Ninh Bình phát triển mô hình đô thị di sản gắn với củng cố quốc phòng - an ninh

Đô thị di sản và mối quan hệ với quốc phòng - an ninh

Đô thị di sản được hiểu là một chỉnh thể không gian đô thị trong đó giá trị di sản - cả vật thể và phi vật thể - trở thành nền tảng cấu thành bản sắc, đồng thời định hướng cho phát triển đương đại. Không chỉ đơn thuần là đô thị có di sản, đô thị di sản phải hội tụ tổng thể hài hòa các giá trị lịch sử, văn hóa, kiến trúc, cảnh quan, và truyền thống phát triển, đủ sức được coi là “di sản” trong chính bản thân nó.

Hiện nay, chưa có chuẩn mực quốc tế thống nhất để công nhận một đô thị là “đô thị di sản”. UNESCO mới chỉ xác lập cơ chế công nhận “di sản của nhân loại” chứ chưa chính thức thừa nhận khái niệm “đô thị di sản”. Tuy nhiên, giới học thuật và quản lý đô thị quốc tế đã hình thành cách hiểu phổ biến: đô thị di sản là nơi kết hợp hài hòa các giá trị hữu hình và vô hình, có bề dày lịch sử - văn hóa, bản sắc kiến trúc - cảnh quan và tiềm năng phát triển bền vững.

Xây dựng đô thị di sản không chỉ là quá trình khai thác, bảo tồn di sản sẵn có mà còn là quá trình sáng tạo, gây dựng các giá trị di sản mới, tạo hiệu ứng cộng hưởng thúc đẩy phát triển vùng và quốc gia. Thực tiễn quốc tế cho thấy nhiều quốc gia đã sử dụng di sản như một công cụ khẳng định vị thế chính trị, định hình câu chuyện lịch sử dân tộc, từ đó gia tăng sức mạnh mềm và uy tín quốc gia.

Đại hội XIII của Đảng xác định nhiệm vụ: “Kết hợp chặt chẽ, hiệu quả giữa kinh tế, văn hóa, xã hội, đối ngoại với quốc phòng, an ninh và giữa quốc phòng, an ninh với kinh tế, văn hóa, xã hội và đối ngoại”⁽¹⁾. Đây là quan điểm cơ bản, chủ trương chiến lược nhất quán, xuyên suốt khẳng định mối quan hệ biện chứng giữa phát triển kinh tế - văn hóa - xã hội và bảo đảm quốc phòng - an ninh của Đảng ta trong thực hiện thắng lợi 2 nhiệm vụ chiến lược xây dựng và bảo vệ Tổ quốc Việt Nam xã hội chủ nghĩa trong tình hình mới.

Quốc phòng - an ninh đô thị bao hàm nhiều chiều cạnh: an ninh nội địa (trật tự xã hội, an ninh con người, an ninh môi trường), quốc phòng địa phương (hạ tầng, lực lượng dự phòng, hệ thống phòng thủ, bảo vệ chủ quyền), và vai trò của đô thị trong cấu trúc phòng thủ quốc gia.

Nếu được quy hoạch hợp lý, mô hình đô thị di sản có thể đóng góp thiết thực cho quốc phòng - an ninh. Các vùng lõi di sản và vành đai sinh thái đóng vai trò như không gian đệm chiến lược, trục giao thông kết nối vùng hỗ trợ cơ động lực lượng, đồng thời di sản văn hóa - lịch sử khơi dậy lòng tự hào dân tộc, củng cố khối đại đoàn kết toàn dân tộc và sức mạnh mềm của quốc gia.

Nghị quyết số 06-NQ/TW, ngày 24-1-2022, của Bộ Chính trị, về “Quy hoạch, xây dựng, quản lý và phát triển bền vững đô thị Việt Nam đến năm 2030, tầm nhìn 2045” đã nhấn mạnh yêu cầu “kết hợp đồng bộ và hài hòa giữa cải tạo, chỉnh trang, tái thiết đô thị với phát triển các đô thị mới; bảo đảm kiến trúc đô thị hiện đại, giàu bản sắc, các yếu tố văn hóa đặc trưng được giữ gìn và phát huy”. Đây là cơ sở quan trọng để định vị phát triển mô hình đô thị di sản.

