Hoạt động của tổ chức JICA ở Việt Nam

Vài nét về tổ chức JICA

JICA là chữ viết tắt của Cơ quan Hợp tác quốc tế Nhật Bản (The Japan International Cooperation Agency). Đây là cơ quan triển khai viện trợ phát triển chính thức (ODA) của Nhật Bản cho các dự án hợp tác mang tính kỹ thuật. JICA có nguồn gốc từ Tổ chức Hợp tác quốc tế, được thành lập từ năm 1974. Với mục đích là đóng góp một phần vào việc tái thiết các nước đang phát triển, JICA đã thực hiện nhiều hoạt động hợp tác, tích cực đào tạo nguồn nhân lực phục vụ cho công cuộc xây dựng ở các nước mà JICA viện trợ. Hiện nay, JICA đang hoạt động tại hơn 160 quốc gia và vùng lãnh thổ, đã có văn phòng đại diện ở trên 100 nước và vẫn tiếp tục mở rộng phạm vi hoạt động.

Trước đây, sự giúp đỡ của JICA đối với các nước là thực hiện phần hợp tác kỹ thuật. Từ tháng 10-2003, JICA chuyển thành một cơ quan hành chính độc lập. Tháng 10-2008, phần hợp tác vốn vay của Ngân hàng Hợp tác quốc tế Nhật Bản (JBIC) được hợp nhất vào JICA, theo đó, JICA mới được hình thành và thực hiện cả ba hình thức viện trợ ODA, gồm: Hợp tác kỹ thuật, Hợp tác vốn vay và Viện trợ không hoàn lại. Vì vậy, các hoạt động viện trợ sẽ được tiến hành hiệu quả hơn, từ xây dựng kết cấu hạ tầng với quy mô lớn tới hợp tác kỹ thuật cấp cơ sở tại cộng đồng, phù hợp với nhu cầu đa dạng của các nước đang phát triển.

Mục tiêu và trọng tâm viện trợ của JICA là chia sẻ các kinh nghiệm và kiến thức của Nhật Bản đối với các nước đang phát triển, nhằm cải cách hoạt động và thực hiện hợp tác quốc tế một cách toàn diện với chất lượng cao ở những nước nhận viện trợ, nhằm giúp họ có thể dần dần độc lập giải quyết những vấn đề kinh tế - xã hội của riêng mỗi nước. Từ mục tiêu đó, phương thức viện trợ của JICA dựa trên các nguyên tắc 3S: Speed-up (đẩy nhanh hợp tác viện trợ từ khâu chuẩn bị đến khi thực hiện); Scale-up (mở rộng quy mô viện trợ); Spread-out (nhân rộng các kết quả viện trợ).

Hoạt động hợp tác của JICA được thực hiện dưới các hình thức sau:

Hợp tác vốn vay là chương trình hỗ trợ cho các nước đang phát triển những khoản vay dài hạn với lãi suất thấp. Lĩnh vực ưu tiên thường tập trung hỗ trợ trang bị kết cấu hạ tầng (điện, giao thông), cải thiện môi trường cho các đô thị, phát triển nông thôn, phát triển doanh nghiệp vừa và nhỏ, giáo dục (đại học và sau đại học)...

Viện trợ không hoàn lại là chương trình cung cấp vốn không phải hoàn trả nhằm hỗ trợ cho các nước đang phát triển. Các dự án viện trợ không hoàn lại được thực hiện để cải thiện những nhu cầu cơ bản của con người như dịch vụ y tế, phát triển nông thôn, cung cấp nước sinh hoạt...

Hợp tác kỹ thuật thông qua việc cử chuyên gia Nhật Bản đến làm việc với các cơ quan đối tác ở các nước đang phát triển, JICA tiến hành thực hiện các dự án phát triển hạ tầng kỹ thuật, đào tạo nguồn nhân lực và chuyển giao kỹ thuật. Đối với những chương trình đào tạo tại Nhật Bản, JICA căn cứ nhu cầu của từng nước và nội dung theo chủ đề, nhằm đào tạo kỹ năng và chuyên môn kỹ thuật, đồng thời kết hợp thực hiện chương trình đối tác phát triển, phát huy kinh nghiệm và công nghệ của các trường đại học, các tổ chức phi chính phủ... của Nhật Bản.

