Định hướng hệ giá trị văn hóa và hệ giá trị con người Việt Nam trong thời kỳ mới

Nhận thức chung về định hướng giá trị văn hóa và con người

Đặc điểm của hệ giá trị văn hóa dân tộc và con người bao giờ cũng phản ánh mối quan hệ biện chứng giữa cái chung và cái riêng, cái phổ quát toàn nhân loại với cái đặc thù, riêng biệt, cái thống nhất và cái đa dạng. Tuy nhiên, sự phản ánh những mối quan hệ này trong từng thời kỳ lịch sử và ở mỗi quốc gia, dân tộc có những biểu hiện khác nhau. Những biểu hiện khác nhau này do hoàn cảnh lịch sử quy định và đặc biệt chịu sự tác động của hệ tư tưởng chính trị định hướng.

Nguyên tắc cơ bản để xây dựng định hướng giá trị văn hóa và con người là phải xuất phát từ yêu cầu phát triển của đất nước trong mỗi giai đoạn lịch sử cụ thể. Đồng thời, hệ giá trị văn hóa và con người phải được xây dựng trên nguyên tắc kiến thức và phát triển, nguyên tắc kết hợp giữa cái nội sinh và cái ngoại sinh, giữa mong muốn chủ quan có tính lý tưởng và điều kiện thực hiện, giữa ý chí của cán bộ lãnh đạo và sự đồng thuận của toàn xã hội. Định hướng giá trị văn hóa và con người phải xuất phát từ mong đợi của người dân về điều kiện, khả năng thực hiện của chính họ. Do đó, nó phải mang tính dân chủ, minh bạch, phổ quát, dễ nhớ, dễ hiểu, dễ hành động, dễ kiểm tra và đánh giá.

Về hệ giá trị văn hóa và con người Việt Nam cần xây dựng

Trên cơ sở tổng kết 15 năm thực hiện Nghị quyết Hội nghị Trung ương 5, khóa VIII về “Xây dựng và phát triển nền văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc”, Nghị quyết số 33 NQ/TW của Hội nghị Ban Chấp hành Trung ương lần thứ 9, khóa XI về “Xây dựng và phát triển văn hóa, con người Việt Nam đáp ứng yêu cầu phát triển bền vững đất nước” đã xác định định hướng giá trị của nền văn hóa Việt Nam là: Xây dựng nền văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc, thống nhất trong đa dạng của cộng đồng các dân tộc Việt Nam, với các đặc trưng dân tộc, nhân văn, dân chủ và khoa học. Bốn giá trị mà Đảng ta đã nhấn mạnh trong quá trình xây dựng và phát triển nền văn hóa là “dân tộc, nhân văn, dân chủ và khoa học”. Đây là bốn giá trị có ý nghĩa khái quát, vừa phản ánh được mối quan hệ biện chứng giữa cái dân tộc và cái quốc tế, cái riêng và cái chung, cái phổ biến và cái đặc thù, vừa kế thừa và phát huy được giá trị truyền thống văn hóa dân tộc, vừa tiếp thu được tinh hoa văn hóa của thời đại trong thời kỳ hội nhập quốc tế.

Về giá trị định hướng của con người Việt Nam hiện nay, Nghị quyết Trung ương 9 đã xác định: Phát triển văn hóa vì sự hoàn thiện nhân cách con người và xây dựng con người để phát triển văn hóa. Trong xây dựng văn hóa, trọng tâm là chăm lo xây dựng con người có nhân cách, lối sống tốt đẹp, với các đặc tính cơ bản: yêu nước, nhân ái, nghĩa tình, trung thực, đoàn kết, cần cù, sáng tạo.

Có thể nói, các giá trị này đã khái quát được những phẩm chất cần có của con người Việt Nam đã nêu trong Nghị quyết Trung ương 5 khóa VIII một cách cô đọng để dễ nhớ, dễ hiểu hơn. Tuy vậy, những định hướng này còn dàn trải, chưa tập trung vào những giá trị cốt lõi cần nhấn mạnh trong thời kỳ đổi mới, phát triển kinh tế thị trường, đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa và hội nhập quốc tế. Nghị quyết này mới nhấn mạnh ở phần phẩm chất cần có mà chưa nêu ra được năng lực cần có. Vì vậy, cần phải bổ sung định hướng giá trị và phát triển năng lực của con người Việt Nam đáp ứng yêu cầu phát triển bền vững đất nước trong tình hình mới. Yêu nước, thương dân là hai giá trị bất biến của dân tộc Việt Nam tồn tại từ ngàn năm lịch sử, cần phải kế thừa và phát huy trong thời kỳ mới. Đồng thời phải phát triển giá trị tự do, kỷ cương, sáng tạo trong thời kỳ hội nhập.

