Làm gì để giúp các nạn nhân chất độc da cam - sự kiện được mong đợi nhiều năm qua

Hôm nay, ngày 15-05-2008, theo đề xuất của Nghị sĩ Mỹ E-ni Fa-li-ma-vai-ga (E. H. Faleomavaega), cựu binh trong cuộc chiến tranh Việt Nam, lần đầu tiên vấn đề “chất độc da cam” sẽ được đưa ra điều trần với chủ đề "Trách nhiệm bị lãng quên của chúng ta: chúng ta có thể làm gì để giúp các nạn nhân chất độc da cam?" tại Tiểu ban châu Á - Thái Bình Dương và Môi trường toàn cầu của Hạ viện Mỹ.

Tham dự phiên điều trần này có ông Scốt Mác-si-en (Scot Marciel), Trợ lý Ngoại trưởng Mỹ phụ trách các vấn đề Đông Á và Thái Bình Dương, đại diện cho Chính phủ Mỹ. Về phía Ủy ban điều trần của Hạ viện Mỹ có bác sĩ Nguyễn Thị Ngọc Phượng - thành viên Nhóm đối thoại Việt - Mỹ về chất độc da cam/dioxin; ông Rích Uây-đơ-man (Rich Weidman); Giám đốc điều hành về chính sách và các vấn đề chính phủ của Hội Cựu chiến binh Mỹ tại Việt Nam, bà Giên-nơ Mai-ơ (Jeanne Mirer) - người của Hiệp hội Luật sư dân chủ quốc tế; tiến sĩ Vây-han Tu-re-ki-an (Vaughan C.Turekian) của Nhóm đối thoại Việt-Mỹ về chất độc da cam/dioxin, và một giáo sư thuộc Đại học Gioóc-giơ-tao (Georgetown). Đây thực sự là một sự kiện thể hiện xu hướng cả ở Việt Nam và ở Mỹ mong muốn phía Mỹ cởi mở hơn nữa, hợp tác hơn nữa trong “vấn đề da cam” kéo dài đã nhiều năm nay sau khi kết thúc chiến tranh Việt Nam.

“Chất độc da cam” là gì?

“Chất độc da cam” hay “tác nhân da cam” là thuật ngữ dịch từ tiếng Anh “Agent Orange”, là tên gọi thông thường của một loại thuốc diệt cỏ do các công ty hoá chất Mỹ sản xuất. Từ “da cam” là màu của những sọc kẻ trên ký hiệu in bên ngoài các thùng được dùng để tàng trữ và vận chuyển loại hoá chất độc này. Quân đội Mỹ còn dùng màu sắc để chỉ các chất độc khác được dùng trong Chiến tranh Việt Nam như "chất xanh" (“Agent Blue”) để chỉ độc tố Cacodylic acid, "chất trắng" (“Agent White”) để chỉ hỗn hợp với tỷ lệ 4/1 của chất độc 2,4-D và chất Picloram) v.v.. Khi nhận được đơn đặt hàng của quân đội Mỹ, các công ty hóa chất của nước này đã tăng hàm lượng độc tố trong “chất da cam” diệt cỏ và biến nó thành loại thuốc tác dụng mạnh hơn để làm rụng lá cây và được quân đội Mỹ sử dụng trong những năm 1961-1971 ở miền Nam Việt Nam với mục đích phát quang rừng rậm nhằm tàn phá nơi che dấu lực lượng Quân giải phóng miền Nam Việt Nam.

Theo thống kê chính thức của phía Mỹ, quân đội nước này đã rải 19 triệu thùng “thuốc diệt cỏ” ở miền Nam Việt Nam trong khoảng thời gian từ năm 1962 đến năm 1971. Dưới tác động của chất độc da cam, dân thường sinh sống ở những vùng có chiến sự cũng như binh lính Việt Nam, Mỹ và các đồng minh của Mỹ trong chiến tranh Việt Nam có tiếp xúc với chất này, đều bị nhiễm độc và để lại di chứng tai hại cho con cháu họ. Các nhà khoa học đã tiến hành phân tích và tìm thấy trong chất da cam có chứa độc tố dioxin, một khi nhiễm vào cơ thể người, có tác dụng gây nên nhiều căn bệnh nguy hiểm đến tính mạng như ung thư, dị dạng, rối loạn chức năng. Được biết, thuốc diệt cỏ “da cam” đã bị cấm dùng tại Mỹ và nhiều quốc gia khác.

