Lịch sử ra đời và phát triển của trí tuệ nhân tạo trong lĩnh vực báo chí

Lịch sử ra đời của AI trong lĩnh vực báo chí, truyền thông trên thế giới

Đầu thế kỷ XXI, internet và các công cụ tìm kiếm phát triển nhanh chóng, AI dần trở thành một phần không thể thiếu trong nhiều lĩnh vực, trong đó có ngành báo chí. Để đáp ứng đủ nhu cầu ngày càng cao của công chúng, các toà soạn trên thế giới cũng như tại Việt Nam sử dụng AI vào quá trình sản xuất và cải thiện chất lượng tác phẩm báo chí. 

Giai đoạn (1990 - 2000): Công cụ viết tự động ra đời

Sự bùng nổ của công nghệ máy tính vào những năm 90 của thế kỷ XX đã mở đường cho các ứng dụng AI đơn giản trong ngành truyền thông. Trong giai đoạn ứng dụng sơ khởi của AI vào báo chí (1990 - 2000), các công cụ viết tự động đầu tiên ra đời, đánh dấu bước ngoặt quan trọng trong cách sản xuất nội dung báo chí. Những công cụ này chủ yếu sử dụng các thuật toán đơn giản để tạo ra nội dung từ dữ liệu được cung cấp trước, đơn cử như việc áp dụng công nghệ tạo nội dung tự động vào các báo cáo thời tiết. Hệ thống này dựa trên các mẫu câu được viết trước và các quy tắc lập trình cơ bản để biến dữ liệu, như nhiệt độ hoặc lượng mưa, thành nội dung dự báo có ý nghĩa. Đến cuối thập niên 90 của thế kỷ XX, những công cụ như Microsoft Word bắt đầu tích hợp xử lý ngôn ngữ tự nhiên giúp chỉnh sửa văn bản dựa trên ngữ pháp và ngữ cảnh.

Giai đoạn 2000 - 2010: AI bước vào lĩnh vực báo chí chuyên nghiệp

Trong thập niên 2000, công nghệ AI bắt đầu được ứng dụng sâu rộng hơn vào ngành báo chí, mang lại những thay đổi quan trọng trong quy trình sản xuất nội dung và quản lý dữ liệu. Đây là giai đoạn đánh dấu sự chuyển mình từ việc thử nghiệm công nghệ tự động hóa sang các ứng dụng công nghệ AI, giúp tăng tốc độ sản xuất tin tức và tối ưu hóa nguồn lực. Năm 2000, Automated Insights, công ty công nghệ của của Mỹ chuyên về phần mềm được thành lập và bắt đầu phát triển công cụ tạo bài viết tự động, hỗ trợ các công ty truyền thông sản xuất các bài báo về tài chính và thể thao từ dữ liệu thống kê. Wordsmith - một trong những ứng dụng tiên phong của AI trong ngành báo chí ra đời từ đó.

Từ năm 2004, hãng thông tấn Associated Press (AP) bắt đầu sử dụng hệ thống tạo bài viết tự động dựa trên công nghệ sinh ngôn ngữ tự nhiên. Công nghệ này được áp dụng rộng rãi trong việc sản xuất báo cáo tài chính, giúp hãng tin Associated Press tăng đáng kể số lượng bài báo từ 300 lên 4.000 bài mỗi quý mà không cần gia tăng đội ngũ nhân sự.

Vào năm 2009, Narrative Science ra mắt công cụ Quill cho phép tạo ra các bài viết tự động từ dữ liệu, đặc biệt trong các lĩnh vực như tài chính và thể thao. Trong giai đoạn từ năm 2005 đến năm 2010, các công ty như Google bắt đầu ứng dụng công nghệ AI để phân tích dữ liệu người dùng và tối ưu hóa quảng cáo, góp phần giúp các cơ quan báo chí tăng doanh thu từ quảng cáo kỹ thuật số. 

Giai đoạn 2000 - 2010 là thời kỳ AI được ứng dụng vào ngành báo chí thế giới, mở ra cơ hội tự động hóa quy trình sản xuất và nâng cao hiệu quả trong việc xử lý dữ liệu. Những thành tựu như công cụ viết bài tự động, báo chí dữ liệu, và tối ưu hóa quảng cáo kỹ thuật số đã đặt nền móng cho sự phát triển mạnh mẽ của AI trong những năm tiếp theo. 

