khái niệm trên, dẫn đến nhiều đơn thư bị gửi sai thẩm quyền, nội dung không rõ ràng, gây khó khăn cho công tác tiếp nhận, phân loại, xác minh, xử lý thông tin, từ đó làm chậm quá trình xử lý vụ việc, ảnh hưởng đến niềm tin của công dân. Có trường hợp, người dân lầm tưởng đã “tố cáo” nên chờ đợi kết quả giải quyết, trong khi đơn chỉ mang tính chất phản ánh chung, không đủ căn cứ để xử lý theo quy định của pháp luật tố cáo^…”(4).

Bên cạnh đó là bất cập trong quy định về phạm vi thông tin mà công dân được tiếp cận. Theo quy định của Luật Tiếp cận thông tin năm 2016, công dân chỉ được tiếp cận những thông tin “do cơ quan nhà nước tạo ra” và đang được các cơ quan nhà nước nắm giữ. Trong khi đó, tham nhũng không chỉ xảy ra ở các cơ quan nhà nước mà còn có thể phát sinh ở các cơ quan khác trong hệ thống chính trị. Vì vậy, việc pháp luật giới hạn phạm vi thông tin mà công dân được tiếp cận chỉ trong các cơ quan nhà nước như hiện nay đã hạn chế và làm ảnh hưởng đến quyền tham gia PCTN của công dân. 

Bất cập trong quy định bảo vệ công dân tham gia PCTN cũng là một trong những nguyên nhân chính ảnh hưởng đến quyền tham gia của công dân, làm cho công dân không dám phản ánh, tố cáo, tố giác hành vi tham nhũng. Nhiều quy định về bảo vệ công dân khi phản ánh, tố cáo, tố giác hành vi tham nhũng đã được ban hành như Luật Tố cáo năm 2018; Bộ luật Hình sự năm 2015; Luật Phòng, chống tham nhũng năm 2018. Các quy định về thẩm quyền, nội dung, phạm vi, trình tự, thủ tục yêu cầu bảo vệ và trách nhiệm bồi thường… còn một số vấn đề chưa hoàn thiện, như quy định trách nhiệm chính trong bảo vệ người tố cáo thuộc về người giải quyết tố cáo, sau đó là trách nhiệm của các cơ quan có liên quan phối hợp như cơ quan nơi người tố cáo công tác, uỷ ban nhân dân, cơ quan công an và cơ quan tổ chức có liên quan khác. Việc quy định nhiều cơ quan có thẩm quyền bảo vệ gây bất lợi cho người đấu tranh chống tham nhũng vì khi gặp nguy hiểm, người đấu tranh PCTN sẽ lúng túng không rõ yêu cầu cơ quan nào, thủ tục ra sao. Ngoài ra, các vấn đề khác liên quan đến bảo vệ người tố cáo, phản ánh như quy định về thời hạn được bảo vệ, hình thức bảo vệ chưa được pháp luật quy định cụ thể, làm hạn chế sự bảo đảm của Nhà nước đối với sự tham gia của công dân…

Cùng với các bất cập trong quy định về bảo vệ người đấu tranh chống tham nhũng, pháp luật về khen thưởng người tham gia PCTN còn tồn tại một số bất cập. Việc khen thưởng người tham gia PCTN thực hiện theo quy định của pháp luật về thi đua, khen thưởng nên tiêu chuẩn khen thưởng người có thành tích trong đấu tranh chống tham nhũng còn chung chung, số tiền thưởng còn ít, thủ tục khen thưởng còn rườm rà…

Việc tổ chức thực hiện pháp luật về sự tham gia của công dân trong PCTN của các cơ quan có thẩm quyền còn nhiều hạn chế. Năng lực, trình độ của cán bộ thực hiện nhiệm vụ cũng là một trong những nguyên nhân làm hạn chế quyền tham gia của công dân trong PCTN...

Giải pháp nâng cao quyền tham gia của công dân trong phòng, chống tham nhũng

Từ thực trạng trên, có thể đưa ra một số giải pháp nhằm góp phần nâng cao quyền tham gia của công dân trong PCTN như sau:

Thứ nhất, khắc phục bất cập về hình thức, thủ tục tham gia của công dân trong PCTN.

Hiện nay, giải quyết phản ánh, tố cáo, tố giác hành vi tham nhũng được tiến hành bởi nhiều cơ quan với nhiều hình thức, thủ tục khác nhau. Điều đó làm cho thông tin về hành vi tham nhũng do công dân cung cấp bị phân tán, khó thống kê và khó truy cứu trách nhiệm khi không giải quyết hoặc giải quyết chậm trễ. Vì vậy, Nhà nước cần bổ sung một chương trong Luật Phòng, chống tham nhũng về sự tham gia của công dân và phải phân biệt rõ phản ánh, tố cáo, tố giác, báo tin, báo cáo tham nhũng...

