Bản sắc văn hóa trong các phiên chợ tết ở làng quê Việt Nam truyền thống

Không gian mở của làng quê truyền thống

Mỗi một vùng miền trên lãnh thổ Việt Nam với một khoảng thời gian, không gian khác nhau lại có các loại chợ khác nhau. Dựa vào đặc điểm địa lý, dân cư, có các loại chợ như: chợ vùng cao, chợ miền núi, chợ đồng bằng, chợ huyện… Dựa vào sản phẩm hàng hóa, có chợ bày bán phong phú đủ các mặt hàng, nhưng cũng có chợ chỉ chuyên về một loại hàng, như: chợ Ông Giám ở huyện Thường Tín, Thủ đô Hà Nội - còn gọi là chợ hiếu thảo, chỉ bán cháo để con cháu mua về biếu ông bà; chợ chuyên bán trâu ở Từ Sơn, tỉnh Bắc Ninh…. Chợ bày bán các sản phẩm hữu hình, cũng có những chợ là nơi để bày tỏ, giãi bày tâm sự như chợ Cưới của người Mông, Dao ở thôn Tam Lộng, xã Hương Sơn, huyện Bình Xuyên, tỉnh Vĩnh Phúc; chợ tình Khau Vai nổi tiếng ở huyện Mèo Vạc, tỉnh Hà Giang; chợ Âm Dương bán rủi, mua may giữa cõi âm và cõi dương ở Xuân Ô, phường Võ Cường, thành phố Bắc Ninh… Theo thời gian lại có chợ phiên, chợ tết, trong đó, chợ tết là nét đặc sắc văn hóa nhất của mỗi làng.

Chợ tết là nơi giao thương, buôn bán các sản phẩm địa phương, sản phẩm truyền thống không chỉ trong phạm vi một làng mà có thể là một vài làng. Chợ thường họp vào những ngày giáp tết, trong khoảng từ ngày 25 đến ngày 30 tháng Chạp. Địa điểm họp có thể là trên một bãi đất rộng, trên đầu cầu, trên mặt đê hay bên gốc đa, hoặc cũng có thể là trước sân đình, chùa do người địa phương công đức, do thợ thủ công dựng lên.

Chợ tết phản ánh đời sống vật chất và tinh thần của cả làng. Năm nào làng được mùa, chợ đông đúc người mua người bán. Năm nào làng mất mùa, đói kém thì sự huyên náo, đông đúc và nhộn nhịp sẽ giảm đi. Tuy nhiên dân gian vẫn có câu “đói cũng ngày tết, hết cũng ngày mùa”. Mấy ngày tết, cái cơ cực, nghèo khó tạm thời mất đi, dù sau ngày tết có thể nhiều gia đình sẽ rơi vào cảnh “tháng ba ngày tám”, nên dù nghèo đến mấy, trong các phiên chợ tết cũng không thể thiếu được những mặt hàng truyền thống, như: gạo nếp, đỗ xanh, lá dong, mộc nhĩ, nấm hương, gà trống, các loại hoa quả, vàng hương, mứt, rượu… Nhiều người dân còn có tâm lý để dành những mặt hàng nông sản ngon nhất, tốt nhất để bày bán vào các dịp lễ, tết. Vì thế, chợ tết còn là nơi hội tụ những gì đẹp nhất, đặc trưng nhất của từng địa phương. Chợ tết xóa đi sự mệt nhọc, vất vả ở thôn quê, xóa đi nhịp sống đều đều lặng lẽ thể hiện qua hàng loạt trò chơi dân gian. Đó là các trò chơi rèn luyện sức khỏe như kéo co, đấu vật, chọi trâu, chọi gà, chọi dế…; rèn luyện sự nhanh nhẹn tháo vát, khéo léo như đua cà kheo, thi luộc gà, thi thổi cơm, bịt mắt bắt dê…; thể hiện ước vọng phồn thực có các trò đánh đu, đánh đáo, cướp cầu thả lỗ, bắt chạch trong chum. Cuối mỗi buổi chợ còn có những cuộc hát giao duyên, hát đối đáp mà ở đó có thể nảy nở tình cảm của biết bao chàng trai, cô gái… Thấy chợ tết đồng nghĩa với việc thấy mùa xuân về trên khắp các nẻo đường quê. Đến chợ, mọi người đều bình đẳng như nhau, các mối quan hệ đều được mở ra, những lo lắng, bận rộn, vất vả đời thường tạm quên đi. Đó là không gian mở, là dịp để thể hiện niềm lạc quan và khát vọng về sự phồn thịnh, về một cuộc sống ấm no, hạnh phúc của con người.

