Trường cấp III Lam Sơn - thầy, trò thời chúng tôi học

Đó là các thầy Cao Hữu Nhu (Hiệu trưởng), thầy Thế Quảng dạy Vật lý, thầy Thúc Quảng dạy Nga văn, thầy Phạm Cúc dạy Lịch sử, thầy Lai dạy Địa lý, thầy Nhượng dạy Sinh vật, thầy Thảo dạy Hóa, thầy Sĩ dạy Chính trị, thầy Công và thầy Long dạy Toán, thầy Dĩnh, thầy Truy và thầy Khánh dạy Văn... Mỗi thầy giáo một tính cách khác nhau nhưng lại có chung những đặc điểm mà chúng tôi hết lòng khâm phục, đó là: phương pháp sư phạm “trên cả tuyệt vời”, nghiêm khắc nhưng rất cởi mở (có thể gọi là tự do, dân chủ trong dạy và học), kiến thức sâu rộng “uyên kim, bác cổ” nhưng sẵn sàng nghe học trò “cãi lại”...

Thầy giáo dạy môn Lịch sử lớp chúng tôi có biệt tài rất đặc biệt. Những tiết học Sử là những tiết được nghe thầy “kể chuyện ngày xưa”. Học trò được nghe chuyện “cổ tích” còn gì vui sướng cho bằng. Giáo án thầy để trên bàn, trong tay không có mảnh giấy nào. Thầy đi từ đầu đến cuối lớp, dẫn dắt học trò “chìm vào” những diễn biến của “câu chuyện xưa” (của chương, của bài) ngược về thủa hồng hoang xa xưa thật thú vị. Thầy nhấn đậm các sự kiện và ý nghĩa của bài nhưng không nói hết mà chỉ nói các điều kiện và những dấu mốc quan trọng, còn học trò suy ra kết cục. Thầy nói, cả lớp phải động não, hiếm có ai mất tập trung. Nghe thầy nói về nhiều sự kiện như Cách mạng tư sản Pháp, Cách mạng tháng Mười Nga..., cứ ngỡ như thầy đã ở chính những nơi đó và chứng kiến các sự kiện đó...

Sau này một anh bạn tôi kể rằng, trong một buổi chiêu đãi, tiếp một vị khách người Pháp, đại diện của cơ quan quốc tế, hai bên trò chuyện thân tình, cởi mở. Gần kết thúc buổi tiếp, vị khách hỏi “Ngài đến nước Pháp mấy lần rồi?” Anh bạn tôi trả lời: “Thưa ngài, chưa lần nào ạ, sắp tới tôi mới đi”. Vị khách lấy làm ngạc nhiên pha lẫn chút bối rối. Hiểu ra điều thắc mắc của khách, anh bạn tôi nói: À, tôi vừa bình luận với ngài về các cuộc cách mạng Pháp, về quá trình phát triển dân số, lãnh thổ, những nét đặc trưng của Paris, Lyon, Marseille, Toulouse..., đó chỉ là những gì tôi học được ở môn Lịch sử và Địa lý thế giới khi còn là học sinh phổ thông đấy thôi... Vị khách gật gù, tâm đắc rồi cất lời: “Vậy thì các thầy giáo của ngài giỏi thật, sắp tới ngài sang Pháp, tôi sẽ đích thân đưa ngài đi những nơi ngài vừa kể”...

Thầy giáo dạy bộ môn Vật lý lại có phương pháp trình bày trên bảng rất kỳ diệu. Thầy nêu vấn đề, còn học trò tìm ra kết quả, khi rút ra kết luận đạt độ chính xác cao thì được ghi vào một mục (mục lớn được viết bằng phấn đỏ, mục nhỏ được viết bằng phấn xanh, kết luận được viết bằng phấn vàng). Bảng đen được chia ra hai phần, 2/3 phía bên phải để ghi dàn bài,1/3 bên trái được dùng phấn trắng để diễn giải trong quá trình tìm ra kết luận. Mỗi kết luận, thầy thường chọn một từ đặc trưng nhất để gợi ý cho dễ nhớ. Ví dụ 6 tính chất của tia Rơn-ghen, thầy chọn ra 6 từ: Lệch, Ion, Huỳnh, Kính, Đâm, Sinh (Lệch nghĩa là không bị lệch trong từ trường, Ion - khả năng ion hóa một số chất khí, Huỳnh - khả năng phát huỳnh quang, Kính - tác động lên kính ảnh, Đâm - khả năng đâm xuyên màng kim loại mỏng, Sinh - khả năng tác động đến sinh lý cây trồng, vật nuôi). Sau một tiết học, học trò chỉ cần nhìn vào dàn bài “mini” cực kỳ cô đọng là có thể thuộc bài ngay tại lớp.

Thầy giáo dạy bộ môn Sinh vật lại có phương pháp giúp học trò khám phá thiên nhiên quanh ta mà thường ngày ta ít để ý. Một hôm, thầy đưa chúng tôi đi tham quan núi Mật (Mật Sơn), thầy ra bài tập ngay ở sườn núi, với đề bài: “Em hãy quan sát và vẽ lại ít nhất 10 loại cây hoang dại mọc ở Mật Sơn”. Vậy là chúng tôi quan sát kỹ càng từng loại, như: cây Mua, Sim, Đủng Đỉnh, cỏ Gừng, Dương xỉ... Thật hết sức thú vị, bài tập này có nhiều bạn được điểm 9, điểm 10, nhưng vui mắt hơn là các bản vẽ như một cuộc triển lãm hội họa. Có những trận cười phá lên vì những bức vẽ ngộ nghĩnh, cây nọ thành cây kia... Nhưng quả là bổ ích, có những cây lá quen thuộc mà bây giờ thầy giảng, trò mới hiểu tường tận và yêu quý nó...

