Tăng cường năng lực thẩm định thông tin cho thanh niên trước tác động của trí tuệ nhân tạo

Nhận diện cách thức tạo tin giả bằng AI

Trong kỷ nguyên số với sự phát triển mạnh mẽ của trí tuệ nhân tạo, phương thức giao tiếp, học tập cũng như cách chia sẻ quan điểm của thanh niên đang có sự chuyển dịch lên các phương tiện truyền thông xã hội. Đây là bước chuyển tất yếu kiến tạo xã hội số, mà thanh niên là lực lượng tiên phong, song cũng đặt ra nhiều thách thức với công tác quản lý thông tin và hoàn thiện hành lang pháp lý trong môi trường số.

Theo báo cáo Digital năm 2026, tính đến cuối năm 2025, Việt Nam có khoảng 85,6 triệu người tiếp cận internet, chiếm tỷ lệ 84,2% dân số⁽¹⁾. Trong hệ sinh thái thông tin đa chiều ấy, thanh niên không chỉ đóng vai trò là chủ thể tiếp nhận, mà còn trực tiếp sản xuất và phân phối thông tin. Thanh niên là lực lượng tiếp cận công nghệ nhanh, có nhu cầu giao tiếp, học tập, giải trí và chia sẻ quan điểm trên không gian mạng. Đây là điều kiện thuận lợi để thế hệ trẻ tham gia xây dựng xã hội số, song cũng đặt ra yêu cầu nâng cao khả năng nhận diện và ứng phó với các loại tin giả trong môi trường số. Thông tin sai lệch trong môi trường AI được sản xuất hàng loạt, cá nhân hóa theo nhóm người dùng, thường ngụy trang dưới hình thức nội dung “trung lập”, “khai sáng”, “phản biện” hoặc “bảo vệ quyền lợi” của giới trẻ.

Thứ nhất, sử dụng AI để mạo danh cá nhân, tổ chức. Deepfake có khả năng mô phỏng khuôn mặt, giọng nói, hình ảnh của cá nhân hoặc tổ chức để làm sai lệch sự thật, gây hoang mang dư luận, gây ảnh hưởng đến uy tín cơ quan, tổ chức, cá nhân. 

Thứ hai, tận dụng thuật toán của các nền tảng số nhằm điều hướng dư luận. Các nền tảng số thường ưu tiên nội dung có khả năng "giữ chân" người dùng. Vì vậy, thông tin gây sốc, kích thích phẫn nộ, tạo tranh luận dễ được lan truyền rộng rãi. Theo thời gian, nếu thanh niên thường xuyên tương tác với nội dung như vậy, thuật toán có thể tiếp tục đề xuất các nội dung tương tự. Khi môi trường thông tin xung quanh đồng nhất, người dùng dễ lầm tưởng đó là góc nhìn phổ biến của xã hội, từ đó ít chủ động tìm đến nguồn thông tin chính thống và giảm khả năng tiếp nhận các quan điểm khác.

Thứ ba, khai thác AI thành công cụ tạo dựng nguồn tin giả. Một số đối tượng đặt câu hỏi có dụng ý, dẫn dắt công cụ AI tạo ra câu trả lời thiếu bối cảnh, sau đó cắt ghép, lan truyền để xuyên tạc lịch sử, phủ nhận thành tựu đổi mới, bóp méo các vấn đề dân chủ, nhân quyền, tôn giáo, dân tộc. Với cách trình bày có vẻ mạch lạc, lập luận chi tiết, câu trả lời của AI dễ tạo cảm giác đáng tin, nhất là với người dùng trẻ chưa có nền tảng tri thức vững vàng và thói quen đối chiếu nguồn gốc dữ liệu.

Giải pháp nâng cao năng lực thẩm định thông tin cho thanh niên 

Đấu tranh với thông tin sai lệch trong kỷ nguyên AI không chỉ dừng lại ở việc xử lý từng vụ việc khi phát sinh, mà đòi hỏi phải chủ động bồi dưỡng năng lực tư duy, khả năng tiếp nhận có chọn lọc, kiểm chứng có phương pháp, phản biện có căn cứ và chia sẻ có trách nhiệm cho thanh niên. Để thực hiện điều đó, cần tập trung thực hiện một số giải pháp chủ yếu sau:

Thứ nhất, đưa giáo dục truyền thông số và năng lực sử dụng AI có trách nhiệm vào hoạt động giáo dục thanh niên một cách thực chất. Hệ thống giáo dục và tổ chức chính trị - xã hội cần chủ động triển khai các chương trình bồi dưỡng kỹ năng thẩm định thông tin gắn liền với đời sống số của người trẻ như nhận diện một video deepfake, kiểm tra ảnh chụp màn hình chưa rõ nguồn gốc, phân tích một bài viết xuyên tạc lịch sử, đối chiếu câu trả lời của AI với tài liệu chính thống... Qua thực hành, thanh niên dần hình thành kỹ năng ứng xử thông tin, nắm được quy trình kiểm tra nguồn, đối chiếu dữ kiện và chỉ bình luận, tương tác, chia sẻ khi có căn cứ.