Thực tiễn tại Ninh Bình

Ninh Bình hiện đang trong giai đoạn tăng tốc phát triển với định hướng trở thành “đô thị di sản thiên niên kỷ” và “thành phố sáng tạo”. Quy hoạch tỉnh thời kỳ 2021 - 2030, tầm nhìn đến 2050, xác định mục tiêu đến năm 2030 cơ bản đạt các tiêu chí đô thị di sản, và đến năm 2035 trở thành thành phố trực thuộc Trung ương. Trong chuyến làm việc tại Ninh Bình ngày 31-1-2025, Tổng Bí thư Tô Lâm khẳng định định hướng phát triển này là đúng đắn, bền vững và phù hợp với tiềm năng đặc thù của địa phương.

Ngày 28-2-2025, Tỉnh ủy Ninh Bình ban hành Nghị quyết số 21-NQ/TU về xây dựng tỉnh Ninh Bình là thành phố trực thuộc Trung ương với đặc trưng đô thị di sản thiên niên kỷ, thành phố sáng tạo đặt mục tiêu tổng quát: Xây dựng tỉnh Ninh Bình đến năm 2030 cơ bản đạt các tiêu chí, năm 2035 là thành phố trực thuộc Trung ương với đặc trưng đô thị di sản thiên niên kỷ, thành phố sáng tạo; là thành phố du lịch quốc tế, một trung tâm chuyên ngành về công nghiệp văn hóa - giải trí của vùng, quốc gia, hội nhập quốc tế, cùng với du lịch trở thành cụm ngành kinh tế mũi nhọn; một trung tâm quan trọng của đất nước về công nghiệp cơ khí giao thông hiện đại; một trung tâm đổi mới sáng tạo, cực tăng trưởng các tỉnh phía Nam đồng bằng sông Hồng, hình mẫu kết hợp hài hòa giữa phục dựng, bảo tồn di sản và tăng trưởng xanh, hướng vào chất lượng phát triển. Bảo đảm quốc phòng - an ninh, khu vực phòng thủ tỉnh vững chắc. Xây dựng Đảng và hệ thống chính trị trong sạch, vững mạnh toàn diện, kinh tế phát triển, xã hội phồn vinh, nhân dân hạnh phúc, bản sắc vùng đất Cố đô Hoa Lư được gìn giữ và phát huy⁽²⁾.

Theo Quyết định số 668/QĐ-TTg, ngày 26-3-2025, của Thủ tướng Chính phủ, Đồ án điều chỉnh Quy hoạch chung đô thị Ninh Bình đến năm 2040 xác định phát triển đô thị gắn với bảo tồn và phát huy giá trị quần thể di sản.

Với định hướng phát triển đô thị gắn với bảo tồn và phát huy giá trị quần thể danh thắng Tràng An, di tích Cố đô Hoa Lư, theo mô hình đô thị di sản. Quần thể danh thắng Tràng An - Cố đô Hoa Lư được bảo vệ và quản lý phát triển theo các quy định của Luật Di sản văn hóa. Xây dựng khu đô thị tập trung tại phía Đông trục đường quốc lộ 1A, với không gian, hạ tầng xanh, đồng bộ, hiện đại với các chức năng hành chính, kinh tế, văn hóa, dịch vụ cấp tỉnh và cấp vùng. Phát triển vành đai dịch vụ sinh thái xung quanh vùng lõi Tràng An - Hoa Lư để cung cấp các cơ sở hạ tầng dịch vụ du lịch nghỉ dưỡng, vui chơi giải trí đa dạng, chất lượng cao.

Các khu vực phát triển đô thị được quy hoạch bảo đảm hệ thống kết cấu hạ tầng kỹ thuật và hạ tầng kinh tế - xã hội đồng bộ, hiện đại, đáp ứng nhu cầu giao thông, tiếp cận các dịch vụ xã hội, dịch vụ y tế, dịch vụ giáo dục có chất lượng. Khai thác, phát triển cấu trúc núi đá, mặt nước, cây xanh cảnh quan là hình ảnh đặc trưng trong tổng thể đô thị Ninh Bình, tạo cảnh quan sinh thái hấp dẫn cho các hoạt động du lịch, ngắm cảnh và khai thác dịch vụ theo chủ đề của từng khu vực như giao thông đường thủy, thể thao vui chơi giải trí, tổ chức các sự kiện văn hóa trên mặt nước⁽³⁾.

