Phát triển đô thị di sản gắn với quốc phòng, an ninh ở tỉnh Ninh Bình hiện nay - Thách thức và giải pháp

Ninh Bình vốn được biết đến là địa phương hội tụ nhiều giá trị đặc sắc về văn hóa và thiên nhiên. Quần thể danh thắng Tràng An được UNESCO công nhận là Di sản văn hóa và thiên nhiên thế giới đầu tiên của Việt Nam, Cố đô Hoa Lư, trung tâm chính trị đầu tiên của Nhà nước phong kiến tập quyền Đại Cồ Việt, là biểu tượng của hồn cốt dân tộc. Bên cạnh đó, các di sản, như Nhà thờ đá Phát Diệm, khu bảo tồn đất ngập nước Vân Long, hồ Đồng Thái, Kênh Gà - Vân Trình… đã tạo nên một “bản đồ di sản” phong phú, đa dạng, là nền tảng để hình thành mô hình phát triển đô thị di sản mang bản sắc riêng.

Sau sáp nhập, diện tích tự nhiên của tỉnh mở rộng, dân số tăng, không gian kinh tế - xã hội được phân bố lại theo hướng gắn kết các vùng công nghiệp, nông nghiệp, dịch vụ, du lịch. Cùng với đó, yêu cầu về bảo đảm quốc phòng, an ninh ngày càng đặt ra cao hơn, khi đô thị hóa nhanh kéo theo các vấn đề về an ninh trật tự, quản lý dân cư, bảo vệ di sản và môi trường sinh thái. Đây vừa là cơ hội, vừa là thách thức lớn đối với tỉnh trong quá trình hiện thực hóa mục tiêu phát triển bền vững.

Nghị quyết số 06-NQ/TW, ngày 24-1-2022 của Bộ Chính trị, về “Quy hoạch, xây dựng, quản lý và phát triển bền vững đô thị Việt Nam đến năm 2030, tầm nhìn 2045” đã xác định: phát triển đô thị không chỉ là động lực kinh tế mà còn là không gian văn hóa - xã hội, là cơ sở củng cố quốc phòng, an ninh. Đối với Ninh Bình, việc phát triển đô thị di sản gắn với quốc phòng, an ninh vì thế mang ý nghĩa chiến lược, vừa phát triển kinh tế, bảo tồn di sản, vừa góp phần xây dựng thế trận quốc phòng toàn dân và an ninh nhân dân vững chắc trong thời kỳ mới.

Khó khăn, thách thức

Trong quá trình thực hiện nhiệm vụ, mục tiêu nêu trên, tỉnh Ninh Bình đang phải đối mặt với nhiều khó khăn, thách thức đan xen, có thể khái quát như sau:

Một là, thách thức về quy hoạch và quản lý không gian đô thị di sản sau sáp nhập.

Sau sáp nhập, không gian phát triển của Ninh Bình được mở rộng, kéo theo sự phức tạp trong tổ chức quy hoạch và quản lý đô thị di sản. Trước đây, quy hoạch phát triển của tỉnh được xây dựng trên cơ sở địa giới cũ, với phạm vi nhỏ hơn, cơ cấu dân cư và chức năng không gian tương đối ổn định. Hiện nay, với việc mở rộng địa bàn, Ninh Bình phải đối diện với bài toán tích hợp nhiều loại quy hoạch khác nhau, như quy hoạch chung đô thị, quy hoạch xây dựng, quy hoạch di sản, quy hoạch quốc phòng, an ninh và quy hoạch vùng. Sự chồng chéo giữa các loại quy hoạch dẫn đến khó khăn trong quản lý phát triển, nhất là ở các khu vực giao thoa giữa vùng lõi di sản và vùng đô thị mới. Một số khu vực ven rìa Quần thể danh thắng Tràng An, hồ Đồng Thái, hay khu vực mở rộng đô thị Tam Điệp - Yên Mô đang chịu áp lực lớn từ nhu cầu đầu tư, xây dựng, du lịch, nhưng lại nằm trong vùng có quy định bảo tồn nghiêm ngặt. Nếu không được quản lý chặt chẽ, nguy cơ phá vỡ cấu trúc cảnh quan, làm biến dạng không gian văn hóa, lịch sử là rất lớn.

