Nâng cao tính công khai, minh bạch: Giải pháp phòng, chống tham nhũng, tiêu cực trong đầu tư công tại Hà Nội

Cơ sở chính trị - pháp lý và yêu cầu đặt ra

Với vai trò là nguồn lực đầu tư quan trọng của Nhà nước, đầu tư công có ý nghĩa quyết định đối với sự phát triển kinh tế - xã hội của đất nước, đặc biệt là tại một đô thị như Thủ đô Hà Nội. Đây không chỉ là nguồn vốn để xây dựng hệ thống kết cấu hạ tầng đồng bộ, hiện đại, từ giao thông, năng lượng, cấp thoát nước mà còn là công cụ hữu hiệu để cải thiện chất lượng đời sống của người dân thông qua các dự án về giáo dục, y tế và văn hóa. Việc sử dụng hiệu quả nguồn lực này sẽ tạo ra động lực mạnh mẽ, thúc đẩy tăng trưởng kinh tế bền vững, bảo đảm an sinh xã hội toàn diện, đồng thời nâng cao vị thế của Thủ đô.

Nhận thức rõ vai trò đó, Đảng và Nhà nước luôn nhấn mạnh quan điểm quản lý chặt chẽ và sử dụng hiệu quả nguồn vốn đầu tư công, coi đây là nhiệm vụ trọng tâm để phát triển đất nước. Tuy nhiên, trong quá trình triển khai, lĩnh vực đầu tư công luôn tiềm ẩn những rủi ro về tham nhũng, tiêu cực, lãng phí. Những tiêu cực này không chỉ gây thất thoát nguồn lực quốc gia, làm giảm hiệu quả đầu tư mà còn gây xói mòn niềm tin của nhân dân đối với các cơ quan quản lý nhà nước.

Trước thực trạng đó, việc làm rõ cơ sở chính trị - pháp lý, nâng cao tính công khai, minh bạch trong toàn bộ quá trình đầu tư công là giải pháp cấp thiết và có ý nghĩa quyết định. Tính công khai, minh bạch là cơ sở để mọi người dân, doanh nghiệp và các tổ chức xã hội có thể giám sát, phản biện, từ đó góp phần phòng ngừa và đẩy lùi tham nhũng, tiêu cực.

Một là, cơ sở chính trị - pháp lý đã đủ rõ, nhấn mạnh công khai, minh bạch và trách nhiệm giải trình. Chủ trương của Đảng về xây dựng Thủ đô “Văn hiến - Văn minh - Hiện đại”, gắn cải cách thể chế, phân cấp, phân quyền và kiểm soát lãng phí, đội vốn được nêu rõ tại Nghị quyết số 15-NQ/TW, ngày 5-5-2022, của Bộ Chính trị, về “Phương hướng, nhiệm vụ phát triển Thủ đô Hà Nội đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045”. Nghị quyết yêu cầu hoàn thiện cơ chế, chính sách đặc thù, nâng hiệu lực, hiệu quả quản trị và kỷ luật, kỷ cương trong quản lý đầu tư công, qua đó phát huy giám sát xã hội và vai trò của nhân dân, Mặt trận Tổ quốc, báo chí.

Trên cơ sở đó, Luật Thủ đô (sửa đổi) số 39/2024/QH15 (có hiệu lực từ ngày 1-1-2025, một số nội dung đặc thù từ ngày 1-7-2025) tạo “không gian thể chế” đặc thù để Hà Nội đẩy mạnh phân cấp, phân quyền gắn với trách nhiệm giải trình, tăng tính chủ động của chính quyền đô thị hai cấp trong huy động, quản lý và sử dụng vốn đầu tư công; đồng thời, yêu cầu công khai, minh bạch các quyết định quản trị, kiểm soát chặt chẽ thất thoát, lãng phí.

“Nền” pháp luật chung về phòng ngừa tiêu cực trong đầu tư công cũng đã định hình rõ: Luật Phòng, chống tham nhũng năm 2018 quy định bắt buộc công khai, minh bạch trong quản lý tài chính - ngân sách, đầu tư, mua sắm công, kê khai và kiểm soát tài sản, thu nhập; đề cao giám sát của cơ quan dân cử, Mặt trận Tổ quốc, báo chí và nhân dân. Luật Đầu tư công năm 2019 đặt nguyên tắc quản lý, sử dụng vốn đầu tư công đúng mục tiêu, tiết kiệm, hiệu quả, công khai suốt vòng đời dự án; đồng thời, thiết lập cơ chế giám sát của cộng đồng đối với chương trình, dự án đầu tư công. Luật Đấu thầu năm 2023 tăng cường chuẩn mực cạnh tranh, minh bạch, quy định giám sát hoạt động đấu thầu bởi cộng đồng do Ủy ban Mặt trận Tổ quốc các cấp chủ trì, đây là một thiết kế thể chế quan trọng để “bịt lỗ hổng” thất thoát, đội giá, lợi ích nhóm.