Một lần khác, khi giảng bài “Phản ứng có điều kiện và phản ứng không điều kiện”, thầy vẽ hình con chó bị xích lại, ngồi chồm chồm, nhìn ra xa và đánh hơi thấy mùi thức ăn. Thầy hỏi bạn C: “Hiện tượng gì sẽ xảy ra?”. Bạn C trả lời: Bẩm thầy, nước giãi sẽ chảy ra từ miệng con chó ạ... Thầy nói: “Đúng rồi” và vẽ tiếp những giọt nước rớt ra từ miệng con chó. Cả lớp đang im lặng, hý hoáy vẽ, thì bỗng một bạn đứng dậy nói: Thưa thầy, em muốn chỉnh lại hình vẽ trên bảng của thầy ạ. Và thầy giáo đồng ý để bạn lên bảng sửa lại. Thực ra, về nguyên lý trong môi trường bình thường, không có gió, những giọt nước giãi chảy ra từ miệng con chó phải rớt theo phương thẳng đứng, nhưng thầy lại vẽ xiên xiên như những hạt mưa chéo. Chúng tôi ai cũng nghĩ thầy sẽ tự ái, không ngờ, thầy vui vẻ nói ngay: “À đúng vậy, thầy cảm ơn em”...

Một bạn ở lớp khác lại kể với tôi một chuyện khá thú vị: Một lần thầy giáo dạy môn Văn học phân tích nghệ thuật tả sắc đẹp của Thúy Vân, cả lớp há miệng, dỏng tai nghe và phục tài bút pháp của Nguyễn Du. Giảng xong, thầy hỏi: Các em có nắm được bài không? Một bạn giơ tay đường đột nói: “Thưa thầy, em nắm được bài và hiểu từng lời thầy giảng, nhưng em có ý kiến khác, có được không ạ?”. Thầy ôn tồn nói: “Thầy mời em”. Anh bạn nói như gió bão: Thưa thầy theo em, Nguyến Du tả Thúy Vân như thế là tả xấu chứ không phải tả đẹp ạ. “Khuôn trăng đầy đặn, nét ngài nở nang”, cái mặt mà tròn vành vạnh như trăng rằm, lại đầy đặn, thì đó là cái mặt bánh đúc; còn “nét ngài nở nang” thì đó là lông mày sâu róm. Con gái mặt bánh đúc, lông mày sâu róm, xấu lắm ạ. “Mây thua nước tóc, tuyết nhường màu da”, thưa thầy: “mây thua nước tóc” là chuyện đương nhiên ạ, “tuyết nhường màu da” thì da mà trắng hơn tuyết thì đó là cô gái mắc căn bệnh da liễu, bệnh bạch tạng ạ. Em xin hết. Cả lớp cười râm ran, hết đổ dồn con mắt về phía bạn lại liếc mắt về phía thầy xem ý thầy thế nào. Thầy rất vui vẻ và nói rằng: Thầy biết là trong lòng, em vẫn thừa nhận bút pháp độc đáo tài hoa của đại thi hào Nguyễn Du, nhưng em suy nghĩ có chiều sâu và rất có khả năng biện luận. Thầy nhận định như thế, em có đồng ý không? Anh bạn lúc này có vẻ bẽn lẽn nhưng rồi cũng mau mắn trả lời thầy: “Dạ vâng ạ”. Thầy hồ hởi nói tiếp: Hôm nay, đây là bài giảng (không phải bài kiểm tra), mặc dù vậy, để khuyến khích các em đào sâu suy nghĩ, mạnh dạn phát biểu, thầy cho em 9 điểm. Cả lớp vỗ tay xuống bàn rầm rầm...

Chuyện lớp tôi là thế và còn nhiều chuyện lắm, không thể kể hết được. Nửa thế kỷ qua đi, người còn, người đã đi xa, không ít các học trò và một số thầy giáo đã hiến dâng tuổi thanh xuân cho cuộc chiến đấu oanh liệt, đầy hy sinh, gian khổ, giải phóng đất nước. Kỷ niệm 60, 70 năm ngày thành lập trường còn được gặp nhau nhiều, nhưng 80 năm thì quả thật thầy, trò thủa ấy bây giờ đã thưa thớt. Những người còn đến hôm nay, dù là thầy hay trò thì tóc cũng đã bạc phơ. Dẫu vậy, chúng tôi vẫn vô cùng yêu mến, quý trọng các thầy và mái trường cực kỳ thân thiết Lam Sơn. Tôi vẫn khắc sâu lời thầy hiệu trưởng nói với chúng tôi khi kết thúc niên khóa: “Kiến thức phổ thông là kiến thức tối thiểu, chưa biết em nào học tiếp hay sẽ làm gì, nhưng làm gì, ở đâu thì kiến thức đó cũng hết sức cần thiết, nếu biết vận dụng sẽ sử dụng được tất cả”. Với chúng tôi, lời dạy đó của thầy hoàn toàn đúng đắn./.