Cử tình nguyện viên là chương trình cử những công dân Nhật Bản có nguyện vọng phát huy những kiến thức, kinh nghiệm và kỹ thuật của mình bằng việc tình nguyện đóng góp thời gian, công sức, trí tuệ để giúp đỡ tại các địa phương ở các nước đang phát triển. Có hai hình thức cử tình nguyện viên: Một là, Tình nguyện viên hợp tác hải ngoại, gồm những người ở độ tuổi 20 - 30; Hai là, Tình nguyện viên cao cấp là những người trên 40 tuổi.

Cứu trợ thiên tai khẩn cấp là chương trình hỗ trợ kinh phí, hàng hóa và nhân lực cần thiết cho các hoạt động cứu trợ tại các nước bị ảnh hưởng thiên tai nặng nề. Ở khu vực châu Á, JICA đã tiến hành cứu trợ khẩn cấp rất hiệu quả đối với các vùng bị thảm họa động đất, sóng thần, bị thiệt hại do bão lũ...

Quá trình hoạt động và phát triển của JICA tại Việt Nam

Sự hợp tác giữa Chính phủ Nhật Bản với Chính phủ Việt Nam nói chung, sự phối hợp chặt chẽ và hiệu quả giữa JICA với các ngành, các địa phương nói riêng, đã góp phần quan trọng trong việc phát triển kinh tế - xã hội và hoàn thiện kết cấu hạ tầng ở Việt Nam. Quá trình hợp tác giữa hai nước thông qua tổ chức JICA diễn tiến như sau:

Năm 1992, Nhật Bản nối lại viện trợ cho Việt Nam.

Năm 1994, Quỹ Hợp tác kinh tế hải ngoại Nhật Bản (OECF) đặt Văn phòng đại diện tại Hà Nội; Ký kết công hàm về Cử Tình nguyện viên hợp tác hải ngoại Nhật Bản.

Năm 1995, Thành lập Văn phòng JICA Việt Nam tại Hà Nội. Bắt đầu cử Tình nguyện viên hợp tác hải ngoại Nhật Bản.

Năm 1998, Ký kết Hiệp định hợp tác kỹ thuật Việt Nam - Nhật Bản.

Năm 1999, Ngân hàng Hợp tác quốc tế Nhật Bản (JBIC) được thành lập từ việc sáp nhập hai tổ chức: Hoạt động hợp tác kinh tế hải ngoại Nhật Bản (OECOs) và Ngân hàng xuất - nhập khẩu Nhật Bản (JEXIM).

Năm 2002, Thành lập Văn phòng Liên lạc JICA tại Thành phố Hồ Chí Minh.

Ngày 01-10-2008, JICA và bộ phận Hoạt động hợp tác kinh tế hải ngoại Nhật Bản của Ngân hàng Hợp tác quốc tế Nhật Bản đã hợp nhất thành tổ chức “JICA mới”, với nguồn tài chính khoảng 10 tỷ USD, 1.600 nhân viên, cùng hàng nghìn chuyên gia, tư vấn viên và tình nguyện viên... trở thành một cơ quan phát triển song phương lớn nhất thế giới và phạm vi hoạt động không ngừng vươn xa (1).

Trước đây, hỗ trợ của JICA cho Việt Nam tập trung vào năm lĩnh vực ưu tiên như xây dựng cơ chế và phát triển năng lực; hệ thống điện, hệ thống giao thông và các loại hình kết cấu hạ tầng khác; phát triển nông nghiệp và nông thôn; giáo dục và y tế; môi trường.

Từ năm 2003, JICA hỗ trợ cho Việt Nam tập trung vào ba lĩnh vực chính là:

Khuyến khích tăng trưởng

Các mục tiêu quan trọng bao gồm: khuyến khích thành phần doanh nghiệp tư nhân, trong đó có các công ty có vốn nước ngoài; góp phần xây dựng cơ chế, chính sách phù hợp và xây dựng nền tảng cho các hoạt động kinh tế (kết cấu hạ tầng kinh tế và phát triển nguồn nhân lực). Để đạt được những mục tiêu đã đề ra, JICA hướng viện trợ vào lĩnh vực cải thiện môi trường đầu tư, khuyến khích các doanh nghiệp vừa và nhỏ, đặc biệt chú ý khuyến khích doanh nghiệp tư nhân; hỗ trợ xây dựng kết cấu hạ tầng như hệ thống giao thông, hệ thống điện và công nghệ thông tin; phát triển nguồn nhân lực (đào tạo, bồi dưỡng, tập huấn...), cải cách kinh tế.

