Giáo dục đạo đức, lối sống và bồi dưỡng lý tưởng cách mạng cho thế hệ trẻ Việt Nam hiện nay - Vấn đề và giải pháp

Vấn đề của toàn xã hội và của bản thân mỗi người

Thế hệ trẻ Việt Nam hiện nay bao gồm tất cả thanh thiếu niên và nhi đồng - là một lớp người sinh ra và lớn lên trong thời kỳ đổi mới, hội nhập và hiện đại hóa đất nước. Giáo dục đạo đức, lối sống và bồi dưỡng lý tưởng cách mạng cho thế hệ trẻ Việt Nam hiện nay cũng như trong những thập niên tới trong tiến trình đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa là vấn đề vô cùng hệ trọng và ở tầm quan trọng chiến lược. Đây là mối quan tâm của toàn xã hội, của cả hệ thống chính trị, trong đó Đoàn Thanh niên Cộng sản Hồ Chí Minh đóng vai trò nòng cốt và có trọng trách trực tiếp. Bên cạnh đó, phải nỗ lực, đề cao trách nhiệm và huy động mọi nguồn lực vào việc chăm lo giáo dục - đào tạo, bồi dưỡng thế hệ trẻ, làm cho con em chúng ta đạt được chất lượng phát triển tốt nhất. 

Giáo dục, trong đó có giáo dục đạo đức, lối sống, bồi dưỡng lý tưởng cách mạng cho thanh, thiếu niên, nhi đồng đồng thời còn là mối quan tâm, nhu cầu tự thân của mỗi người trẻ tuổi, đặc biệt là thanh niên trước ngưỡng cửa lập thân lập nghiệp. Để khi đã đến tuổi khôn lớn, trưởng thành, nhân cách đã định hình hoặc đang trở thành nhân cách, mỗi người trẻ tuổi phải tự ý thức được về lẽ sống, về sự lựa chọn giá trị, có khả năng tự đặt ra và tự trả lời về mục đích cuộc sống, về thái độ và hành vi sống của mình. Dĩ nhiên, để hình thành và hoàn thành nhu cầu tự thân ấy ở thanh niên và thế hệ trẻ nói chung, rất cần có sự trợ giúp, hướng dẫn của những người lớn, lớp cha anh, đặc biệt cần đến sự tác động tinh tế của các nhà giáo dục, của tổ chức Đoàn Thanh niên Cộng sản Hồ Chí Minh.

Vấn đề xác lập nhận thức mới về giáo dục bồi dưỡng thế hệ trẻ nước ta trong tình hình hiện nay

Thứ nhất, về nguyên lý giáo dục, muốn cho những tác động giáo dục thế hệ trẻ đạt kết quả, hiệu quả thì nhất thiết chủ thể giáo dục cần có hiểu biết thấu đáo về đối tượng giáo dục, phải có nội dung và phương pháp giáo dục phù hợp với tâm sinh lý, nhu cầu và nguyện vọng của đối tượng. Quan hệ giữa chủ thể và đối tượng giáo dục trong trường hợp này là quan hệ giữa con người với con người, gắn liền với thiết chế và thể chế giáo dục, với các điều kiện, môi trường, hình thức và phương tiện giáo dục. Xử lý hệ vấn đề này là một khoa học và nghệ thuật về giáo dục, ứng xử với con người. Đây có thể coi là một đối tượng đặc thù, là một nhóm xã hội lớn trong tổng cơ cấu dân số của xã hội, bao gồm nhiều lớp: thanh niên 16 - 30 tuổi; thiếu niên 9 - 16 tuổi; nhi đồng 6 - 9 tuổi.

Nhóm xã hội này còn khác nhau về giới tính (nam - nữ), về địa bàn sinh sống (thành thị/nông thôn), về dân tộc và về tôn giáo…

Nói chung, thế hệ trẻ với cơ cấu đa dạng đều thuộc lớp người đang được nuôi dưỡng, đang trong độ tuổi đi học ở các bậc học. Chỉ có một bộ phận thanh niên là ở tuổi trưởng thành, đã tốt nghiệp các trường, hoặc đại học, cao đẳng, hoặc trung học chuyên nghiệp, dạy nghề, nên có thể làm việc, lao động, vào đời lập thân, lập nghiệp. Ngoài ra, số lượng lớn thanh niên bước vào độ tuổi lao động rất lớn là nhóm cần sự quan tâm. Họ là người đã trưởng thành, sinh sống ở nông thôn, đô thị, có nhu cầu việc làm nhưng chưa tìm được hoặc có việc làm chưa ổn định thuộc nhóm thất nghiệp tạm thời. Số này, nếu thống kê là không nhỏ, đang trở thành một hiện tượng xã hội, dễ nảy sinh những tình huống phức tạp: tội phạm và tệ nạn.