Bên cạnh đó, năng lực điều phối, sự phối hợp giữa các cấp, các ngành trong quy hoạch và quản lý đô thị di sản chưa thật sự đồng bộ. Cơ chế “một quy hoạch, nhiều cấp độ quản lý” còn thiếu cụ thể. Ở một số địa phương sau sáp nhập, hệ thống dữ liệu đất đai, kiến trúc, di sản chưa được số hóa đồng bộ, gây khó khăn cho việc cập nhật, giám sát và điều hành phát triển. Điều này làm gia tăng nguy cơ “quy hoạch treo”, dự án dở dang, đồng thời khiến các cơ quan quốc phòng, an ninh gặp khó trong việc kiểm soát các biến động về không gian, dân cư, hạ tầng chiến lược.

Một thách thức đáng lưu ý là sự thiếu gắn kết giữa quy hoạch phát triển kinh tế - xã hội với quy hoạch quốc phòng, an ninh. Trong bối cảnh đô thị hóa nhanh, các khu công nghiệp, khu dân cư mới mọc lên sát vùng phòng thủ, hoặc gần các tuyến giao thông chiến lược (đường sắt Bắc - Nam, quốc lộ 1A, cao tốc Bắc - Nam) có thể tạo ra những rủi ro tiềm ẩn cho công tác phòng thủ khu vực. Sự thiếu đồng bộ này đòi hỏi Ninh Bình cần sớm xây dựng cơ chế quy hoạch tích hợp đa tầng, có sự tham gia của các cơ quan quân sự, công an ngay từ giai đoạn lập quy hoạch.

Hai là, áp lực về bảo tồn di sản trong điều kiện phát triển nhanh

Ninh Bình được ví như “bảo tàng sống” của di sản Việt Nam, với mật độ di tích dày đặc, đa dạng về loại hình và giá trị. Tuy nhiên, chính sự phong phú đó lại đang tạo áp lực lớn đối với công tác bảo tồn, nhất là trong bối cảnh phát triển đô thị, du lịch nhanh và hội nhập sâu rộng. Đó là tình trạng xung đột giữa bảo tồn và khai thác du lịch ngày càng rõ nét. Sau sáp nhập, quy mô dân số tăng, lượng khách du lịch nội địa và quốc tế cũng tăng mạnh, dẫn đến nhu cầu đầu tư cơ sở hạ tầng, khách sạn, khu nghỉ dưỡng, bến bãi, giao thông… ngày càng lớn. Trong khi đó, các vùng lõi di sản như Tràng An, Tam Cốc - Bích Động, Cố đô Hoa Lư lại có giới hạn rất hẹp về sức chứa môi trường. Việc mở rộng quy mô dịch vụ du lịch nếu không được kiểm soát nghiêm ngặt sẽ gây quá tải, ô nhiễm, thậm chí làm biến dạng cảnh quan tự nhiên và di tích. Công tác bảo tồn di sản ở nhiều nơi còn hình thức, thiếu chiều sâu khoa học. Việc tu bổ, tôn tạo một số di tích chưa bám sát nguyên tắc bảo tồn gốc, còn tình trạng bê-tông hóa, xây dựng công trình “giả cổ”, làm giảm tính xác thực của di sản. Trong khi đó, năng lực quản lý của cán bộ cơ sở, nhất là ở cấp xã, phường chưa tương xứng với yêu cầu của một đô thị di sản.

Bên cạnh đó, nguồn lực tài chính cho công tác bảo tồn di sản còn hạn chế, kinh phí chủ yếu dựa vào ngân sách nhà nước, trong khi cơ chế xã hội hóa chưa thực sự phát huy hiệu quả. Các doanh nghiệp đầu tư vào lĩnh vực này vẫn gặp nhiều rào cản về thủ tục, cơ chế chia sẻ lợi ích. Bảo tồn di sản, nhất là di sản thiên nhiên đòi hỏi nguồn lực lớn, lâu dài, nhưng việc huy động lại thường ngắn hạn, nhỏ lẻ, không ổn định. Cùng với đó là việc nhận thức xã hội về bảo tồn, nhiều nơi, người dân coi di sản chỉ là “tài nguyên du lịch”, mà chưa thật sự thấy đó là giá trị tinh thần, biểu tượng văn hóa của cộng đồng. Thiếu ý thức bảo vệ môi trường, khai thác tự phát, thương mại hóa lễ hội, hoạt động du lịch thiếu hướng dẫn… là những biểu hiện đáng lo ngại, ảnh hưởng trực tiếp đến hình ảnh đô thị di sản.