Cải thiện điều kiện sống và xã hội

Những thách thức trong lĩnh vực này thường gắn liền với vấn đề đói nghèo, thiếu thốn, các nhu cầu cơ bản của đời sống con người như y tế, giáo dục, đời sống văn hóa tinh thần... chưa được đáp ứng ở mức tối thiểu. Để giải quyết vấn đề an ninh con người cũng như hỗ trợ xóa đói giảm nghèo, JICA đặc biệt chú ý đến giáo dục, y tế, phát triển nông nghiệp và xây dựng kết cấu hạ tầng nông thôn (điện, nước sinh hoạt, giao thông...), bảo vệ môi trường.

Xây dựng cơ chế

Sự hỗ trợ của JICA đối với việc cơ cấu lại nền tảng kinh tế - xã hội không những giúp Việt Nam đạt được các mục tiêu tăng trưởng, góp phần vượt qua các thách thức về môi trường sống và các điều kiện xã hội mà còn hỗ trợ đắc lực cho Việt Nam trong việc cải thiện hệ thống pháp luật và cải cách hành chính, bao gồm các dịch vụ công và cải cách tài chính công.

Một số viện trợ nổi bật của JICA đối với Việt Nam

Trong suốt hơn 20 năm qua, nguồn vốn của JICA cho Việt Nam vẫn tăng đều đặn, năm sau luôn cao hơn năm trước, kể cả trong những giai đoạn khó khăn nhất của Nhật Bản là thời kỳ bị động đất, sóng thần tàn phá. Hàng loạt các dự án JICA đầu tư vốn và hỗ trợ kỹ thuật đã thực hiện thành công và đưa vào sử dụng như: các Nhà máy Nhiệt điện Phả Lại (Quảng Ninh), Nhà máy Nhiệt điện Phú Mỹ, Nhà máy Nhiệt điện Hàm Thuận - Đa Mi; các tuyến Quốc lộ số 5, Quốc lộ số 10, Quốc lộ số 18; hệ thống các cầu dây văng hiện đại như cầu Bãi Cháy, cầu Cần Thơ,… là minh chứng quan trọng cho sự hợp tác có hiệu quả của hai nước nói chung, của tổ chức JICA với Việt Nam nói riêng.

Về lĩnh vực nông nghiệp và phát triển nông thôn, đến nay Nhật Bản đã viện trợ không hoàn lại cho Việt Nam trên 30 dự án hỗ trợ kỹ thuật; khoảng 150 triệu USD hỗ trợ khẩn cấp; hỗ trợ một số dự án vay vốn lớn trong lĩnh vực thủy lợi, lâm nghiệp với tổng trị giá gần 500 triệu USD; xây dựng và cải thiện kết cấu hạ tầng, giúp Việt Nam phát triển nông nghiệp, nông thôn bền vững... (2).

Về lĩnh vực giao thông, kể từ khi bắt đầu hỗ trợ phát triển chính thức cho Việt Nam vào năm 1992, Nhật Bản xác định xây dựng kết cấu hạ tầng giao thông là một trong những lĩnh vực quan trọng hàng đầu. Với nguồn vốn ODA đều đặn của JICA, trong suốt hơn hai thập kỷ qua, hạ tầng giao thông của Việt Nam đã được đầu tư mạnh mẽ và từng bước thay da đổi thịt. Nổi bật là một số dự án phát triển như: Dự án đường sắt đô thị Hà Nội tuyến số 1, các Nghiên cứu cho Dự án đường sắt trên cao Trảng Bom - Hòa Hưng..., đặc biệt là Dự án Khôi phục cầu và Nâng cao an toàn các cầu đường sắt trên tuyến đường sắt Hà Nội - Thành phố Hồ Chí Minh kéo dài từ năm 1993 đã giảm thời gian hành trình trên tuyến từ 36 giờ xuống còn 30 giờ. Sau khi hoàn thành Dự án, thời gian chạy tàu Bắc - Nam sẽ chỉ còn hơn 20 tiếng. Ngày 08-5-2013 tại ga Hà Nội đã diễn ra Lễ cắt băng khánh thành “Đoàn tàu hữu nghị Việt - Nhật”. Thời gian tới, vốn ODA sẽ tập trung để phát triển những dự án trọng điểm như đường cao tốc, hầm đường bộ, sân bay... (3).