Về hoàn cảnh sống, nhìn vào bức tranh xã hội về cơ cấu xã hội của thanh thiếu niên Việt Nam, không thể không tính đến những khác biệt sau đây:

- Trong các gia đình thiếu thốn hoặc không bình thường, bất hạnh.

- Trong tình trạng bị khuyết tật: câm điếc, khiếm thính, khiếm thị, dị dạng bởi chất độc màu da cam đi-ô-xin do hậu quả chiến tranh để lại.

- Trong các gia đình nghèo đói phải bỏ học, thất học.

- Bỏ nhà, đi lang thang, dễ rơi vào các cạm bẫy của tội phạm, tệ nạn trong điều kiện kinh tế thị trường phát triển, kèm theo rất nhiều hệ lụy về đạo đức xã hội.

Nói tóm lại, tình hình, hoàn cảnh sống của thanh thiếu nhi Việt Nam hiện nay nhiều biến đổi. Phân hóa, phân tầng xã hội ngày một gay gắt đang tác động trực tiếp tới lớp trẻ.

Như vậy, muốn giáo dục đạo đức, lối sống, bồi dưỡng lý tưởng cách mạng cho thế hệ trẻ ở nước ta hiện nay, phải đặc biệt chú trọng tới hoàn cảnh sống, tới thực trạng cuộc sống của họ. Nó quy định nội dung, phương pháp, hình thức giáo dục. Tất cả phải thiết thực, cụ thể, tỉ mỉ, kiên nhẫn và ứng xử tinh tế. Công tác giáo dục của Đoàn, Đội, Hội phải tránh xa tính hành chính, quan liêu, khô cứng, xơ cứng, giáo điều, chủ quan, duy ý chí.

Thứ hai, hiện nay, trong đánh giá và ứng xử với thanh thiếu nhi thường có những khuynh hướng lệch lạc, chủ quan, phiến diện. Đây là rào cản nhận thức và tâm lý phải vượt qua đối với những người làm giáo dục, đối với từng cá nhân, tổ chức, lực lượng giáo dục. Muốn đổi mới tư duy giáo dục, đặc biệt là giáo dục đạo đức, lối sống, bồi dưỡng lý tưởng cách mạng cho lớp trẻ phải vượt qua những hạn chế, “những điểm nghẽn chủ quan” này.

- Sự thiên kiến, hẹp hòi trong nhìn nhận, đánh giá lớp trẻ hiện nay, chỉ thấy tiêu cực, xấu xa, hư hỏng. Hiện trạng này là một thực tế nhưng không phải là tất cả, càng không phải hoàn toàn là lỗi của lớp trẻ mà một phần lớn là lỗi của môi trường giáo dục do người lớn, do gia đình, nhà trường và xã hội.

- Trong ứng xử về giáo dục cũng thường có những thái cực trái ngược bất cập như: hoặc nghiệt ngã, thậm chí xảy ra cả bạo lực, nhất là trong gia đình, cũng có khi xảy ra trong nhà trường và ngoài xã hội đối với trẻ em; ngược lại là sự nuông chiều, phó mặc (thường xảy ra ở thành phố, trong các gia đình khá giả, giàu có) dẫn trẻ tới sự thụ động, ỷ lại, thói ích kỷ, làm cho trẻ chỉ biết đòi hỏi quyền lợi mà không có ý thức trách nhiệm, nghĩa vụ với người khác, với chính mình. Đó cũng là nguyên nhân gây nên những lệch lạc về nhân cách.