Ba là, khó khăn trong huy động nguồn lực và phát triển hạ tầng đồng bộ, bền vững

Sau sáp nhập, nhu cầu đầu tư cho hạ tầng kỹ thuật, hạ tầng xã hội của Ninh Bình tăng mạnh. Tỉnh cần vừa đầu tư cho phát triển các khu đô thị mới, vừa phải nâng cấp, bảo tồn khu vực di sản và hệ thống hạ tầng phục vụ du lịch - dịch vụ. Tuy nhiên, khả năng huy động nguồn lực còn nhiều hạn chế. Nguồn vốn ngân sách địa phương còn khiêm tốn, trong khi các dự án đầu tư theo hình thức đối tác công - tư (PPP) chưa nhiều. Một số dự án trọng điểm về hạ tầng giao thông, thoát nước, xử lý rác thải, chiếu sáng, bảo vệ môi trường chậm tiến độ hoặc chưa có nhà đầu tư phù hợp. Đặc biệt, đầu tư cho hạ tầng “xanh”, thân thiện môi trường, vẫn còn ở giai đoạn thử nghiệm, chưa tạo được sức lan tỏa.

Hệ thống giao thông kết nối nội tỉnh và liên vùng, dù đã được cải thiện, vẫn còn những “điểm nghẽn” tại các khu vực giáp ranh vùng di sản, nơi địa hình bị chia cắt bởi núi đá vôi, sông ngòi, đất ngập nước. Việc mở rộng hạ tầng giao thông cần được tính toán kỹ để tránh tác động tiêu cực đến cảnh quan thiên nhiên và môi trường sinh thái.

Thiếu nguồn nhân lực chất lượng cao trong lĩnh vực quy hoạch, kiến trúc, du lịch, môi trường và công nghệ thông tin cũng là một khó khăn không nhỏ đối trong quá trình phát triển đô thị di sản tại Ninh Bình. Quản trị đô thị di sản là lĩnh vực đòi hỏi sự kết hợp giữa nhiều ngành khoa học, kỹ thuật, xã hội, nhưng tỉnh hiện vẫn chủ yếu dựa vào nguồn nhân lực địa phương, chưa thu hút được nhiều chuyên gia, kiến trúc sư, nhà nghiên cứu tầm quốc gia. Điều này ảnh hưởng đến chất lượng tư vấn, thiết kế, quy hoạch và vận hành các dự án phát triển đô thị di sản. Cùng với đó, việc áp dụng công nghệ số trong quản lý đô thị, di sản, an ninh, trật tự mới chỉ ở giai đoạn khởi đầu. Dữ liệu quy hoạch, tài nguyên, dân cư, giao thông, du lịch chưa được tích hợp thành hệ thống thống nhất. Thiếu nền tảng đô thị thông minh khiến công tác dự báo, quản lý, giám sát và điều hành gặp nhiều hạn chế.

Bốn là, nguy cơ mất cân bằng giữa phát triển kinh tế, du lịch và bảo đảm quốc phòng, an ninh

Ninh Bình là địa phương vừa có vị trí chiến lược trong khu vực phòng thủ đồng bằng Bắc Bộ, vừa là trung tâm du lịch quốc gia. Điều này khiến mối quan hệ giữa phát triển đô thị di sản, đô thị du lịch với bảo đảm quốc phòng, an ninh luôn cần được xử lý hài hòa, linh hoạt. Ngoài ra, quá trình hội nhập, mở rộng giao thương, thu hút đầu tư nước ngoài cũng đặt ra yêu cầu mới về bảo vệ chủ quyền, an ninh phi truyền thống, đặc biệt là an ninh mạng, an ninh kinh tế, an ninh văn hóa. Một số dự án đầu tư có yếu tố nước ngoài trong lĩnh vực du lịch, dịch vụ, hạ tầng nếu thiếu cơ chế kiểm soát chặt chẽ, có thể tạo kẽ hở về an ninh kinh tế, an ninh thông tin, ảnh hưởng đến ổn định lâu dài của khu vực.