Đặc biệt, JICA đã hỗ trợ đắc lực cho Việt Nam trong việc ứng phó với những vấn đề toàn cầu: Năm 2008, JICA đầu tư “Dự án cải thiện môi trường nước” và công trình “Đại lộ Đông - Tây”, đây là hai công trình ODA đầu tiên mà Nhật Bản thực hiện tại Thành phố Hồ Chí Minh.

Năm 2011, JICA đã ký kết với Việt Nam nhiều dự án hợp tác đầu tư cải thiện môi trường, chống biến đổi khí hậu. Nổi bật là “Dự án Giải pháp đa lợi ích giảm thiểu biến đổi khí hậu ở Việt Nam và các nước Đông Dương bằng việc trồng các loại cây lấy dầu để sản xuất nhiên liệu sinh học” giữa JICA và Đại học quốc gia Hà Nội (VNU). Đây là dự án trong khuôn khổ của Hiệp định về hợp tác kỹ thuật giữa Chính phủ Nhật Bản và Chính phủ Việt Nam nhằm giải quyết các vấn đề toàn cầu được Chính phủ Nhật Bản hỗ trợ trong tài khóa 2011. Dự án sẽ được tiến hành trong 5 năm (từ tháng 10-2011 đến tháng 9-2016) (4); “Dự án cải thiện môi trường nước Nam Bình Dương giai đoạn II” giữa Ủy ban nhân dân tỉnh Bình Dương và JICA với tổng số vốn khoảng 4.000 tỷ đồng. Giai đoạn I của dự án này đã được JICA hỗ trợ trên 1.584 tỷ đồng (5).

JICA đã giúp các tỉnh đồng bằng sông Cửu Long hoàn thành “Dự án Dự báo và đánh giá tác động của biến đổi khí hậu (giai đoạn 2020 - 2050)”, xây dựng quy hoạch tổng thể và kiến nghị thực hiện nhiều giải pháp nhằm giúp bảy tỉnh ven biển gồm Tiền Giang, Bến Tre, Trà Vinh, Sóc Trăng, Bạc Liêu, Cà Mau, Kiên Giang ứng phó với biến đổi khí hậu. Theo quy hoạch tổng thể, có chín dự án sẽ được thực hiện ưu tiên gồm: Xây dựng các cửa ngăn mặn vùng ven biển; cải tạo và xây dựng đê biển; cải tạo vùng cù lao phía Bắc tỉnh Bến Tre; phát triển nguồn nước ngọt tỉnh Trà Vinh, quản lý nước vùng ven biển Bạc Liêu; luân chuyển dòng chảy tỉnh Cà Mau; điều chỉnh và cải tạo lịch thời vụ; phát triển năng lực quản lý dòng chảy ở đồng bằng sông Cửu Long; nuôi tôm bền vững (mô hình luân canh lúa - tôm).