Ngoài ra, môi trường giáo dục trong gia đình và nhà trường còn bộc lộ nhiều bất ổn, thế hệ trẻ vấp phải tình trạng xung đột và chệch hướng (lệch chuẩn). Đó là xung đột tự nó (những vụ ẩu đả xảy ra ngay cả trong nhóm nữ sinh là một ví dụ) và xung đột thế hệ (giữa trẻ với người lớn), xung đột giữa các thế hệ. Những phản ứng tiêu cực này là những dấu hiệu khủng hoảng tâm lý, ý thức, lối sống của lớp trẻ, không ít trường hợp dẫn đến cái chết (tự tử) và bệnh tâm thần (tự kỷ, trầm cảm). Thái độ và trách nhiệm của Đoàn Thanh niên là phải chủ động vào cuộc, chủ động giải quyết với nỗ lực cao nhất, cố gắng tới mức cao nhất để thực sự là chỗ dựa về tổ chức đối với lớp trẻ.

Thứ ba, Đoàn Thanh niên nói riêng và xã hội nói chung, đặc biệt là gia đình, nhà trường và những người lớn cần xác lập những chuẩn mực ứng xử lành mạnh, đúng đắn, để làm gương cho thế hệ trẻ. Những chuẩn mực ứng xử đó chính là điều kiện cần để bảo đảm cho giáo dục đạo đức, lối sống, bồi dưỡng lý tưởng cách mạng cho thế hệ trẻ đạt được hiệu quả - xét từ phía chủ thể giáo dục. Đó là: dân chủ, tôn trọng nhân cách của trẻ em, của thanh thiếu niên. Không áp đặt, không ra lệnh, không xúc phạm mà chú trọng lắng nghe, đối thoại, hướng dẫn, thuyết phục; tin cậy, tin vào khả năng và những phẩm chất tốt đẹp, sự nảy nở thiên lương và nhân tính nơi con người trẻ tuổi; vị tha - nhân ái - khoan dung để tạo nên sức mạnh tình cảm đạo đức có sức thuyết phục, cảm hóa; tinh tế, biết chia sẻ, biết cảm thông, biết chờ đợi. Đó là sức mạnh của phương pháp và nghệ thuật giáo dục làm cho con người trở nên tốt đẹp; hướng dẫn và thúc đẩy, đây là thể hiện năng lực và bản lĩnh giáo dục, kết hợp lý trí với tình cảm, lý thuyết với kinh nghiệm, biết đặt mình vào đối tượng, hiểu và cảm trong ứng xử với những người trẻ tuổi để giúp họ trưởng thành.

Thứ tư, cũng cần nhận thức rằng, trong tình hình hiện nay, giáo dục đạo đức, lối sống và bồi dưỡng lý tưởng cách mạng cho thanh thiếu nhi đang phải đối diện với nhiều khó khăn trở ngại. Nó đến từ hai phía:

- Trong bản thân thanh thiếu nhi: do những biến đổi về tâm sinh lý, nhất là ở tuổi dậy thì, khi con người sinh học của họ phát triển quá nhanh, quá sớm trong khi con người xã hội, phẩm chất xã hội của họ để tạo ra nhân cách lại đến muộn, đến chậm. Họ sống trong môi trường xã hội đã đổi khác, nhất là thông tin, công nghệ thông tin cùng với kinh tế thị trường đã có không ít tác động mặt trái tới đời sống, tư tưởng, tình cảm của họ, từ nhi đồng tới thanh niên. Đây là tập nhiễm xấu từ xã hội hiện đại thâm nhập vào lớp trẻ mà bản thân họ không đủ kinh nghiệm sống, kỹ năng sống, bản lĩnh sống để tự giải quyết.

- Tiêu cực xã hội, sự thiếu gương mẫu, thiếu trách nhiệm của người lớn tạo ra những phản ứng và phản cảm đối với lớp trẻ: quan liêu, tham nhũng, cơ hội, ích kỷ, vụ lợi, thủ đoạn, đạo đức giả, cả thói vô cảm đến tàn nhẫn của một số người lớn hư hỏng, suy thoái làm mất lòng tin của trẻ. Nó dẫn lớp trẻ, nhất là thanh niên rơi vào trạng thái không chỉ mất niềm tin mà còn mất phương hướng, không biết lựa chọn lối sống, lẽ sống như thế nào, theo định hướng giá trị nào khi phải đối mặt với thực tế. Trong khi đó, kinh tế suy giảm tốc độ tăng trưởng, lạm phát gia tăng, đời sống khó khăn, thất nghiệp, nhiều tiêu cực và tệ nạn cùng với tội phạm làm cho môi trường nhân văn xã hội bị ô nhiễm, đặt ra cho giáo dục, đạo đức, lối sống, lý tưởng trước rất nhiều khó khăn, thách thức. Để vượt qua những khó khăn, thách thức này cần tới những đổi mới cơ bản về giải pháp giáo dục.