Mặt khác, sự bùng nổ của du lịch đại chúng, đặc biệt trong các mùa lễ hội, khiến công tác bảo đảm an ninh trật tự, phòng cháy chữa cháy, cứu hộ, cứu nạn, quản lý giao thông, an toàn du khách gặp nhiều áp lực. Các lực lượng công an, quân sự địa phương phải thường xuyên tăng cường phối hợp, bảo đảm an toàn tuyệt đối cho các hoạt động chính trị, văn hóa, du lịch trọng điểm của Tỉnh.

Giải pháp chủ yếu

Những khó khăn và thách thức trong phát triển đô thị di sản Ninh Bình đòi hỏi tỉnh phải có cách tiếp cận mới, toàn diện, đồng bộ và bền vững hơn. Có thể xác định 5 nhóm giải pháp chiến lược sau:

Thứ nhất, đồng bộ hóa quy hoạch, xây dựng không gian đô thị di sản hài hòa và thống nhất

Tỉnh cần sớm xây dựng cơ chế “quy hoạch tích hợp đa tầng”, có sự tham gia đồng bộ của các ngành liên quan và các cơ quan quân sự, công an ngay từ giai đoạn lập quy hoạch. Xây dựng mô hình “vành đai di sản - sinh thái - an ninh”, lấy Quần thể danh thắng Tràng An, Cố đô Hoa Lư làm trung tâm, kết nối với các khu vực mở rộng sau sáp nhập bằng mạng lưới hạ tầng xanh và tuyến giao thông thông minh. Việc mở rộng đô thị phải gắn với bảo tồn giá trị cảnh quan, không gian văn hóa, bảo đảm yếu tố phòng thủ an ninh trong quy hoạch. Mọi dự án phát triển cần được đánh giá tác động quốc phòng, an ninh song song với tác động môi trường. Bên cạnh đó, việc số hóa dữ liệu quy hoạch và quản lý di sản cần được đẩy mạnh, hướng tới xây dựng bản đồ số đô thị di sản Ninh Bình. Đây sẽ là công cụ quan trọng để quản lý thống nhất sau sáp nhập, giảm chồng chéo, nâng cao tính minh bạch và khả năng giám sát của cộng đồng.

Thứ hai, phát triển kinh tế đô thị gắn với bảo tồn và khai thác bền vững giá trị di sản

Phát triển kinh tế không thể tách rời bảo tồn di sản. Đó là nền tảng tạo nên sức hấp dẫn và bản sắc riêng của đô thị Ninh Bình. Vì vậy, Tỉnh cần chuyển hướng từ khai thác du lịch theo chiều rộng sang phát triển du lịch giá trị gia tăng cao, tập trung vào sản phẩm du lịch sinh thái, văn hóa, trải nghiệm di sản, du lịch tâm linh và giáo dục lịch sử. Cùng với đó, cần thúc đẩy kinh tế di sản, khuyến khích doanh nghiệp, cộng đồng địa phương tham gia vào chuỗi giá trị bảo tồn phát triển. Các mô hình làng nghề du lịch di sản, văn hóa cộng đồng, sản phẩm OCOP, hay du lịch kết hợp nông nghiệp sinh thái cần được mở rộng, tạo sinh kế bền vững, giảm áp lực khai thác di sản đơn thuần.