Nơi lưu giữ và phát tán các giá trị văn hóa

Nói đến chợ là nói đến hoạt động buôn bán, nhưng ở chợ tết truyền thống, chức năng kinh tế với hoạt động buôn bán nhiều khi không thể hiện rõ nét bằng chức năng văn hóa, với các biểu hiện phong phú trong đời sống tinh thần, đời sống tín ngưỡng tâm linh của người dân thôn quê.

Ngoài việc bày bán các mặt hàng truyền thống, các mặt hàng nông sản đặc trưng của mỗi vùng, mỗi địa phương, chợ tết còn bày bán rất nhiều vật phẩm văn hóa, như: những con tò he đủ sắc màu, những bức tranh dân gian, những câu đối tết… Qua đây, có thể thấy được phần nào các phong tục, tập quán truyền thống của dân tộc. Đó là phong tục dựng cây nêu ngày tết để xua đuổi ma quỷ, xóa đi những điều bất hạnh của năm cũ, mừng tổ tiên về sum họp với con cháu. Đó là phong tục treo câu đối ngày tết. Đến chợ tết truyền thống, không khó để bắt gặp hình ảnh những ông đồ ngồi viết câu đối tết bằng chữ Nho màu đen hoặc vàng trên những tấm giấy đỏ hoặc hồng mà nhiều người muốn có để treo ngày tết. Đó là phong tục thờ cúng tổ tiên với mâm ngũ quả, xôi gà thể hiện sự gắn kết giữa con cháu với ông bà tổ tiên, là niềm tin, sự kỳ vọng của người dân vào một năm mới tai qua nạn khỏi, nhiều điều tốt đẹp, may mắn sẽ đến. Đó là những cành hoa ngày tết như mai, đào, cúc vạn thọ, lay ơn, hay những cây quất lộc xanh mơn mởn, quả vàng tròn trịa tượng trưng cho sự sung túc, tràn đầy, viên mãn. Đó còn là phong tục ẩm thực với những món ăn truyền thống không thể thiếu trong ngày tết, như: bánh chưng, miến dong, măng khô, giò chả, dưa hành…

Chợ tết còn là không gian gắn kết cộng đồng làng xã, là một biểu hiện của khối cộng đồng làng xã. Đến chợ hầu hết là những người quen biết. Nhiều người buôn bán không đi chợ là nhớ chợ, có dăm ba mặt hàng nông sản cũng ra chợ bày bán cho thỏa nỗi nhớ. Nhiều người đến chợ không phải để mua sắm mà là để chơi chợ, để hòa nhập vào không khí nhộn nhịp những ngày giáp tết. Chợ thu hút tất cả mọi thành phần dân cư tham gia với mọi lứa tuổi, mọi ngành nghề. Đến chợ, năm hết tết đến, ngoài việc mua bán người ta còn hỏi thăm, động viên nhau những điều tốt đẹp, chan chứa tình làng nghĩa xóm. Hình ảnh những em bé lũn cũn theo mẹ đi chợ, có khi được mẹ gồng gánh trên một chiếc thúng là hình ảnh phổ biến ở những phiên chợ tết truyền thống. Hình ảnh những người phụ nữ tảo tần, chịu thương chịu khó, giàu đức hy sinh đã quen thuộc trong những phiên chợ tết. Chẳng thế mà dân gian đúc rút kinh nghiệm: “Trai khôn tìm vợ chợ đông - Gái khôn tìm chồng giữa chốn ba quân”; đó còn là chốn trai gái hẹn hò, nên vợ, nên chồng: “Em về kiếm vốn buôn chè - Để anh buôn ấm ngồi kề chợ bên - Chè ngon nấu với ấm bền - Chè ngon được nước ấm bền được lâu”; là nơi thử thách lòng chung thủy của con người: “Gái thương chồng đương đông buổi chợ - Trai thương vợ nắng quái chiều hôm”…