Một số giải pháp để nâng cao chất lượng, hiệu quả giáo dục đạo đức, lối sống, bồi dưỡng lý tưởng cách mạng cho thanh thiếu nhi.

1. Cải thiện môi trường xã hội và điều kiện sống để thanh thiếu nhi tiếp thu giáo dục đạo đức, lối sống và bồi dưỡng lý tưởng cách mạng một cách tích cực, có cơ sở hiện thực.

Đây là vấn đề lớn, là trách nhiệm chung của toàn xã hội, trước hết phải là trách nhiệm của Đảng và Nhà nước, của các lực lượng xã hội và cơ sở giáo dục. Hai thiết chế tác động trực tiếp tới giáo dục thế hệ trẻ là gia đình và nhà trường cần phải được lành mạnh hóa, bởi chúng đều đang ở trong tình trạng có nhiều bất cập.

Môi trường xã hội và điều kiện sống chính là hoàn cảnh của giáo dục, hoàn cảnh ấy cần phải được thay đổi, phải được tăng cường nhân tính, có tính người nhiều hơn để giáo dục, bồi dưỡng nhân tính tốt hơn cho lớp trẻ.

Để thực hiện được phải có cơ chế, chính sách, có đầu tư nguồn lực, cộng đồng trách nhiệm của mọi cấp, mọi ngành. Đoàn Thanh niên có thể và cần phải tác động vào các chương trình hành động của nhà nước và xã hội. Tùy thuộc sự cải thiện này đến đâu, như thế nào mà giáo dục đạo đức cho thanh thiếu nhi sẽ có biến đổi tương ứng như thế.

2. Thay đổi nhận thức xã hội về giáo dục và phải đặt giáo dục đạo đức lên hàng đầu trong cả hệ thống giáo dục

Xã hội phải sớm tính đến một bộ luật đạo đức để bảo vệ đạo đức, phát triển, chấn hưng đạo đức dân tộc, gia đình, nhà trường và cộng đồng nói chung. Đây sẽ là giải pháp tạo hiệu ứng xã hội và tăng cường thể chế pháp lý cho giáo dục đạo đức. Đoàn Thanh niên và các cơ quan nhà nước có trách nhiệm đối với thế hệ trẻ phải chủ động đề xuất, thúc đẩy và thực hiện giải pháp này.

3. Nâng cao đạo đức cho các chủ thể giáo dục, đặc biệt là đội ngũ nhà giáo các cấp, từ phổ thông đến đại học, những người làm cha mẹ và người lớn. Bản thân nhà giáo dục cũng phải được giáo dục là vì vậy. Do đó, nỗ lực hợp tác và cộng đồng trách nhiệm giữa Đoàn Thanh niên với ngành giáo dục phải được coi trọng, cần được Nhà nước phải thể chế hóa yêu cầu này.

4. Huy động các lực lượng và tạo dư luận xã hội tích cực để việc giáo dục thanh thiếu niên thành một trách nhiệm đạo đức, chính trị, pháp lý phải được quản lý, kiểm soát và thúc đẩy.

5. Thay đổi nội dung, phương pháp, hình thức giáo dục thanh thiếu niên nhi đồng theo hướng coi giáo dục đạo đức là hàng đầu, là trước hết, bồi dưỡng tình cảm đạo đức, tình thương, kỷ cương, trách nhiệm là cốt lõi. Thực hành đạo đức phải tạo thành động lực, phổ biến, thường xuyên. Giải phóng việc giáo dục đạo đức và chỉ đạo giáo dục đạo đức của Đoàn ra khỏi tình trạng hành chính quan liêu và tính hình thức. Đặc biệt coi trọng nêu gương và bồi dưỡng xúc cảm thẩm mỹ đạo đức, liên quan tới giáo dục nhà trường, tới câu chuyện dạy văn, học văn hiện nay, tới khoa học xã hội - nhân văn ở nước ta.

6. Cuối cùng là Đoàn Thanh niên phải tự đổi mới chính mình về phương pháp và phong cách hoạt động, tập hợp, thu hút các lực lượng, các chuyên gia vào công tác giáo dục thế hệ trẻ./.