Đồng thời, cần xây dựng cơ chế “một cửa” cấp quốc gia trong tiếp nhận, phân loại, xử lý ban đầu các thông tin có dấu hiệu tham nhũng nhằm tạo điều kiện thuận lợi cho công dân thực hiện quyền của mình. Khi triển khai cơ chế “một cửa”, bằng nhiều phương thức như thông qua đường dây nóng, app, email, bưu chính, cung cấp trực tiếp tại cơ quan thực hiện việc tiếp nhận thông tin, công dân sẽ dễ dàng hơn, hạn chế những lúng túng trong việc tham gia PCTN.

Thứ hai, tiếp tục hoàn thiện pháp luật về tiếp cận thông tin. Để công dân có thông tin đầy đủ, chính xác hơn trong phát hiện tham nhũng, cần mở rộng phạm vi thông tin được tiếp cận, theo đó, nên bổ sung phạm vi thông tin công dân được tiếp cận bao gồm cả thông tin do cơ quan của Đảng, Mặt trận Tổ quốc, tổ chức chính trị - xã hội, doanh nghiệp nhà nước, đơn vị khác nắm giữ. Cần có quy định về thu hẹp các trường hợp hạn chế, từ chối cung cấp theo nguyên tắc, cơ quan chỉ được từ chối nếu chứng minh được việc tiết lộ gây thiệt hại cụ thể và phải thực hiện bằng văn bản, nêu rõ lý do. Pháp luật cũng đồng thời bổ sung ngoại lệ cho phép tiếp cận thông tin hạn chế nếu lợi ích công cộng trong PCTN vượt trội so với các thiệt hại mà việc tiết lộ thông tin gây ra cho xã hội. Bên cạnh đó, các quy định hạn chế tiếp cận thông tin đối với các thông tin trong “cuộc họp nội bộ”, “tài liệu soạn thảo cho công việc nội bộ” cần phải được bãi bỏ vì có thể là các văn bản chứa các thông tin quan trọng về tham nhũng. Cần quy định trách nhiệm của các cơ quan có thẩm quyền về việc xây dựng Cổng thông tin quốc gia một cửa để tiếp nhận yêu cầu tiếp cận thông tin, tự động định tuyến và theo dõi trạng thái xử lý, đồng thời tăng cường xử lý nghiêm hành vi chậm hoặc từ chối cung cấp thông tin trái pháp luật.

Thứ ba, hoàn thiện pháp luật bảo vệ người đấu tranh chống tham nhũng. Để bảo đảm công dân “dám” đấu tranh chống tham nhũng, Nhà nước cần giúp cho công dân cảm thấy an toàn khi phản ánh, tố cáo, tố giác tham nhũng. Nên xây dựng văn bản riêng quy định về bảo vệ người đấu tranh PCTN, tách nội dung bảo vệ người đấu tranh chống tham nhũng ra khỏi Luật Tố cáo thành một chương riêng của Luật Phòng, chống tham nhũng hoặc ban hành một nghị định riêng quy định về vấn đề này. Theo đó, luật phải được sửa đổi theo hướng mở rộng phạm vi “người được bảo vệ”, ngoài người tố cáo và người thân theo quy định hiện nay, anh, chị em ruột, anh chị em bên vợ/chồng, bạn thân, đồng nghiệp… cũng phải là đối tượng được bảo vệ để loại bỏ khoảng trống bị trả thù, làm cho công dân không dám cung cấp thông tin về hành vi tham nhũng.

Luật cũng cần có biện pháp hỗ trợ tài chính, pháp lý như chi phí luật sư, chi phí khởi kiện cho người bị trả thù. Nhà nước nghiên cứu thiết lập cơ quan đầu mối điều phối bảo vệ làm đầu mối tiếp nhận yêu cầu bảo vệ và điều phối các cơ quan khác thực hiện việc bảo vệ, tránh trường hợp công dân và các cơ quan nhà nước lúng túng trong việc xác định cơ quan có trách nhiệm bảo vệ. Hoàn thiện các biện pháp bảo vệ như xây dựng bộ công cụ bảo vệ đa tầng (bảo vệ tại chỗ, di dời tạm thời, phục hồi vị trí làm việc, bồi hoàn thu nhập, trợ giúp pháp lý miễn phí, hỗ trợ sức khỏe tinh thần), xây dựng thang đánh giá rủi ro thống nhất (thấp, trung bình, cao, khẩn cấp) và quy định chế tài nghiêm khắc (phạt tiền, buộc khôi phục, xử lý hình sự tội danh độc lập) cho các hành vi trả thù hoặc đe dọa trả thù người cung cấp thông tin về hành vi tham nhũng.