Hai là, yêu cầu quản trị theo dữ liệu và kết quả trong bối cảnh khối lượng dự án lớn, đa cấp, đa ngành. Hà Nội cùng lúc triển khai nhiều dự án động lực và an sinh (giao thông liên kết vùng, chỉnh trang - môi trường đô thị, giáo dục, y tế, nhà ở xã hội…), khối lượng thủ tục trải dọc các tầng nấc: quy hoạch - đất đai - xây dựng - môi trường - phòng cháy, chữa cháy - đấu thầu - giải ngân - quyết toán. Nếu thiếu chuẩn hóa quy trình, chuẩn dữ liệu và liên thông thông tin, dễ hình thành “điểm mù” quản trị: tiền kiểm chồng chéo; thay đổi thiết kế không được theo dõi theo thời gian thực; hợp đồng, phụ lục điều chỉnh, quyết toán không công bố đầy đủ; dữ liệu tiến độ - giải ngân phân tán. Khi đó, nguy cơ tham nhũng, tiêu cực, lãng phí tăng lên, còn niềm tin xã hội suy giảm.

Vì vậy, yêu cầu đặt ra là quản trị dựa trên dữ liệu - chuẩn mực - kết quả, đảm bảo “5 đúng”: đúng quy hoạch - đúng thủ tục - đúng tiến độ - đúng chất lượng - đúng trách nhiệm.

Thực trạng điều hành và những khoảng trống minh bạch

Thời gian qua, Hà Nội đạt được một số kết quả tích cực trong việc đẩy mạnh đầu tư công, góp phần xây dựng kết cấu hạ tầng, thúc đẩy tăng trưởng. Thành phố ban hành nhiều chỉ đạo quyết liệt nhằm đẩy nhanh tiến độ và nâng cao hiệu quả giải ngân.

Tốc độ giải ngân cải thiện, ưu tiên rõ cho dự án động lực nhưng vẫn còn “khoảng cách so với mục tiêu”. Năm 2025, Thủ tướng giao Hà Nội kế hoạch vốn đầu tư công 87.130 tỷ đồng (tăng khoảng 13% so với 2024); thành phố giao chi tiết hơn 102.337 tỷ đồng để điều hành “động”, dồn vốn cho dự án sẵn sàng thi công. Đến ngày 31-8-2025, giải ngân đạt khoảng 36.000 tỷ đồng (xấp xỉ 41%); hết 9-2025 đạt khoảng 39.300 tỷ đồng (xấp xỉ 45,1%) cao hơn 1,3 lần so với cùng kỳ năm 2024 và thuộc nhóm dẫn đầu cả nước về giá trị tuyệt đối, song còn xa mục tiêu hoàn thành năm⁽¹⁾. Ở các công trình động lực, đặc biệt Vành đai 4 - Vùng Thủ đô, công tác giải phóng mặt bằng toàn tuyến đạt khoảng 98,53%, tạo dư địa đẩy nhanh thi công, dù một số vị trí còn vướng mắc kỹ thuật - tái định cư⁽²⁾.

Khoảng trống công khai, minh bạch theo “vòng đời dự án” vẫn hiện hữu. Theo Công văn 991/UBND-TH, ngày 19-3-2025, Hà Nội đã yêu cầu phân luồng và rút ngắn tối thiểu 60% thời gian xử lý một số nhóm thủ tục(3); nhiều thủ tục thuộc lĩnh vực tư pháp được rút từ 7-10 ngày xuống 3-4 ngày làm việc, góp phần giảm chi phí thời gian cho tổ chức, công dân. Tuy nhiên, ở một số dự án, việc công khai kịp thời hồ sơ pháp lý, hợp đồng - phụ lục điều chỉnh, cấu phần chi phí, tiến độ giải ngân/ quyết toán còn chưa đồng bộ; dữ liệu vẫn phân tán giữa các đơn vị, thiếu định dạng dữ liệu mở để cộng đồng giám sát theo thời gian thực. Kinh nghiệm kiểm toán những năm gần đây cũng chỉ ra các rủi ro phổ biến trong quản lý đầu tư công (chênh lệch dự toán - quyết toán, điều chỉnh thiết kế, bố trí vốn dàn trải), càng đặt ra yêu cầu công khai toàn trình để phòng ngừa đội vốn, chậm tiến độ.