Hậu quả chất độc da cam/dioxin tại Việt Nam

Hiện nay, ước tính có khoảng 4,8 triệu người Việt Nam bị nhiễm chất độc da cam/dioxin, sống tập trung tại các tỉnh dọc đường Trường Sơn và biên giới với Cam-pu-chia. Hàng trăm nghìn người trong số đó đã qua đời. Hàng triệu người và cả con cháu của họ đang phải sống trong cảnh bệnh tật, nghèo khó do di chứng của chất độc da cam/dioxin. Viện sĩ Viện hàn lâm y học Nga, ông Sốp-rô-nốp Ghen-rích (Xofronov Ghenrik) và giáo sư Ru-mác Ste-pa-nô-vích (Rumax Xtepanovich), đồng Tổng Giám đốc Trung tâm Nhiệt đới Việt - Nga - những người đã có công trong suốt nhiều năm nghiên cứu tác hại của chất độc da cam/dioxin ở Việt Nam, đã khẳng định rằng, hậu quả về mặt y sinh học của chất độc da cam đối với con người và môi trường sinh thái là rất nghiêm trọng. Căn cứ vào kết quả nghiên cứu trong 18 năm qua của Trung tâm nhiệt đới Việt - Nga, các nhà khoa học kết luận rằng chất độc da cam/dioxin đã gây ra hậu quả y học và sinh học lâu dài đối với sức khoẻ con người, không những đối với các cựu chiến binh đã từng tham gia chiến tranh Việt Nam, mà còn cả thế hệ thứ 2, thứ 3 là con em của những người này đã từng bị nhiễm chất độc da cam, gây ra tình trạng xảy thai, lưu thai hoặc sinh con bị dị tật bẩm sinh ở phụ nữ bị nhiễm chất độc da cam/đioxin. Thậm chí, cả những người đã từng sống trong vùng bị nhiễm chất độc da cam cũng có biểu hiện bệnh lý. Cũng theo hai nhà khoa học Nga nói trên, tác động lâu dài của chất độc da cam/điôxin có thể lên tới trên 100 năm. Số người bị ảnh hưởng của chất độc này cũng không chỉ dừng ở 4,8 triệu người mà có thể là hàng chục triệu người. Tạp chí Mỹ “Sức khoẻ cộng đồng” (“American Journal of Public Health”) cũng đã từng đưa tin, mức độ độc tố đioxin trong sữa các bà mẹ sống tại Nam Việt Nam cao gấp 50 lần ở miền Bắc, nơi không bị Mỹ rải chất độc trong chiến tranh.

Trung tâm nhiệt đới Việt - Nga được giao nhiệm vụ nghiên cứu y sinh học, nghiên cứu khắc phục hậu quả của chiến tranh hoá học ở Việt Nam trong đó có ảnh hưởng của chất độc da cam/điôxin đối với con người và môi trường sinh thái. Suốt 18 năm qua, Trung tâm đã cử nhiều cán bộ nghiên cứu về ảnh hưởng của chất độc da cam đến các tỉnh Bình Dương, Quảng Trị, Đồng Nai và một số tỉnh khác của Việt Nam. Trong quá trình nghiên cứu, nhiều cơ quan khoa học của Nga đã tham gia như Viện Hàn lâm y học Nga, Viện Hàn lâm khoa học Nga và một số viện nghiên cứu khác của Liên bang Nga. Các kết quả nghiên cứu của các nhà khoa học Nga và Trung tâm nhiệt đới Việt - Nga đã được đăng tải trên các tạp chí khoa học, tạp chí chuyên khảo của Nga và được báo cáo tại Hội nghị khoa học quốc tế chuyên ngành sinh thái tại Xanh Pê-téc-bua (Saint Petecbourg) năm 2003, với sự tham gia của nhiều nhà khoa học đến từ 33 nước, trong đó có các nhà khoa học Mỹ, Đức, Nhật, Na Uy, Ca-na-đa và Thụy Điển. Báo cáo của các nhà khoa học Nga đã nhận được sự ủng hộ và tán thành của tất cả các nhà khoa học tham dự hội nghị, trong đó có cả các nhà khoa học đến từ Mỹ.