Xác lập và bảo vệ vùng lõi di sản (Tràng An, Hoa Lư) đồng nghĩa với tạo lập vùng bảo vệ nghiêm ngặt về sử dụng đất và xây dựng, giảm thiểu nguy cơ xâm hại cảnh quan và hoạt động trái phép, góp phần bảo đảm an ninh môi trường và lãnh thổ. Vùng đệm sinh thái giữa đô thị và nông thôn đóng vai trò như vành đai phòng ngự mềm, hỗ trợ kiểm soát, phòng chống tội phạm, thiên tai hay các tác động từ bên ngoài.

Các trục giao thông chiến lược (cao tốc Bắc - Nam, đường huyết mạch, đường thủy) vừa phục vụ phát triển kinh tế - du lịch, vừa bảo đảm khả năng cơ động lực lượng quốc phòng, nâng cao năng lực cứu hộ, y tế, phòng cháy, chữa cháy.

Quy hoạch đô thị di sản gắn với xây dựng hạ tầng kỹ thuật hiện đại: hệ thống đô thị thông minh, camera giám sát, IoT, quản lý môi trường và du khách. Những công cụ này đồng thời phục vụ an ninh công cộng, phòng chống tội phạm, bảo vệ di sản.

Di sản văn hóa khơi dậy lòng tự hào dân tộc, củng cố khối đại đoàn kết, nâng cao “sức mạnh mềm” - nền tảng quan trọng cho quốc phòng toàn dân. Di tích Cố đô Hoa Lư, Tràng An có thể được khai thác trong giáo dục lịch sử - quốc phòng, góp phần bồi dưỡng ý thức công dân.

Lực lượng quân sự địa phương, dân quân tự vệ đóng góp vào công tác bảo vệ di sản, giám sát vùng đệm, ứng phó khẩn cấp khi thiên tai, cháy rừng hay sạt lở, bảo đảm an toàn quốc phòng nội địa.

Giải pháp đồng bộ, toàn diện và có tầm nhìn dài hạn

Hoàn thiện hệ thống chính sách và pháp luật - nền tảng của phát triển bền vững

Hoàn thiện hệ thống chính sách và pháp luật được coi là điều kiện tiên quyết để bảo đảm sự phát triển bền vững của đô thị di sản gắn với quốc phòng - an ninh. Trước hết, khung pháp lý cần được mở rộng và điều chỉnh theo hướng toàn diện, không giới hạn trong phạm vi bảo tồn di sản truyền thống mà phải bao quát cả các lĩnh vực quy hoạch sử dụng đất, cấp phép xây dựng, kiểm soát quá trình phát triển đô thị và bảo vệ cảnh quan tự nhiên. Các văn bản pháp luật liên quan cần quy định cụ thể trách nhiệm của các cấp chính quyền, các ngành chuyên môn cũng như cộng đồng dân cư trong việc thực thi nhiệm vụ bảo tồn di sản, đồng thời bảo đảm yêu cầu quốc phòng - an ninh.

Trong công tác quy hoạch, việc xác định và thể hiện rõ yếu tố quốc phòng - an ninh có ý nghĩa then chốt. Cần nhận diện và khoanh vùng cụ thể các tuyến giao thông chiến lược, các công trình trọng điểm về quốc phòng, đồng thời thiết lập hành lang an ninh và các khu vực phòng thủ cần thiết. Song song đó, phải dự liệu cơ chế bảo vệ các công trình đặc thù và tạo cơ chế hài hòa giữa nhu cầu phát triển kinh tế - xã hội với việc giữ vững an ninh quốc gia. Đây chính là sự lồng ghép có tính nguyên tắc để bảo đảm đô thị di sản không chỉ là nơi lưu giữ giá trị văn hóa mà còn đóng vai trò là “pháo đài” vững chắc của quốc phòng toàn dân.

Quy hoạch chiến lược và thiết kế không gian: kết hợp phát triển và phòng thủ

Quy hoạch chiến lược và thiết kế không gian cần dựa trên cơ sở khoa học và tầm nhìn dài hạn nhằm bảo đảm sự hài hòa giữa phát triển kinh tế - xã hội và yêu cầu phòng thủ. Trước hết, việc phân định ranh giới giữa các vùng chức năng - bao gồm vùng lõi di sản, vùng đệm và vùng đô thị hiện đại - phải được xác lập trên cơ sở nghiên cứu liên ngành. Sự phân định này giúp duy trì bản sắc văn hóa truyền thống, đồng thời bảo đảm tính hài hòa về kiến trúc, cảnh quan và hạ tầng giao thông trong quá trình hiện đại hóa.