Như vậy, mối quan hệ giữa các giá trị văn hóa và các giá trị con người Việt Nam vừa có sự khác biệt, vừa có sự thống nhất với nhau. Trong khi giá trị chung của nền văn hóa là dân tộc thì giá trị cốt lõi của con người là yêu nước. Giá trị chung của nền văn hóa là nhân văn thì giá trị cốt lõi của người Việt Nam là lòng yêu thương, trọng nghĩa tình, đạo lý; giá trị chung của nền văn hóa là dân chủ thì giá trị cốt lõi của con người Việt Nam cần hướng tới là tự do và kỷ luật; giá trị chung của nền văn hóa là đề cao khoa học thì giá trị của con người Việt Nam là đề cao óc sáng tạo và sự năng động. Như vậy, việc xác định giá trị của nền văn hóa và giá trị của con người Việt Nam trong thời kỳ đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa, phát triển kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa và hội nhập quốc tế gắn bó chặt chẽ và làm tiền đề cho nhau, tạo sự đồng thuận và thống nhất giữa cái chung và cái riêng, để bảo đảm sự thống nhất và đa dạng trong phát triển.

Để hiện thực hóa hệ giá trị văn hóa và giá trị con người Việt Nam trong giai đoạn phát triển mới, Đảng và Nhà nước phải có giải pháp toàn diện và đồng bộ từ lĩnh vực chính trị, kinh tế, xã hội và văn hóa trên nền tảng của Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam của dân, do dân và vì dân.

Có thể nhận diện khá rõ về xu thế biến đổi văn hóa Việt Nam hiện nay là từ nền văn hóa tiền công nghiệp đề cao văn hóa làng, xã sang phát triển nền văn hóa công nghiệp, đô thị, hiện đại; từ nền văn hóa “tiền thị trường” sang nền văn hóa thị trường gắn liền với lối sống tiêu thụ, bao gồm cả tích cực và tiêu cực; từ nền văn hóa “hướng nội” sang nền văn hóa “hướng ngoại”, hội nhập; từ nền văn hóa “trọng tình” sang nền văn hóa đề cao lý trí. Và giá trị con người Việt Nam hiện nay cũng đang có sự biến đổi theo một số xu hướng, như từ đề cao giá trị tinh thần sang đề cao giá trị vật chất; từ đề cao giá trị cộng đồng, gia đình, tập thể sang đề cao giá trị cá nhân; từ đề cao giá trị cống hiến sang đề cao giá trị hưởng thụ; từ đề cao giá trị lý tưởng sang đề cao giá trị thực tế. Có thể nói, đây là quy luật có tính phổ biến của xã hội đang chuyển đổi, chứa đựng nhiều mâu thuẫn, nhiều xung đột cần phải giải quyết trong quá trình phát triển. Để khắc phục những hạn chế, phát huy những mặt mạnh của thời kỳ chuyển đổi này, công cụ hữu hiệu đầu tiên là xây dựng hệ thống luật pháp và các chính sách phát triển kinh tế - xã hội đồng bộ, toàn diện, nhằm gắn kết lợi ích cá nhân với lợi ích của cộng đồng và lợi ích của dân tộc, bảo đảm hài hòa giữa quyền lợi, trách nhiệm và nghĩa vụ công dân, xây dựng hệ thống quản lý xã hội khoa học, bảo đảm môi trường dân chủ, công khai, minh bạch, thượng tôn pháp luật; bảo đảm cho mọi người dân sống và làm việc theo Hiến pháp và pháp luật. Ý thức pháp luật và đạo đức công dân là cốt lõi của vấn đề xây dựng con người Việt Nam và nền văn hóa Việt Nam hiện đại. Lợi ích cá nhân nếu không được kiểm soát bằng luật pháp thì nó sẽ phá hủy mọi nền tảng đạo đức xã hội. Đạo đức xã hội không được kiểm soát bằng luật pháp thì nó sẽ băng hoại không có điểm dừng. Đổi mới thể chế chính trị, nâng cao hiệu lực, hiệu quả quản lý của Nhà nước bằng luật pháp là điều kiện đầu tiên để bảo đảm định hướng giá trị văn hóa và giá trị con người được thực hành trong đời sống xã hội, trước hết là từ trong lĩnh vực chính trị và kinh tế. Giá trị văn hóa, giá trị con người vừa là kết tinh vừa là kết quả của các mối quan hệ đa dạng giữa kinh tế, chính trị, xã hội và văn hóa. Hoàn toàn không có hệ giá trị văn hóa và hệ giá trị con người tự thân thoát khỏi mối quan hệ mật thiết với môi trường chính trị và kinh tế. Vì vậy, xây dựng Đảng trong sạch, vững mạnh, củng cố và nâng cao hiệu lực, hiệu quả quản lý của nhà nước trên tất cả các lĩnh vực của đời sống xã hội, phát huy quyền làm chủ và sự tham gia của nhân dân vào sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc là những yêu cầu cấp thiết để hiện thực hóa các giá trị văn hóa và con người Việt Nam trong sự nghiệp đổi mới hiện nay./.