Giai đoạn 2010 - 2020: Bùng nổ AI trong báo chí

Giai đoạn này chứng kiến sự phát triển mạnh mẽ của AI trong lĩnh vực báo chí. Với sự xuất hiện và ứng dụng ngày càng sâu rộng của công nghệ này, báo chí đã trải qua những thay đổi đáng kể, từ việc tự động hóa quy trình tạo nội dung cho đến việc cải thiện khả năng phát hiện tin giả, phân tích dữ liệu lớn, và tối ưu hóa trải nghiệm độc giả. 

Hãng thông tấn AP là một trong những hãng đầu tiên và nổi bật nhất trong sử dụng AI để tạo nội dung tin tức, chủ yếu là các tin về lĩnh vực thể thao và tài chính. Bộ phận biên tập của hãng thông tấn này ứng dụng NewsWhip để thu thập và “ghim” những tin tức, câu chuyện phù hợp xu hướng tìm kiếm trên các phương tiện truyền thông xã hội, như Twitter, Facebook, Pinterest hay Linkedln. AP còn hợp tác với Automated Insights để biến dữ liệu lớn thành các bài viết dễ đọc. Năm 2016, AP sử dụng công cụ Wordsmith do Automated Insights phát triển để tự động tạo ra các bài viết từ những dữ liệu nguyên bản được nhập.

Năm 2015, tờ The New York Times đã thử nghiệm một dự án AI với tên gọi Editor, với mục đích đơn giản hóa quy trình báo chí. Các nhà báo có thể sử dụng các thẻ (tag) để làm nổi bật các cụm từ, tiêu đề hoặc các điểm chính trong bài báo. Theo thời gian, hệ thống AI của The New York Times sẽ tự học cách nhận ra các phần nổi bật nhất trong một bài báo để lọc ra các tag có liên quan. Bằng cách tìm kiếm dữ liệu theo thời gian thực và trích xuất thông tin dựa trên các danh mục được yêu cầu, như sự kiện, con người, địa điểm... hệ thống AI có thể giúp cho người đọc tiếp cận các thông tin dễ dàng hơn, kiểm tra các thông tin có liên quan trên bài báo được nhanh chóng hơn.

Tờ The Washington Post đã sử dụng phần mềm AI với tên gọi Heliograf để tạo ra các tin tức tự động. Trong Thế vận hội Rio 2016, công cụ “Heliograf” đã viết hơn 300 bài báo về kết quả các cuộc thi. Heliograf tổng hợp các tin tức bằng cách phân tích dữ liệu được nhập vào, sau đó bổ sung thêm các thông tin để tạo ra một bài báo hoàn chỉnh. Phần mềm cũng sẽ cảnh báo các nhà báo về những bất thường được tìm thấy trong dữ liệu.

Tháng 11-2018, Tân Hoa xã - hãng thông tấn chính thức của chính phủ Trung Quốc ra mắt một bản tin thời sự với "người dẫn chương trình ảo" tại Hội nghị Internet toàn cầu lần thứ 5 tổ chức tại Chiết Giang, Trung Quốc. Người dẫn chương trình ảo được tạo ra với sự cộng tác của Công ty công cụ tìm kiếm địa phương Sogou.com.

AI không chỉ được sử dụng trong sản xuất tin tức mà còn tối ưu hóa quy trình vận hành, như cá nhân hóa trải nghiệm độc giả và phát hiện tin giả. Các công  nghệ này thường nhận được nguồn tài trợ lớn, lên đến hàng chục triệu USD mỗi năm, từ các tập đoàn truyền thông và công nghệ.

AI không chỉ được sử dụng trong việc tạo ra bài viết mà còn hỗ trợ sản xuất video, hình ảnh và đồ họa, giúp các bài viết trở nên hấp dẫn và dễ tiếp cận hơn. Năm 2019, AI đã được áp dụng trong báo chí điều tra, giúp các nhà báo xử lý và phân tích các bộ dữ liệu lớn. Các công ty như ProPublica sử dụng AI để phát hiện các vấn đề xã hội và chính trị, như tham nhũng và bất bình đẳng, từ các bộ dữ liệu phức tạp. Đến năm 2020, các công cụ AI, như “RunwayML” và “Synthesia” đã được sử dụng để tạo video tự động cho các bài viết tin tức, giúp các cơ quan báo chí sản xuất nội dung video nhanh chóng mà không cần đến đội ngũ sản xuất lớn.

Giai đoạn 2010 - 2020 là thời kỳ AI thực sự bùng nổ trong ngành báo chí. Các công nghệ AI đã và đang giúp tự động hóa nhiều công đoạn trong quy trình sản xuất tin tức, đồng thời cải thiện chất lượng thông tin và trải nghiệm người đọc. Tuy nhiên, những thách thức về đạo đức, quản lý dữ liệu và tin giả vẫn là những vấn đề quan trọng mà ngành báo chí cần giải quyết trong những năm tới.

