Trung Đông - Bắc Phi và chuyện về các mô hình can thiệp mới

Cuộc chiến Li-bi và sự can thiệp của Liên hợp quốc tại Bờ Biển Ngà cho thấy sự thay đổi rất cơ bản trong vấn đề can thiệp hay không can thiệp vào công việc nội bộ của một quốc gia có chủ quyền, thành viên Liên hợp quốc dựa trên luận điểm “trách nhiệm bảo vệ” hiện đang được nhiều nước, đặc biệt là những nước phát triển phương Tây nhấn mạnh trong các diễn đàn Liên hợp quốc.

Nội dung cơ bản của luận điểm “trách nhiệm bảo vệ” là cộng đồng quốc tế có trách nhiệm phải bảo vệ dân thường trong các cuộc khủng hoảng nhân đạo, nội chiến… nếu chính quyền sở tại không đáp ứng được. Hiểu theo nghĩa rộng, nếu chính quyền một nước thành viên Liên hợp quốc không bảo đảm được những quyền cơ bản của người dân hoặc tiến hành các hành động vũ lực chống lại người dân nước mình thì cộng đồng quốc tế có trách nhiệm lên tiếng yêu cầu chính quyền sở tại đáp ứng những đòi hỏi chính đáng của nhân dân hoặc thực thi những hành động hỗ trợ cụ thể giúp người dân nước đó thực hiện những quyền lợi của mình. Luận điểm này đã được các nước ủng hộ vận động trong một thời gian dài và đến vấn đề Li-bi đã được áp dụng cụ thể. Các nước đề xuất quan điểm cho rằng, “trách nhiệm bảo vệ” là cần thiết trong tiến trình phát triển dân chủ vì nó bảo đảm cho người dân các nước thực thi những quyền cơ bản của họ.

Tại Liên hợp quốc, một số nước lớn đã phản đối, nhiều nước đang và chậm phát triển cho rằng, “trách nhiệm bảo vệ” chỉ được thực hiện khi một chính phủ hợp hiến đề nghị, nếu không sẽ đi ngược Hiến chương Liên hợp quốc, vi phạm Luật Quốc tế và thực chất là hành động can thiệp vũ lực vào công việc nội bộ của nước khác.

Tuy nhiên, trên thực tế, một số nước phản đối mạnh nhưng lại chủ trương thực dụng, nên thường hành động theo những toan tính đối với từng vụ việc cụ thể nhằm bảo đảm lợi ích quốc gia nên những tiếng nói phản đối đã không đủ mạnh. Do đó, “trách nhiệm bảo vệ” đã dần dần đi vào thực tiễn trong các hoạt động của Liên hợp quốc, đặc biệt trong khuôn khổ Hội đồng Bảo an, nơi đưa ra các quyết định cuối cùng về thực hiện “trách nhiệm bảo vệ” trong những trường hợp cụ thể.

Dư luận quốc tế cho rằng, khi vấn đề Li-bi được giải quyết trên cơ sở luận điểm “trách nhiệm bảo vệ”, rất có thể “trách nhiệm bảo vệ” sẽ trở thành xu thế chính cho các hoạt động hỗ trợ dưới danh nghĩa Liên hợp quốc trong thời gian tới và thực chất, “trách nhiệm bảo vệ” đã tạo ra một khung pháp lý có thể bị một số nước lợi dụng để can thiệp vào công việc nội bộ của một quốc gia có chủ quyền.

Về an ninh - quốc phòng

Sự can thiệp của Liên hợp quốc vào Li-bi, Bờ Biển Ngà có thể đã khuyến khích các hoạt động chống đối, đối lập, thậm chí li khai dưới danh nghĩa sắc tộc, tôn giáo, lợi ích chính trị, kinh tế… tại nhiều nước và khu vực, đặc biệt tại những khu vực cạnh tranh ảnh hưởng quyết liệt bởi các cường quốc bên ngoài như Trung Đông, châu Phi, Trung Á và có thể ở một vài nơi khác…

Một mặt, xu thế này buộc các chính phủ sở tại phải điều chỉnh cách thức cai trị theo hướng bảo đảm phân chia cân bằng của cải xã hội và đáp ứng các nguyện vọng chính đáng của người dân. Tuy nhiên, nó cũng tạo ra tâm lý bất an cho các chính quyền sở tại trong nỗ lực duy trì ổn định chính trị xã hội và phát triển, đặc biệt tại các nước tiềm ẩn nguy cơ bùng nổ nội chiến.