Thứ tư, giải pháp hoàn thiện pháp luật về khen thưởng. Khuyến khích công dân cung cấp thông tin các vụ việc tham nhũng nếu đúng bằng vật chất và tinh thần. Để khắc phục những bất cập hiện nay về công tác khen thưởng, người tham gia phòng, chống tham nhũng cần xây dựng nội dung riêng về khen thưởng người đấu tranh chống tham nhũng trên cơ sở các nguyên tắc chung của pháp luật về thi đua, khen thưởng. Các cơ quan có thẩm quyền cần sớm ban hành văn bản thay thế Thông tư liên tịch số 01/2015/TTLT-TTCP-BNV của Bộ Nội vụ và Thanh tra Chính phủ để làm cơ sở cho việc khen thưởng ngoài mức chung của pháp luật thi đua, khen thưởng với các quy định về cơ chế thưởng theo tỷ lệ thu hồi tài sản có mức trần và mức tối thiểu, kết hợp với khoản thưởng cố định, thực hiện chi trả theo giai đoạn (có thể tạm ứng sau xác minh ban đầu, thưởng bổ sung khi khởi tố, thưởng lớn khi thu hồi tài sản)…

Pháp luật thi đua, khen thưởng cũng đồng thời chú trọng cải cách thủ tục hành chính theo hướng đơn giản hóa thủ tục và thời hạn như chuẩn hóa mốc thời gian và sự kiện pháp lý để khen thưởng kịp thời. Tạo thuận lợi cho công dân khi thực hiện việc tiếp nhận và xử lý hồ sơ khen thưởng trực tuyến, đồng thời cần nghiên cứu tập trung thẩm quyền đề nghị và quyết định khen thưởng theo hướng đề xuất giao cho cơ quan đầu mối tiếp nhận thông tin tham nhũng (thuộc Thanh tra Chính phủ) có thẩm quyền đề nghị và quyết định khen thưởng các hình thức tương ứng. Thiết lập quỹ khen thưởng từ ngân sách và trích theo tỷ lệ % từ tiền thu hồi tài sản để tăng lợi ích vật chất cho người tham gia, khuyến khích công dân tích cực phát hiện, cung cấp thông tin về tham nhũng cho các cơ quan có thẩm quyền. Ngoài ra, cần có các giải pháp hoàn thiện pháp luật về trách nhiệm bồi thường của Nhà nước, xử lý người có hành vi vi phạm quyền tham gia của công dân...

Nâng cao quyền tham gia của công dân trong PCTN không chỉ là yêu cầu tất yếu trong bối cảnh xây dựng Nhà nước pháp quyền mà còn là điều kiện vận hành hiệu quả của bộ máy nhà nước. Khi công dân có quyền và điều kiện tham gia một cách thực chất, tham nhũng sẽ bị hạn chế ngay từ gốc rễ.

Để PCTN có hiệu quả, cần hình thành hệ sinh thái PCTN lấy công dân làm trung tâm, trong đó minh bạch thông tin, bảo vệ người tố cáo, truyền thông điều tra, giám sát xã hội và giáo dục liêm chính đóng vai trò trụ cột. Chỉ khi tạo được môi trường an toàn và thuận lợi cho công dân tham gia, cuộc chiến chống tham nhũng mới đạt mục tiêu lâu dài và bền vững./.

-----------------------

(1) Nghị quyết số  27-NQ/TW, ngày 9-11-2022, của Ban Chấp hành Trung ương “Về tiếp tục xây dựng và hoàn thiện Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam trong giai đoạn mới”
(2) Nghị quyết số 168/NQ-CP, ngày 11-10-2023, của Chính phủ, về “Ban hành chiến lược quốc gia phòng, chống tham nhũng, tiêu cực đến 2030”
(3) Thanh tra Chính phủ, 2019, Báo cáo số 488/BC-CP công tác phòng, chống tham nhũng năm 2019
(4) H’Lai: Phân biệt “phản ánh”, “tố cáo”, “báo cáo” tham nhũng, https://baolamdong.vn/phan-biet-phan-anh-to-cao-bao-cao-tham-nhung-383997.html, truy cập ngày 15-11-2025