Giai đoạn 2020 đến nay: AI thay đổi ngành báo chí

AI đã và đang thay đổi cách thức sản xuất nội dung và tương tác với độc giả. Các hệ thống AI ngày càng thông minh và có khả năng sáng tạo nội dung kể cả trong những lĩnh vực như báo chí điều tra và phân tích dữ liệu. Công nghệ AI không chỉ giúp tạo ra các bài viết tự động mà còn cá nhân hóa trải nghiệm người đọc, tối ưu hóa các gợi ý nội dung phù hợp và phát hiện tin giả với độ chính xác cao.

Năm 2020, tờ báo The Guardian và The New York Times bắt đầu ứng dụng GPT-3 để tự động hóa quá trình tạo bài viết, mở rộng khả năng sáng tạo không chỉ với các bài viết ngắn mà còn trong các bài báo dài và điều tra. Công ty Bloomberg cũng sử dụng AI để tự động tạo các bài báo tài chính từ dữ liệu thô, giúp rút ngắn thời gian xuất bản tin tức và giảm thiểu sai sót. Tờ báo The Washington Post tiếp tục cải tiến và sử dụng công cụ Heliograf để tự động hóa việc sản xuất tin tức, đồng thời hỗ trợ phát hiện các thông tin sai lệch.

Năm 2021, các công cụ AI được phát triển để nhận diện tin giả và thông tin sai lệch đã được nhiều cơ quan báo chí lớn áp dụng, nhằm kiểm tra tính xác thực của các bài viết trước khi công bố. Đến năm 2023, công nghệ AI tiếp tục được cải tiến để hỗ trợ tạo video tự động, giúp các cơ quan báo chí nhanh chóng sản xuất nội dung video mà không cần sự can thiệp nhiều từ đội ngũ sản xuất.

AI đã thay đổi cách thông tin được sản xuất, phân phối và tiêu thụ. Từ những công cụ viết báo tự động trong những năm 90 của thế kỷ XX, đến các mô hình ngôn ngữ tiên tiến ngày nay, AI mang đến cơ hội lớn nhưng cũng đặt ra những thách thức phức tạp. Trong tương lai, AI sẽ tiếp tục là một phần không thể thiếu trong ngành báo chí, đóng vai trò như một công cụ hỗ trợ quan trọng, nhưng vẫn cần sự giám sát và sáng tạo của con người để bảo đảm tính chính xác và giá trị nhân văn trong mỗi bài viết.

Lịch sử ra đời của AI trong lĩnh vực báo chí, truyền thông ở Việt Nam

Trong kỷ nguyên công nghệ số hiện nay, AI đang dần trở thành một phần không thể thiếu trong nhiều lĩnh vực, trong đó có ngành báo chí. Ở Việt Nam, mặc dù AI trong báo chí vẫn còn khá mới mẻ và đang phát triển, nhưng những ứng dụng tiên tiến của công nghệ này đã bắt đầu thể hiện rõ rệt trong việc sản xuất cũng như cải thiện chất lượng báo chí.

Giai đoạn khởi đầu (trước năm 2010): AI chưa phát triển mạnh

Trước năm 2010, công nghệ AI trong báo chí tại Việt Nam gần như chưa được quan tâm. Công nghệ chủ yếu được ứng dụng trong một số hệ thống quản lý nội dung và công cụ biên tập đơn giản, nhưng chưa có những tiến bộ đáng kể. Các báo điện tử chủ yếu vẫn sử dụng phương pháp làm việc thủ công và truyền thống, AI chưa được áp dụng nhiều trong quy trình sản xuất nội dung.

Trong giai đoạn này, các cơ quan báo chí chủ yếu sử dụng các công cụ đơn giản, như các hệ thống hỗ trợ viết tự động, nhưng chưa ứng dụng AI vào quy trình làm việc cụ thể. Việc ứng dụng AI mới chỉ ở mức độ thử nghiệm hoặc nghiên cứu ban đầu. Các cơ quan báo chí Việt Nam chủ yếu tập trung vào việc tối ưu hóa quy trình làm việc thông qua công nghệ phần mềm cơ bản, chưa áp dụng AI rộng rãi trong việc tạo ra nội dung hoặc phân tích dữ liệu như những xu hướng sau này. 