Liên kết mục tiêu an sinh - tăng trưởng cho thấy hướng đi đúng, cần tiếp tục củng cố minh bạch đầu vào/đầu ra. Cùng với kết cấu hạ tầng then chốt, Hà Nội đặt ưu tiên nhà ở xã hội: năm 2025 dự kiến hoàn thành khoảng 4.730 căn, vượt 60 căn so với chỉ tiêu Thủ tướng giao(4). Đây là một tín hiệu tích cực nếu quá trình lựa chọn nhà thầu, hợp đồng, nghiệm thu - quyết toán được công khai đúng quy định.

Tuy nhiên, tiến độ giải ngân chung còn chậm, thấp hơn bình quân cả nước (46,3%) và thấp hơn mục tiêu tại Kế hoạch số 57/KH-UBND, ngày 25-2-2025, của Ủy ban nhân dân thành phố (đến hết Quý III-2025 đạt 53,8%). Các ban quản lý dự án chuyên ngành của thành phố và nhiều xã, phường có kết quả dưới mức trung bình, một số đơn vị dự kiến không giải ngân hết kế hoạch vốn được giao. Việc triển khai các dự án, công trình trọng điểm; giải ngân vốn ngân sách Trung ương, vốn hỗ trợ phát triển chính thức (ODA) và nguồn vốn kéo dài tiếp tục là điểm nghẽn lớn.

Năng lực thực thi chưa đồng đều; giám sát đa chủ thể cần được “kích hoạt” bằng dữ liệu số. Khối lượng dự án đa cấp - đa ngành tạo áp lực lớn cho tuyến cơ sở về lập - thẩm định hồ sơ, đấu thầu, quản lý hợp đồng; thực tế vẫn tồn tại tâm lý “sợ sai”, “ngại trách nhiệm” ở một số khâu tiền kiểm, làm giảm hiệu lực chỉ đạo rút ngắn thủ tục.

Theo báo cáo của Kiểm toán Nhà nước năm 2023, nhiều dự án đầu tư công trên cả nước, bao gồm cả Hà Nội, vẫn tồn tại sai sót trong công tác lập, thẩm định và phê duyệt dự toán, dẫn đến chênh lệch giữa dự toán và quyết toán. Mặc dù không có số liệu cụ thể cho Hà Nội trong các báo cáo công khai, nhưng những sai phạm được chỉ ra trong báo cáo chung của Kiểm toán Nhà nước cho thấy những bất cập trong quản lý đầu tư công vẫn còn phổ biến.

Nguyên nhân của những tồn tại, hạn chế nêu trên có cả yếu tố khách quan như vướng mắc pháp lý về hợp đồng đối tác công tư (PPP)/hợp đồng xây dựng - chuyển giao (BT), thủ tục ODA kéo dài, khó khăn trong công tác giải phóng mặt bằng về xác định nguồn gốc, giá đất, biến động giá vật liệu xây dựng... và chủ quan. Tuy nhiên, cần nhìn nhận nguyên nhân chủ quan là chính, trong đó: công tác tổ chức thực hiện và năng lực quản lý, điều hành của một số chủ đầu tư, ban quản lý dự án (đặc biệt ở cấp xã, phường) còn hạn chế; sự phối hợp liên ngành chưa chặt chẽ, thiếu tính chủ động và quyết liệt; một bộ phận cán bộ, công chức còn tình trạng né tránh, đùn đẩy trách nhiệm; cơ chế giám sát, phản biện xã hội chưa thực sự phát huy hiệu quả, dẫn đến tình trạng thiếu sự minh bạch cần thiết, gây khó khăn cho việc phòng ngừa tham nhũng, tiêu cực…

Một số giải pháp nâng cao tính công khai, minh bạch

Để xây dựng một môi trường đầu tư công lành mạnh và hiệu quả, việc nâng cao tính công khai, minh bạch không chỉ là nhiệm vụ mà còn là một cuộc cách mạng trong tư duy và hành động. Hà Nội cần tập trung vào các giải pháp đồng bộ trên nhiều phương diện.