Thứ ba, tăng cường gắn kết phát triển kinh tế, văn hóa - xã hội với củng cố quốc phòng, an ninh

Trong bối cảnh địa bàn mở rộng, yêu cầu bảo đảm quốc phòng, an ninh càng phải được đặt ở vị trí trung tâm trong quá trình phát triển đô thị di sản. Cần cụ thể hóa quan điểm “phát triển kinh tế đi đôi với củng cố quốc phòng, an ninh” thành các chương trình, kế hoạch liên ngành, gắn trách nhiệm cụ thể cho từng cơ quan, địa phương. Tỉnh cần xây dựng cơ chế phối hợp chặt chẽ giữa Bộ Chỉ huy Quân sự tỉnh, Công an tỉnh, Sở Xây dựng, Sở Văn hóa,... và các địa phương trong quá trình quy hoạch, quản lý không gian đô thị. Các công trình trọng điểm phải được tính toán phù hợp với yêu cầu phòng thủ, an ninh dân sự, cứu hộ cứu nạn và phòng, chống thiên tai. Đồng thời, phát huy vai trò thế trận quốc phòng toàn dân và an ninh nhân dân, xây dựng khu vực phòng thủ vững mạnh, đặc biệt là tại các đô thị trung tâm, khu du lịch, khu công nghiệp, tuyến giao thông huyết mạch. Công tác tuyên truyền, giáo dục quốc phòng, an ninh cho nhân dân cần được đổi mới, gắn với giáo dục văn hóa di sản và ý thức bảo vệ môi trường, tạo nền tảng xã hội ổn định, bền vững.

Thứ tư, đổi mới mô hình quản lý, ứng dụng chuyển đổi số và huy động nguồn lực xã hội

Sau sáp nhập, quy mô quản lý của tỉnh mở rộng, đòi hỏi phải đổi mới mô hình quản trị đô thị di sản theo hướng hiện đại, thông minh và cộng hưởng. Ninh Bình cần xây dựng Trung tâm điều hành đô thị thông minh (IOC) kết nối các lĩnh vực, như quy hoạch, giao thông, môi trường, du lịch, an ninh trật tự và quản lý di sản. Ứng dụng công nghệ số vào bảo tồn di sản (bản đồ 3D, thực tế ảo, thuyết minh số, vé điện tử, kiểm soát du khách bằng AI...) không chỉ nâng cao hiệu quả quản lý mà còn giúp giảm tải cho khu di tích, đồng thời tăng trải nghiệm của du khách.

Về nguồn lực, ngoài ngân sách nhà nước, cần đẩy mạnh hợp tác công - tư (PPP) trong phát triển hạ tầng, du lịch, dịch vụ đô thị và bảo tồn di sản cũng như xây dựng “Quỹ phát triển đô thị di sản” nhằm huy động các nguồn lực xã hội, đồng thời có cơ chế ưu đãi thuế, tín dụng, đất đai cho các dự án bảo tồn gắn với phát triển bền vững.

Thứ năm, phát huy vai trò cộng đồng và nâng cao năng lực quản lý, điều hành

Một trong những yếu tố quyết định sự thành công của mô hình đô thị di sản là sự tham gia của cộng đồng. Chính người dân là chủ thể của di sản, là người trực tiếp gìn giữ bản sắc và tạo nên sức sống cho đô thị. Do đó, cần đẩy mạnh cơ chế “dân biết, dân bàn, dân làm, dân kiểm tra, dân thụ hưởng”, khuyến khích cộng đồng tham gia quản lý, giám sát các hoạt động du lịch, bảo tồn, quy hoạch.

Đồng thời, việc nâng cao năng lực quản lý nhà nước sau sáp nhập là yêu cầu cấp bách, quan trọng hàng đầu. Tỉnh cần khẩn trương rà soát, kiện toàn tổ chức bộ máy, đào tạo và đào tạo lại đội ngũ cán bộ quản lý đô thị, văn hóa, môi trường, quốc phòng, an ninh theo hướng chuyên nghiệp, có tư duy tích hợp và năng lực công nghệ. Các chương trình đào tạo, bồi dưỡng cán bộ về quản lý đô thị di sản, “kinh tế xanh”, chuyển đổi số trong văn hóa và du lịch cần được triển khai sớm. Nên thiết lập mạng lưới chuyên gia tư vấn và nhà khoa học để hỗ trợ tỉnh trong việc hoạch định chính sách, giám sát và đánh giá các chương trình phát triển./.