Các vụ kiện của nạn nhân chất độc da cam

Năm 1984, 7 công ty hóa chất Mỹ đã bồi thường 180 triệu USD cho các cựu chiến binh Mỹ đã từng tham chiến ở Nam Việt Nam nhưng vẫn một mực chối bỏ trách nhiệm về tác hại của “chất diệt cỏ” đối với con người mà họ đã cung cấp cho quân đội Mỹ. Ngày 25-01-2006, Toà án dân sự cấp cao Xơ-un (Hàn Quốc) đã ra phán quyết buộc hai công ty hoá chất của Mỹ là “Dow Chemical” và “Mich& Monsanto Company” phải bồi thường 62 triệu USD để chăm sóc sức khoẻ cho 6.800 cựu chiến binh Hàn Quốc đã từng tham chiến tại Việt Nam với vai trò là đồng minh của Mỹ. Đây là lần đầu tiên một toà án ở Hàn Quốc ra phán quyết có lợi cho nạn nhân chất độc hoá học da cam. Ngày 31-01-2004, Nhóm bảo vệ quyền lợi nạn nhân chất độc da cam, Hội nạn nhân chất độc da cam/dioxin Việt Nam, viết tắt là VAVA (The Vietnam Association of Victims of Agent Orange/Dioxin) đã kiện hơn 30 công ty Mỹ, yêu cầu họ bồi thường do trách nhiệm đã sản xuất chất hóa học này và cung cấp cho quân đội Mỹ sử dụng ở Nam Việt Nam. “Dow Chemical” và “Mich& Monsanto Company” là hai công ty sản xuất chất độc da cam lớn nhất cho quân đội Mỹ đã bị nêu tên trong vụ kiện này cùng với các công ty hoá chất khác của Mỹ.

Ngày 10-03-2005, Toà án vùng Giắc Uây-stanh (Jack Weinstein) đã bác đơn kiện này của VAVA với lý do là các yêu cầu nêu trong đơn “không có cơ sở pháp lý”. Theo họ, “chất da cam” không phải là “chất độc”. Tuy nhiên, năm 1984, chính các công ty hoá chất của Mỹ có tên trong đơn kiện trên đây của các nạn nhân chất độc da cam đã chi khoảng 180 triệu USD cho các cựu chiến binh Mỹ và gia đình họ. Ngày 07-04-2005, các nguyên đơn Việt Nam tiếp tục gửi đơn kháng cáo lên Tòa phúc thẩm của Mỹ yêu cầu xét lại quyết định của Tòa án sơ thẩm. Tháng 06-2006, Tòa phúc thẩm Khu vực 2 tại Man-hat-tan đã xem xét lại vụ kiện và tới tháng 02-2007 đã ra phán quyết đồng ý với quyết định của Tòa án sơ thẩm. VAVA không nản chí và tiếp tục đệ đơn kiện lên Tòa phúc thẩm Liên bang Mỹ. Ngày 23-02-2008, trong một phán quyết bất lợi cho các nguyên đơn Việt Nam, Tòa phúc thẩm Liên bang Mỹ ra quyết định giữ nguyên phán quyết của Toà án sơ thẩm. Dư luận ở Việt Nam và ngay cả những người có lương trị ở Mỹ rất bất bình với quyết định của Tòa phúc thẩm Liên bang Mỹ.

Viện sĩ Sốp-rô-nốp Ghen-rích cho rằng, việc nhân dân Việt Nam và Hội Nạn nhân chất độc da cam Việt Nam đưa ra vụ kiện này là hoàn toàn đúng đắn. Để có thể thắng trong vụ kiện này, không chỉ Việt Nam phải có đầy đủ bằng chứng khoa học xác đáng mà còn phải được sự ủng hộ rộng rãi của thế giới, trước hết là dư luận và chính giới ở Mỹ. Vì thế, việc vấn đề “chất độc da cam” được đưa ra điều trần tại Tiểu ban châu Á - Thái Bình Dương và Môi trường toàn cầu của Hạ viện Mỹ để xem xét trách nhiệm bị lãng quên của nước Mỹ và họ có thể làm gì để giúp các nạn nhân chất độc da cam ở Việt Nam là một tín hiệu tốt lành, có ảnh hưởng tích cực đến việc “gác lại quá khứ, hướng tới tương lai” trong quan hệ Việt Nam - Hoa Kỳ./.