Một là, cần chuyển dứt khoát từ “quản trị theo thủ tục” sang “quản trị theo kết quả” trong đầu tư công, coi công khai, minh bạch và trách nhiệm giải trình là trục xuyên suốt của toàn bộ quá trình dự án. Trọng tâm là thiết kế và vận hành bảng điều khiển (dashboard) công khai trên Cổng thông tin điện tử thành phố, tích hợp đầy đủ các lớp dữ liệu: chủ trương đầu tư, quy hoạch - thiết kế, lựa chọn nhà thầu, mốc giải phóng mặt bằng/thi công, tiến độ giải ngân theo tháng/quý, nghiệm thu - quyết toán và kết quả kiểm toán, thanh tra. Mỗi dự án sử dụng một mã định danh thống nhất để liên thông dữ liệu đất đai, xây dựng, môi trường, phòng cháy, chữa cháy, đấu thầu; mọi cập nhật đều có dấu vết số, cho phép truy xuất, đối chiếu và kiểm tra tức thời. Đi cùng là bộ mẫu biểu công khai bắt buộc ở định dạng dữ liệu mở, quy định rõ thời điểm công bố và trách nhiệm của đơn vị chậm hoặc thiếu công khai, gắn khen thưởng - kỷ luật với mức độ tuân thủ.

Hai là, cần nâng chuẩn minh bạch ở những khâu nhạy cảm nhất: hợp đồng, phụ lục điều chỉnh và quản trị thay đổi thiết kế song song với công khai tổng thể. Đối với các dự án có giá trị lớn, nhất là theo phương thức PPP/ODA, thành phố bắt buộc công bố hợp đồng mẫu, cơ chế chia sẻ rủi ro và toàn bộ phụ lục điều chỉnh, kèm phân tích tác động đến chi phí, tiến độ, chất lượng và thẩm quyền phê duyệt. Việc quản trị thay đổi thiết kế được chuẩn hóa theo dữ liệu số (BIM/IFC), ghi nhận nhật ký điều chỉnh theo thời gian thực, hiển thị trên dashboard và gửi cảnh báo tới cơ quan giám sát, qua đó kiểm soát chặt rủi ro đội vốn, chậm tiến độ.

Ba là, cần đi vào “phần lõi” cải cách thủ tục hành chính: số hóa toàn trình và thay đổi cách kiểm soát tuân thủ. Thành phố cần chuẩn hóa thời gian giải quyết (SLA) cho từng thủ tục, công bố định kỳ theo quý; đồng thời, rà soát, bãi bỏ các khâu tiền kiểm trùng lặp, chuyển mạnh sang hậu kiểm theo rủi ro trên cơ sở ma trận đánh giá giá trị gói thầu, độ phức tạp và lịch sử chấp hành của chủ đầu tư/nhà thầu. Mọi yêu cầu bổ sung hồ sơ, mọi trao đổi nghiệp vụ đều thực hiện trên hệ thống để lưu vết đầy đủ, chấm dứt tình trạng phát sinh giấy tờ ngoài quy định. Cách tiếp cận này vừa giảm chi phí tuân thủ, vừa tăng tính tiên liệu pháp lý cho các chủ thể thực hiện.

Bốn là, cần “kích hoạt” bằng dữ liệu mở và chế định trách nhiệm giải trình rõ ràng cùng với cải cách thủ tục, cơ chế giám sát đa chủ thể. Trên nền dashboard thời gian thực, Hà Nội công bố danh mục dự án chậm, nêu cụ thể nguyên nhân và biện pháp khắc phục; thiết lập đường dây nóng gắn mã theo dõi với từng dự án, bảo đảm mọi phản ánh được tiếp nhận, xử lý và phản hồi trong thời hạn. Vai trò giám sát của hội đồng nhân dân, Mặt trận Tổ quốc, báo chí, cộng đồng doanh nghiệp và nhân dân được phát huy thực chất thông qua các phiên đối thoại công khai theo quý giữa cơ quan quản lý - chủ đầu tư - nhà thầu - cộng đồng dân cư. Cùng lúc, thành phố bảo vệ người phản ánh, tố cáo theo quy định pháp luật và khuyến khích cán bộ “dám nghĩ, dám làm, dám chịu trách nhiệm vì lợi ích chung” trong khuôn khổ pháp luật và công khai, minh bạch.

Năm là, cần thực sự “động” trong điều hành kế hoạch vốn nhưng đi kèm minh bạch kết quả thực thi. Hà Nội công khai tiêu chí điều chuyển vốn, danh mục bị điều chuyển và lý do; cập nhật bảng xếp hạng giải ngân theo tháng/quý cho từng chủ đầu tư, ban quản lý dự án; gắn kết quả giải ngân và chất lượng đầu ra với đánh giá, xếp loại, khen thưởng - kỷ luật người đứng đầu. Danh mục chuẩn bị đầu tư cho giai đoạn tiếp theo được lập sớm, với hồ sơ sẵn sàng thi công, nhằm tránh đứt gãy thi công và tăng khả năng hấp thụ vốn khi có điều chỉnh trong năm.