Thứ hai, đổi mới phương thức truyền tải, nâng cao hiệu quả và sức lan toả của thông tin chính thống. Trong môi trường số, thông tin chính thống không chỉ cần đúng mà còn cần nhanh, gần gũi và hấp dẫn. Các cơ quan báo chí, cơ sở giáo dục, tổ chức thanh niên cần chủ động chuyển hóa những nội dung về lịch sử, pháp luật, chủ quyền, thành tựu đổi mới, giá trị văn hóa và lý tưởng sống thành các sản phẩm đa phương tiện phù hợp với thị hiếu của người trẻ như video ngắn, podcast, infographic, đối thoại trực tuyến…

Thứ ba, xây dựng đội ngũ thanh niên tiên phong, có trách nhiệm và bản lĩnh trên không gian mạng. Mỗi đoàn viên, sinh viên, người trẻ sáng tạo nội dung đều có thể trở thành chủ thể truyền thông tích cực nếu được trang bị nền tảng lý luận chính trị, kỹ năng số và văn hóa đối thoại trên không gian mạng. Hiệu quả của công tác phòng, chống thông tin sai lệch trên các phương tiện truyền thông xã hội dựa trên chất lượng của lập luận, tính xác thực của bằng chứng và sức lan tỏa của sản phẩm truyền thông. Một nội dung được xây dựng công phu, truyền tải trung thực và phù hợp với thị hiếu tiếp nhận sẽ tạo ra tác động sâu rộng và ảnh hưởng tích cực đến thế hệ trẻ. 

Thứ tư, hoàn thiện khung pháp lý và cơ chế quản trị AI trên môi trường số. Luật Trí tuệ nhân tạo số 134/2025/QH15, ngày 10-12-2025, có hiệu lực từ ngày 1-3-2026 đã tạo cơ sở pháp lý quan trọng để quản lý các hoạt động ứng dụng và phát triển AI, góp phần bảo vệ quyền lợi của người dùng, ngăn chặn các nguy cơ lạm dụng công nghệ và bảo đảm môi trường số an toàn cho thanh niên. Trên nền tảng truyền thông xã hội, cần tiếp tục cụ thể hóa quy định về gán nhãn nội dung do AI tạo ra, xử lý deepfake độc hại, bảo vệ dữ liệu cá nhân và yêu cầu trách nhiệm của các nền tảng xuyên biên giới. Công nghệ kiểm chứng, phát hiện nội dung giả mạo, cảnh báo sớm tin giả cần được đầu tư, xác định là bộ phận của hạ tầng an toàn thông tin quốc gia.

Thứ năm, gắn công tác bảo vệ thanh niên trên không gian mạng với Nghị quyết số 57-NQ/TW, ngày 22-12-2024, của Bộ Chính trị, “Về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia”. Nghị quyết số 57-NQ/TW nhấn mạnh việc bảo đảm an toàn, an ninh mạng, chủ quyền quốc gia trên nền tảng số và không gian mạng; an ninh, an toàn dữ liệu hợp pháp của tổ chức, cá nhân, doanh nghiệp và chủ quyền an ninh dữ liệu quốc gia. Chiến lược xây dựng môi trường số an toàn cho thanh niên không chỉ dựa vào biện pháp hành chính, mà cần sự phối hợp đồng bộ, chặt chẽ giữa pháp luật, công nghệ, giáo dục, báo chí, gia đình và cộng đồng. Đây là nhiệm vụ lâu dài, vừa đòi hỏi sự chủ động của toàn hệ thống, vừa cần khơi dậy ý thức trách nhiệm và bản lĩnh của mỗi người trẻ trên không gian số.

Khi thanh niên biết khai thác công nghệ để học tập, sáng tạo và lan tỏa những giá trị tích cực, AI sẽ thực sự trở thành công cụ phục vụ sự phát triển. Xây dựng thế hệ trẻ có bản lĩnh vững vàng, tư duy sắc bén và có trách nhiệm với cộng đồng trên không gian số là cách thiết thực để góp phần bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng, giữ gìn bản sắc văn hóa dân tộc, củng cố niềm tin xã hội và tạo dựng nền tảng tinh thần vững chắc cho đất nước trong kỷ nguyên phát triển mới./.

-------------------------

(1) Xem: Digital 2026: Vietnam (Tạm dịch: Báo cáo kỹ thuật số 2026: Việt Nam), DataReportal, ngày 8-11-2025, https://datareportal.com/