Mặt khác, xu thế này có thể tạo ra một làn sóng mới trong việc nâng cấp, hiện đại hóa quốc phòng, thậm chí chạy đua vũ trang tại các nước đang và chậm phát triển nhằm đối phó với sự can thiệp từ bên ngoài. Thực tế này chỉ có lợi cho những nước sản xuất, buôn bán vũ khí và buộc những nước khác phụ thuộc hơn vào họ trong các vấn đề liên quan đến ổn định và phát triển. Hệ thống quốc tế, an ninh - quốc phòng của mỗi nước sẽ ngày càng bị chi phối bởi sự cạnh tranh ảnh hưởng của các nước lớn khi họ đã tạo được công cụ pháp lý cho các hành động can thiệp của mình.

Về mô hình can thiệp

Thông qua các diễn biến tại Trung Đông, Bắc Phi các nhà bình luận quân sự cho rằng có thể có hai mô hình can thiệp vào nội bộ nước khác dưới danh nghĩa cộng đồng quốc tế:

Một là, “can thiệp mềm”: cộng đồng quốc tế lên tiếng, gây sức ép với chính phủ sở tại phải cải tổ chính trị hoặc từ chức nhằm đáp ứng đòi hỏi của người dân trong các cuộc biểu tình hòa bình. Hình thức can thiệp này đã được thể hiện qua các cuộc cách mạng trước đó như “cách mạng màu”, “cách mạng nhung”, “cách mạng hoa nhài” (tại Ai Cập, Tuy-ni-di). Loại hình can thiệp này cho đến nay đang là phổ biến và được xem là “kịch bản” tốt nhất cho các nước trong tiến trình quá độ dân chủ.

Hai là, “can thiệp nóng”: nếu gây sức ép không được thì cộng đồng quốc tế phải can thiệp nóng theo luận điểm “trách nhiệm bảo vệ” để buộc chính phủ sở tại từ chức theo đòi hỏi của người dân (Li-bi, Bờ Biển Ngà). Loại hình can thiệp này hiện đã được phát triển với biên độ pháp lý rộng hơn và có thể thực hiện dưới hai giác độ:

(1) Trên cơ sở đề nghị của người dân (không phải chính phủ hợp hiến).

(2) Thông qua đề nghị và vai trò của các tổ chức khu vực và cộng đồng quốc tế, trên danh nghĩa, trường hợp này chỉ hỗ trợ đáp ứng những đề nghị trên. Tác động của mô hình can thiệp này rất lớn khi nó trao cho các nước khác, thông qua Liên hợp quốc, quyền được phán xét tính hợp hiến hay không hợp hiến của một chính phủ sở tại và quyền được can thiệp để lật đổ chính phủ đó vì lý do nhân đạo, bảo vệ thường dân, dân chủ, nhân quyền…

Như vậy, tình hình Trung Đông - Bắc Phi, đặc biệt là cuộc chiến ở Li-bi đã có tác động mạnh mẽ đến hệ thống quan hệ quốc tế thời gian tới. Nó đã và đang tạo ra những tiền lệ và công cụ pháp lý quốc tế cho các hành động can thiệp vào công việc nội bộ của quốc gia có chủ quyền. Điều đó, làm nảy sinh nhu cầu tăng cường nguồn lực quốc phòng của các nước nhằm loại trừ tác động của luận điểm “trách nhiệm bảo vệ” và mô hình can thiệp mới. Đồng thời, các lực lượng đối lập, chống đối chính phủ tại một số nước cũng tận dụng thời cơ này để gia tăng các hành động phản đối, gây bất ổn chính trị, tác động xấu đến xu thế phát triển của nhiều nước, nhất là những nước đang tiềm ẩn nguy cơ xung đột nội bộ./.