Sáu là, cần xác định và theo đuổi “điểm rơi an sinh” vì trọng tâm đầu tư công là nâng chất lượng phục vụ người dân. Đối với nhà ở xã hội, trường học, y tế cơ sở, môi trường đô thị…, thành phố công bố ngay từ đầu năm các chỉ tiêu theo địa điểm, quy mô, mốc nghiệm thu - đưa vào dashboard để người dân giám sát trực tiếp. Mỗi dự án hoàn thành đi kèm bộ chỉ số đầu ra hữu hình (số lớp học tăng thêm, số giường bệnh, diện tích cây xanh, lưu lượng thiết kế, chất lượng môi trường…), tránh tình trạng “hoàn thành trên giấy”. Chỉ khi đầu ra đo được, kiểm chứng được, công tác giải ngân mới thực sự gắn với kết quả phục vụ.

Bảy là, cần củng cố một cách hệ thống năng lực thực thi ở tuyến cơ sở để bảo đảm chính sách đi vào cuộc sống. Thành phố ban hành cẩm nang nghiệp vụ theo nhóm dự án lặp lại (trường học, trạm y tế, thoát nước…), chuẩn hóa mẫu hợp đồng - phụ lục - nhật ký số; thành lập tổ công tác liên ngành “cầm tay chỉ việc” trong 6-12 tháng đầu đối với các đơn vị năng lực yếu. Cùng với đó, chuẩn hóa các chức danh quản lý dự án (đấu thầu, hợp đồng, thanh - quyết toán, dữ liệu), quy định tỷ lệ cán bộ đạt chuẩn tối thiểu tại mỗi ban quản lý và tổ chức bồi dưỡng, sát hạch định kỳ gắn với vị trí việc làm.

Tám là, cần một bộ chỉ số giám sát cốt lõi theo quý, công bố công khai và dùng làm căn cứ đánh giá người đứng đầu. Nhóm chỉ số về minh bạch gồm: tỷ lệ mục hồ sơ công khai đúng hạn, số ngày công bố trung bình từ thời điểm phê duyệt, tần suất cập nhật dashboard. Nhóm chỉ số về giải ngân - chất lượng gồm: tỷ lệ giải ngân theo tháng/quý, số gói thầu vượt/giảm so với dự toán có giải trình, tỷ lệ hạng mục đạt nghiệm thu lần đầu. Nhóm chỉ số về khiếu nại - tố cáo gồm: số phản ánh qua đường dây nóng, tỷ lệ xử lý đúng hạn, số kiến nghị của kiểm toán - thanh tra đã được khắc phục. Nhóm chỉ số về trách nhiệm giải trình gồm: số trường hợp bị xử lý do chậm/thiếu công khai và số trường hợp được khen thưởng vì sáng kiến rút ngắn thủ tục, tăng minh bạch.

Nâng cao tính công khai, minh bạch không chỉ là yêu cầu pháp lý mà là giải pháp gốc để phòng, chống tham nhũng, tiêu cực trong đầu tư công. Với nền tảng thể chế đặc thù của Luật Thủ đô (sửa đổi) năm 2024 và hệ thống pháp luật liên quan, Hà Nội có điều kiện chuyển mạnh sang quản trị dựa trên dữ liệu và kết quả: công khai theo quá trình dự án, số hóa toàn trình, hậu kiểm dựa trên rủi ro, giám sát đa chủ thể, gắn trách nhiệm người đứng đầu với chỉ số đo lường cụ thể. Thực hiện nhất quán các giải pháp nêu trên sẽ bảo đảm mỗi đồng vốn ngân sách đến đúng nơi, đúng mục tiêu, đúng tiến độ, đúng chất lượng; qua đó, tạo động lực thúc đẩy tăng trưởng, củng cố an sinh xã hội và bồi đắp niềm tin của nhân dân đối với chính quyền Thủ đô./.

--------------------

(1) Phạm Linh: Hà Nội phấn đấu giải ngân vốn đầu tư công năm 2025 đạt trên 95%, https://hanoi.gov.vn/tin-tuc-su-kien-noi-bat/ha-noi-phan-dau-giai-ngan-von-dau-tu-cong-nam-2025-dat-tren-95-4250227130751152.htm?utm_source=, ngày 27-2-2025

(2) Kim Cương: Chính phủ chỉ đạo gỡ vướng, đẩy nhanh tiến độ các dự án giao thông trọng điểm, https://nhandan.vn/chinh-phu-chi-dao-go-vuong-day-nhanh-tien-do-cac-du-an-giao-thong-trong-diem-post922561.html?utm_source=, ngày 12-11-2025