Giai đoạn 2010 - 2020: Những bước phát triển ban đầu

Giai đoạn này, AI bắt đầu được các cơ quan báo chí - thông tấn tại Việt Nam quan tâm và thử nghiệm. Mặc dù vẫn còn khá mới mẻ, AI đã bắt đầu được ứng dụng trong một số lĩnh vực, như phân tích dữ liệu và tối ưu hóa nội dung.

Từ năm 2010 đến 2012, một số cơ quan báo chí xuất bản điện tử lớn tại Việt Nam, như VnExpress và Zing News đã tiên phong trong việc áp dụng các phần mềm hỗ trợ phân tích dữ liệu tự động. Những công cụ này được sử dụng để tổ chức, sắp xếp thông tin và tối ưu hóa thời gian xử lý nội dung, giúp các tòa soạn quản lý hiệu quả khối lượng bài viết khổng lồ được sản xuất hằng ngày. Năm 2015, VnExpress cùng cơ quan báo chí lớn khác tiếp tục nâng cao khả năng khai thác thông tin, bằng cách sử dụng các công cụ phân tích dữ liệu tiên tiến, giúp trích xuất và xử lý các thông tin quan trọng từ nguồn dữ liệu lớn, như báo cáo tài chính, kinh tế và các thống kê từ Chính phủ.

Từ năm 2016, VietnamPlus (Thông tấn xã Việt Nam) đã bắt đầu xuất bản các bài longform, định danh bằng tên gọi Mega Story, kết hợp nhiều yếu tố đa phương tiện, nổi bật là yếu tố thị giác (visual) và dữ liệu (data) để tăng cường trải nghiệm cho độc giả. Các bài Mega Story không chỉ giúp tăng thời gian người đọc ở lại trang (spent time on page), góp phần tăng thứ hạng (ranking) của trang VietnamPlus trên các bảng xếp hạng trang web tin tức uy tín, mà còn nâng cao uy tín và vị thế của tòa soạn.

Năm 2016, VietnamPlus cũng đã ứng dụng công cụ Wochit để sản xuất các video ngắn, tích hợp hệ thống của Insider từ năm 2021 để theo dõi hành vi người dùng và tự động gửi bản tin tới độc giả (Newsletter). Năm 2018, VietnamPlus là cơ quan báo chí đầu tiên trong cả nước sử dụng chatbot để tương tác với độc giả.

Năm 2017, Báo Thanh Niên và Báo Tuổi Trẻ bắt đầu thử nghiệm việc sử dụng AI phân tích các bộ dữ liệu phức tạp. Công nghệ này không chỉ giúp các nhà báo xử lý dữ liệu nhanh chóng mà còn cung cấp những phân tích sâu sắc hơn về các vấn đề quan trọng, trên nhiều lĩnh vực. Năm 2018, việc ứng dụng AI trong báo chí tiếp tục được mở rộng, giúp tăng năng suất làm việc và đặt nền tảng cho việc ứng dụng AI rộng rãi hơn trong ngành báo chí ở Việt Nam. Mặc dù chưa có sự bùng nổ như ở các nước phát triển, nhưng những ứng dụng AI trong việc tự động hóa nội dung, phân tích dữ liệu, tối ưu hóa trải nghiệm người dùng và quảng cáo đã bắt đầu thay đổi phương thức hoạt động của các cơ quan báo chí. AI giúp tiết kiệm thời gian, tăng hiệu quả công việc và mở ra nhiều cơ hội mới trong việc phát triển báo chí điện tử tại Việt Nam.

Năm 2018, Thông tấn xã Việt Nam giới thiệu chatbot đầu tiên tại Việt Nam, đánh dấu bước tiến mới trong việc ứng dụng công nghệ của Cuộc cách mạng công nghiệp lần thứ tư trong lĩnh vực báo chí. Chatbot tự động tương tác với độc giả, đề xuất nội dung theo nhu cầu của người đọc và có khả năng cá nhân hóa cao tùy theo lịch sử trao đổi giữa người và máy.

AI đang mở ra một kỷ nguyên mới cho báo phát thanh, khi những ứng dụng tiên tiến như tổng hợp giọng nói, phân tích dữ liệu và cá nhân hóa nội dung không chỉ nâng cao hiệu quả sản xuất mà còn mang lại trải nghiệm phong phú, hấp dẫn hơn cho thính giả.