Song song với đó, phát triển hệ thống trục giao thông đa dụng (đường bộ, đường sắt, đường thủy) cần đáp ứng đồng thời ba mục tiêu: phục vụ du lịch, vận chuyển hàng hóa và tạo điều kiện cơ động quân sự trong tình huống khẩn cấp. Việc này không chỉ nâng cao năng lực phát triển kinh tế mà còn tăng cường khả năng ứng phó nhanh của lực lượng quốc phòng. Bên cạnh hạ tầng nhân tạo, cần chú trọng tận dụng tối đa các yếu tố tự nhiên như núi, sông, hồ, rừng, vừa tạo cảnh quan sinh thái đặc sắc, vừa hình thành các “phòng tuyến” tự nhiên quan trọng, hỗ trợ phòng thủ và giảm thiểu rủi ro do thiên tai, biến đổi khí hậu.

Hạ tầng kỹ thuật và công nghệ: bảo đảm thông minh và linh hoạt

Trong bối cảnh chuyển đổi số, giải pháp về hạ tầng kỹ thuật và công nghệ đóng vai trò trụ cột cho việc hình thành đô thị di sản thông minh gắn với an ninh công cộng. Việc triển khai hệ thống quản lý đô thị hiện đại, các công nghệ giám sát và cảnh báo sớm thiên tai, kiểm soát môi trường, bảo đảm an ninh du lịch và trật tự xã hội là yêu cầu cấp thiết. Song song, hạ tầng xã hội cần được đầu tư toàn diện, bao gồm hệ thống y tế, mạng lưới phòng cháy, chữa cháy và cứu nạn cứu hộ, đáp ứng cả nhu cầu quốc phòng dân sự và những tình huống khẩn cấp.

Đặc biệt, hạ tầng điện, viễn thông và giao thông liên vùng phải được thiết kế linh hoạt để có thể nhanh chóng huy động phục vụ lực lượng quốc phòng khi cần thiết. Sự linh hoạt này bảo đảm duy trì thông tin liên lạc, hậu cần và khả năng ứng phó trong mọi hoàn cảnh, từ thiên tai đến các tình huống đe dọa an ninh.

Tổ chức quản lý và huy động cộng đồng: tạo sức mạnh tổng hợp

Gắn kết mục tiêu quốc phòng - an ninh với phát triển đô thị di sản không thể chỉ dựa vào các cơ quan quản lý nhà nước mà đòi hỏi cơ chế phối hợp liên ngành và sự tham gia chủ động của cộng đồng. Việc thiết lập cơ chế quản lý liên ngành là yêu cầu then chốt, bảo đảm sự phối hợp nhịp nhàng giữa các cơ quan chuyên môn, chính quyền địa phương, lực lượng quốc phòng - an ninh và người dân trong mọi hoạt động phát triển. Đồng thời, việc nâng cao năng lực chuyên môn cho đội ngũ làm công tác bảo tồn, quy hoạch và quản lý rủi ro là yếu tố quan trọng. Giáo dục cộng đồng về giá trị di sản, tinh thần quốc phòng toàn dân và ý thức tự bảo vệ là giải pháp lâu dài để hình thành sức mạnh tổng hợp của toàn xã hội.

Phát triển kinh tế - xã hội và du lịch bền vững

Đô thị di sản chỉ có thể phát triển bền vững khi các hoạt động kinh tế - xã hội và du lịch được định hướng hợp lý, tránh khai thác quá mức làm suy giảm giá trị di sản. Cần khuyến khích các loại hình du lịch di sản, du lịch sinh thái và du lịch văn hóa gắn với bảo tồn; đồng thời kiểm soát chặt chẽ công suất đón khách và các tác động tiêu cực đến môi trường tự nhiên - xã hội. Việc phát triển công nghiệp văn hóa, khôi phục và duy trì các làng nghề truyền thống, cùng sản xuất các sản phẩm thủ công đặc trưng không chỉ tạo sinh kế bền vững cho người dân mà còn củng cố sức mạnh nội sinh của địa phương.