Ngoài chín dự án trên, JICA còn thực hiện hàng chục chương trình, dự án nhỏ khác giúp phát triển kinh tế - xã hội, ổn định đời sống người dân bảy tỉnh nêu trên. Trong đó, quan trọng nhất là dự án mở rộng và phát triển các giống cây chịu mặn, thiết lập hệ thống cảnh báo mặn sớm, phát triển các nguồn nước sinh hoạt, sử dụng hợp lý nguồn nước mưa, trồng cây ăn quả và cây chịu chua phèn, cải tạo và trồng rừng ngập mặn, nâng cấp và xây dựng đê sông, đê bao, cải tạo hệ thống tiêu nước, nâng cấp hệ thống cảnh báo lũ sớm, gia cố cấu trúc đất, đa dạng hóa mùa vụ, cải thiện môi trường nước nông thôn, cải tạo công trình nông thôn quy mô nhỏ, xúc tiến đầu tư vào nông nghiệp nhỏ, bảo hiểm mùa vụ (6). Năm 2013, JICA tài trợ cho dự án “Nâng cao năng lực thích ứng với thiên tai tại Việt Nam giai đoạn II” với tổng vốn đầu tư là 393 triệu JPY (tương đương 4,17 triệu USD). Dự kiến, dự án sẽ được tiến hành trong ba năm với mục tiêu tổng thể là “khả năng thích ứng của cộng đồng đối với các thiên tai liên quan đến nước” sẽ được tăng cường thông qua hệ thống quản lý lũ tích hợp. Trước đó, giai đoạn I của dự án được JICA thực hiện từ năm 2009 đến năm 2012 cho “Hệ thống quản lý thiên tai dựa vào cộng đồng được tăng cường trong khu vực của dự án” (7)…

Riêng trong năm 2013 - Năm Hữu nghị Việt Nam - Nhật Bản nhân dịp kỷ niệm 40 năm hai nước thiết lập quan hệ ngoại giao, Chính phủ Nhật Bản và Tổ chức JICA đã có rất nhiều dự án hỗ trợ cho Việt Nam, như: Ngày 22-3-2013, tại Hà Nội, đại diện của JICA đã ký với Bộ Tài chính Việt Nam Hiệp định vay vốn thuộc năm tài khóa 2012 với tổng trị giá 175,025 tỷ JPY (tương đương khoảng 1,9 tỷ USD). Số vốn vay trên được đầu tư cho các dự án quan trọng của Việt Nam gồm: Chương trình hỗ trợ ứng phó với biến đổi khí hậu (giai đoạn II); Dự án xây dựng đường nối từ sân bay quốc tế Nội Bài đến cầu Nhật Tân (giai đoạn II); Dự án xây dựng cảng quốc tế Cái Mép - Thị Vải (giai đoạn II); Dự án nâng cao an toàn cầu đường sắt Hà Nội - Thành phố Hồ Chí Minh (giai đoạn III); Dự án nâng cấp hệ thống thủy lợi Bắc Nghệ An; Dự án xây dựng đường sắt đô thị Hà Nội (tuyến số 1, giai đoạn I) - Khu Tranh (giai đoạn I); Chương trình tín dụng hỗ trợ quản lý kinh tế và nâng cao năng lực cạnh tranh (giai đoạn I); Dự án tín dụng ngành giao thông vận tải (giai đoạn II) để nâng cấp mạng lưới đường quốc gia; Dự án xây dựng cầu Nhật Tân (cầu Hữu nghị Việt Nam - Nhật Bản) (giai đoạn III); Dự án xây dựng nhà máy nhiệt điện Ô Môn tổ máy số 2 (giai đoạn II); Dự án xây dựng hệ thống xử lý nước thải Yên Xá - Hà Nội (giai đoạn I). Đây cũng là năm thứ 21 liên tiếp Chính phủ Nhật Bản cung cấp ODA cho Việt Nam, với tổng số vốn cam kết hiện nay lên tới xấp xỉ 2.000 tỷ JPY, tương đương 21 tỷ USD (8).

JICA và Trung tâm Nghiên cứu, Sản xuất Vắc-xin và Sinh phẩm Y tế (POLYVAC) thuộc Bộ Y tế đã ký kết Biên bản thảo luận thuộc Dự án “Tăng cường Năng lực Sản xuất vắc-xin phối hợp sởi - rubella”. Dự án được triển khai thực hiện trong thời gian 5 năm (2013 - 2017), bắt đầu từ tháng 5-2013. Tổng ngân sách dự kiến cho Dự án khoảng 707 triệu yên Nhật (tương đương 7,51 triệu USD). Nhà máy sản xuất vắc-xin sởi do JICA viện trợ cho POLYVAC trước đây (giai đoạn 2003 - 2006, công suất 7,5 triệu liều/năm) cũng sẽ được trang bị và bổ sung thêm thiết bị để có thể sản xuất được vắc-xin phối hợp sởi - rubella. Thông qua dự án này, JICA cùng với nhà máy sản xuất vắc-xin đạt tiêu chuẩn GMP của Tổ chức Y tế thế giới (WHO) đặt mục tiêu giúp Việt Nam có thể tự sản xuất vắc-xin mở rộng với chất lượng cao để cung cấp cho nhu cầu trong nước cũng như các nước khác trong khu vực. Dự kiến đến cuối năm 2017, POLYVAC sẽ tự chủ được công nghệ sản xuất vắc-xin mở rộng và năm 2018 sẽ bắt đầu cung cấp vắc-xin này cho tiêm chủng mở rộng (9).