Năm 2019, báo điện tử Dân trí tiên phong cho ra mắt công nghệ giọng đọc AI vào tất cả các bài báo. Độc giả có thể nghe tất cả các bài viết mà không phải đọc toàn bộ phần văn bản như trước đây. Công nghệ này có thể phát âm những tiếng ngoài dữ liệu chuẩn, đồng thời đưa ra cách đọc các từ chưa chuẩn hóa theo ngữ cảnh một cách thông minh, dự đoán đọc từ viết tắt, từ mượn nước ngoài.

Từ năm 2019, Trung tâm không gian mạng Viettel (nay là Trung tâm Dịch vụ Dữ liệu và Trí tuệ nhân tạo Viettel -VTCC) đã hợp tác cùng các đối tác, như báo điện tử Dân trí, báo điện tử Dân Việt, chuyên trang tin điện tử Dân sinh, Tạp chí Tài chính doanh nghiệp, để đưa công nghệ voice AI chuyển văn bản thành giọng nói Text To Speech (báo nói), tích hợp với hệ thống báo điện tử, mở rộng thêm mảng báo nói trên nền tảng digital. Sau 2 năm tích hợp công nghệ Text to Speech, mỗi ngày trung bình VTCC hỗ trợ báo Dân Trí tạo ra 300 - 400 bài báo nói, tạo ra các nội dung hấp dẫn, trải nghiệm mới mẻ cho độc giả.

Giai đoạn từ năm 2020 đến nay: AI ứng dụng rộng rãi trong báo chí

Từ năm 2020 đến nay, AI đã trở thành công cụ quan trọng trong ngành báo chí, không chỉ giúp tối ưu hóa quy trình sản xuất nội dung, mà còn mang lại những cải tiến đáng kể trong việc cung cấp thông tin chính xác và phù hợp với nhu cầu của độc giả. Năm 2020, VnExpress trở thành một trong những tờ báo tiên phong tại Việt Nam ứng dụng AI trong việc tự động hóa quá trình tạo bài viết. Năm 2021, AI tiếp tục được ứng dụng trong lĩnh vực kiểm chứng thông tin, đặc biệt trong bối cảnh tin giả ngày càng lan tràn trên các phương tiện truyền thông xã hội. Công nghệ này giúp phát hiện những thông tin sai lệch và đưa ra cảnh báo trước khi chúng có cơ hội lan truyền rộng rãi, góp phần bảo vệ môi trường thông tin minh bạch và chính xác. Báo Lao Động cũng ra mắt một bản tin truyền hình sử dụng biên tập viên ảo được tạo tự động trên máy tính, mô phỏng 100% khẩu hình, biểu cảm khuôn mặt, ngôn ngữ hình thể và phong cách dẫn chương trình của người thật dựa trên các thuật toán học máy (Machine Learning) và học sâu (Deep Learning).

Năm 2022, Báo Nhân dân sử dụng Chartbeat (công cụ được các cơ quan báo chí lớn trên toàn cầu sử dụng) để thực hiện đo lường độc giả theo thời gian thực và dùng AI để tự động đề xuất nội dung tương thích cho độc giả theo hướng cá nhân hóa.

Năm 2023, Đài Truyền hình Thành phố Hồ Chí Minh đã thử nghiệm sử dụng Chat GPT để xây dựng kịch bản chương trình phóng sự.

Ngày 7-4-2024, trong chương trình “Cuộc sống số”, phát sóng trên kênh VTV1 Đài truyền hình Việt Nam, một người dẫn chương trình ảo đã xuất hiện bên cạnh biên tập viên, cùng dẫn dắt chương trình với chủ đề “Ai ảnh hưởng bởi AI?”. Chương trình cũng chỉ ra cách thức đơn giản để ai cũng có thể tạo ra được một phiên bản ảo cho chính mình.

Có thể nói, AI đã và đang thay đổi mạnh mẽ trong lĩnh vực báo chí, truyền thông. Các công cụ AI giúp tối ưu hóa quy trình làm việc, tự động hóa việc tạo nội dung, phát hiện tin giả và cung cấp thông tin cá nhân hóa, nâng cao trải nghiệm của độc giả. Ở Việt Nam, các tòa soạn báo đang dần đầu tư vào AI, nhưng nguồn lực tài chính và công nghệ vẫn còn hạn chế. Các công ty công nghệ trong nước, như FPT, Viettel đã phát triển một số giải pháp AI, nhưng ứng dụng cụ thể trong báo chí vẫn cần thêm thời gian và sự hỗ trợ từ Nhà nước. Trong tương lai, AI hứa hẹn sẽ mang lại những bước đột phá mới cho lĩnh vực báo chí, truyền thông, mở ra nhiều cơ hội phát triển mới./.