Song song, cần đẩy mạnh đầu tư nghiên cứu và khai thác giá trị khảo cổ, sinh thái và văn hóa để tạo ra các sản phẩm du lịch đặc sắc, có tính cạnh tranh cao. Những sản phẩm này vừa phục vụ giáo dục và khoa học, vừa góp phần nâng cao hình ảnh và sức hấp dẫn của đô thị di sản trong bối cảnh hội nhập.

Bảo đảm quốc phòng - an ninh chuyên biệt: trụ cột của phát triển

Trong mọi giai đoạn phát triển, bảo đảm quốc phòng - an ninh chuyên biệt phải được xác định là trụ cột xuyên suốt. Trước hết, cần xây dựng các phương án quốc phòng dân sự có tính phân cấp, huy động lực lượng dân quân tự vệ, lực lượng cơ động và các đơn vị quân đội sẵn sàng ứng phó, bảo vệ di sản trong mọi tình huống. Đồng thời, phải tăng cường an ninh nội địa tại các khu di sản, chủ động phòng chống tội phạm, bảo đảm an toàn giao thông, trật tự xã hội và an ninh mạng trong bối cảnh nguy cơ tấn công mạng ngày càng gia tăng.

Đặc biệt, việc lồng ghép an ninh môi trường vào quy hoạch đô thị là yêu cầu không thể thiếu. Các giải pháp phòng chống cháy rừng, lũ lụt, sạt lở đất và thích ứng biến đổi khí hậu không chỉ góp phần bảo vệ giá trị di sản mà còn nâng cao năng lực phòng thủ tổng thể của quốc gia.

Thực hiện, chủ trương lớn của Đảng và Nhà nước về sắp xếp, tổ chức lại đơn vị hành chính các cấp và xây dựng mô hình tổ chức chính quyền địa phương 2 cấp, tại Nghị quyết số 60-NQ/TW, ngày 12-4-2025, Hội nghị lần thứ 11 Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XIII đã thống nhất hợp nhất tỉnh Hà Nam, Ninh Bình và Nam Định, lấy tên là tỉnh Ninh Bình, với trung tâm chính trị, hành chính đặt tại tỉnh Ninh Bình hiện nay. Ngày 16-6-2025, Ủy ban Thường vụ Quốc hội cũng đã ban hành Nghị quyết số 1674/NQ-UBTVQH15 về việc sắp xếp các đơn vị hành chính cấp xã của tỉnh Ninh Bình năm 2025. Việc hợp nhất ba tỉnh Hà Nam, Nam Định và Ninh Bình là cơ hội lịch sử để tái cấu trúc mô hình tăng trưởng, tổ chức lại không gian phát triển, tạo điều kiện giải phóng mọi nguồn lực đang bị phân tán và vượt qua giới hạn cũ về địa giới hành chính.

Phát triển mô hình đô thị di sản có thể đồng thời là chiến lược phát triển kinh tế - văn hóa và là giải pháp củng cố quốc phòng - an ninh. Sự kết hợp hài hòa giữa bảo tồn và phát triển, giữa di sản và hiện đại, vừa đáp ứng yêu cầu tăng trưởng xanh và bền vững, vừa tăng cường sức mạnh mềm và khả năng phòng thủ quốc gia, đóng góp thiết thực vào định hình tương lai đô thị Việt Nam trong bối cảnh hội nhập toàn cầu./.

----------------------

(1) Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIII, Nxb. Chính trị quốc gia Sự thật, Hà Nội, 2021, t. I, tr. 157
(2) Ban Chấp hành Đảng bộ tỉnh Ninh Bình: Nghị quyết số 21-NQ/TU, ngày 28-2-2025, về xây dựng tỉnh Ninh Bình là thành phố trực thuộc Trung ương với đặc trưng đô thị di sản thiên niên kỷ, thành phố sáng tạo, Báo Ninh Bình điện tử, ngày 2-4-2025, https://baoninhbinh.org.vn/nghi-quyet-cua-ban-chap-hanh-dang-bo-tinh-ve-xay-dung-tinh-235098.htm
(3) Xem: Tiến Thành: "Ninh Bình hướng đến đô thị di sản - trung tâm công nghiệp văn hóa", Tạp chí Công thương điện tử, ngày 30-4-2025, https://tapchicongthuong.vn/ninh-binh-huong-den-do-thi-di-san-trung-tam-cong-nghiep-van-hoa-139985.htm,