Định hướng viện trợ của Nhật Bản thời gian tới là tăng sức cạnh tranh của Việt Nam trên trường quốc tế thông qua các dự án đầu tư kết cấu hạ tầng, cải thiện cơ chế chính sách; thu hẹp khoảng cách giữa thành thị và nông thôn; nâng cao năng lực quản trị cho cán bộ, công chức. Trong đó, lĩnh vực nông nghiệp, nông thôn được đánh giá là rất quan trọng và được xác định là lĩnh vực ưu tiên hợp tác, vì vậy JICA dự kiến sẽ tăng hơn quy mô hỗ trợ ODA trong thời gian tới.

Việc tiếp tục cam kết tài trợ cho Việt Nam để thực hiện các dự án kết cấu hạ tầng quan trọng thông qua JICA đã chứng tỏ sự quan tâm đặc biệt của Chính phủ hai nước trong quan hệ Đối tác chiến lược. Đồng thời thể hiện sự tin tưởng và đánh giá cao từ phía Nhật Bản vào năng lực quản lý, thực hiện dự án cũng như tiềm năng phát triển mạnh mẽ của đất nước và con người Việt Nam./.

--------------------------------------

Chú thích:

(1) JICA và JBIC (Nhật Bản) sáp nhập thành “JICA mới”, http://vov.vn/Xa-hoi/JICA-va-JBIC-Nhat-Ban-sat-nhap-thanh-JICA-moi/97537.vov

(2) Việt Nam - JICA xác định lĩnh vực ưu tiên hợp tác phát triển nông nghiệp, http://dangcongsan.vn/cpv/Modules/News/NewsDetail.aspx?co_id=10004&cn_id=584963

(3) Sử dụng vốn JICA: Diện mạo mới cho giao thông, http://giaothongvantai.com.vn/kinh-te/co-so-ha-tang/201305/Hon-hai-thap-ky-su-dung-von-JiCa-dien-mao-moi-cho-giao-thong-289325/

(4) Ký kết hợp tác giữa VNU và JICA, http://www.vnu.edu.vn/ttsk/?C2093/N10822/Ki-ket-hop-tac-giua-VNU-va-JICA.htm

(5) JICA hỗ trợ xử lý môi trường nước tại Bình Dương, http://oda.mpi.gov.vn/Trangchủ/KhoahọcCôngnghệvàMôitrường/tabid/162/articleType/ArticleView/articleId/891/JICA-h-tr-x-l-mi-trng-nc-ti-Bnh-Dng

(6) JICA giúp đồng bằng sông Cửu Long ứng phó biến đổi khí hậu, http://www.monre.gov.vn/v35/default.aspx?tabid=428&CateID=25&ID=127078&Code=0MUF127078

(7) JICA hỗ trợ nâng cao năng lực thích ứng với thiên tai, http://mobile.thesaigontimes.vn/ArticleDetail.aspx?ID=95156

(8) JICA (Nhật Bản) cam kết tiếp tục hỗ trợ Việt Nam trong phát triển kinh tế - xã hội,
http://mof.gov.vn/portal/page/portal/mof_vn/1539781?pers_id=2177014&item_id=87946060&p_details=1

(9) JICA đầu tư Dự án vắc-xin 7,5 triệu USD tại Việt Nam, http://baodautu.vn/news/vn/dau-tu/jica-dau-tu-du-an-vac-xin-75-trieu-usd-tai-viet-nam.htm