Giữ gìn và bảo tồn bản sắc văn hóa làng qua các phiên chợ tết

Ngày nay, chợ tết có rất nhiều thay đổi so với các phiên chợ truyền thống. Chợ hiện nay có nhiều các loại với quy mô lớn hơn, các mặt hàng mua bán cũng phong phú, đa dạng hơn. Cơ sở vật chất của chợ cũng khang trang và hiện đại hơn, không phải là họp ở đình làng, ở triền đê, ở gốc đa mà đã được xây dựng với nhiều gian hàng khác nhau, có quy hoạch cụ thể, rõ ràng. Để tiết kiệm thời gian cho người mua sắm trong cuộc sống bận rộn, hàng loạt trung tâm thương mại, các siêu thị được mọc lên, không chỉ ở thành phố mà cả ở nông thôn.

Cùng với quá trình đô thị hóa, chợ tết truyền thống và vẻ đẹp trong bản sắc văn hóa của chợ đã bị mai một nhiều. Tình làng nghĩa xóm, tính cộng đồng gắn kết không được thể hiện sâu sắc như trước. Những vật phẩm văn hóa, những mặt hàng truyền thống của ngày tết hoặc ít nhiều bị mất đi, bị thương mại hóa, hoặc được làm sẵn, được sản xuất và bày bán hàng loạt như bánh chưng, dưa hành, mâm ngũ quả, dịch vụ nấu cỗ, lau dọn ngày tết… Gần đây, văn hóa “xin chữ” và “cho chữ” ngày tết bắt đầu được khôi phục lại, nhưng để hiểu rõ về văn hóa, phong tục ngày tết thì nhiều người, nhất là thế hệ trẻ còn hạn chế. Người dân đến chợ là để mua sắm, ít còn khái niệm đi chơi chợ, và cũng rất ít chợ tết còn hội tụ các trò chơi dân gian truyền thống. Trò chơi dân gian, nếu có thì cũng là sự thương mại hóa trong nhịp sống kinh tế thị trường, còn rất ít các trò chơi truyền thống và không nhận được sự hưởng ứng nhiệt tình của người dân với rất nhiều những trò vui chơi giải trí hấp dẫn khác. Không những vậy, chợ tết ngày nay còn chứa đựng những tệ nạn khác như trộm cắp, đỏ đen,… làm mất đi cái náo nức và không khí ngày tết cổ truyền.

Trong quá trình xây dựng nông thôn mới hiện nay, Đảng, Chính phủ đã đề ra nhiều chính sách xây dựng, phát triển nông thôn. Nghị quyết Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ X của Đảng, Nghị quyết số 26-NQ/TW năm 2008, Cương lĩnh xây dựng đất nước trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội (bổ sung, phát triển năm 2011); Nghị quyết Đại hội lần thứ XI của Đảng đều khẳng định: xây dựng nông thôn mới là một nhiệm vụ quan trọng trong định hướng phát triển kinh tế - xã hội của đất nước; xây dựng nông thôn mới phù hợp với đặc điểm từng vùng theo các bước đi cụ thể, vững chắc trong từng giai đoạn, giữ gìn và phát huy nét văn hóa bản sắc của nông thôn Việt Nam. Tết cổ truyền của dân tộc là sự tổng hợp của rất nhiều yếu tố tạo nên “hồn”, “cốt” với những giá trị văn hóa truyền thống, như: phong tục thờ cúng tổ tiên, phong tục cúng ông Táo chầu trời, phong tục kiêng kị, phong tục ẩm thực…, trong đó, chợ là một yếu tố không thể thiếu, góp phần cấu thành nên bộ mặt nông thôn và văn hóa nông thôn Việt Nam. Gìn giữ và phát huy các giá trị văn hóa truyền thống trong chợ tết cũng là gìn giữ và phát huy những nét văn hóa bản sắc của nông thôn Việt Nam./.