Thông điệp phòng, chống khai thác hải sản bất hợp pháp, không báo cáo và không theo quy định (IUU) trên báo mạng điện tử

Vai trò của thông điệp phòng, chống khai thác IUU trên báo mạng điện tử

Hiện nay, hơn một nửa dân số Việt Nam sinh sống tại các tỉnh, thành phố ven biển và phần lớn lao động gắn với các ngành kinh tế liên quan đến biển. Kinh tế biển đóng góp trên 60% GDP cả nước, thể hiện vai trò động lực quan trọng trong phát triển kinh tế - xã hội, bảo đảm quốc phòng, an ninh và đối ngoại⁽¹⁾. Tuy nhiên, song song với tiềm năng phát triển, tình trạng khai thác hải sản bất hợp pháp, không báo cáo và không theo quy định kéo dài nhiều năm đã làm cạn kiệt nguồn lợi biển, suy giảm đa dạng sinh học⁽²⁾. Đặc biệt, điều này đe dọa trực tiếp sinh kế cộng đồng ven biển và ảnh hưởng đến uy tín thương mại của Việt Nam trên thị trường quốc tế.

Khai thác IUU được đánh giá là nguy cơ nghiêm trọng nhất đối với sự phát triển lâu dài của ngành thủy sản, bởi các hành vi như sử dụng chất nổ, xung điện, hóa chất độc hại hay ngư cụ mang tính hủy diệt gây ra sự sụt giảm nhanh chóng của nguồn lợi tự nhiên⁽³⁾. Những hành vi này phá vỡ hệ sinh thái, làm hỏng các ngư trường, khiến các khu vực sinh sản và ươm giống tự nhiên bị tổn thương nặng nề, từ đó kéo theo nguy cơ cạn kiệt nguồn lợi và mất ổn định sinh kế của hàng triệu lao động.

Trong bối cảnh đó, thông điệp giữ vai trò đặc biệt quan trọng khi góp phần giúp người dân hiểu rõ tính chất nghiêm trọng của IUU, đồng thời tạo ra áp lực xã hội cần thiết nhằm thúc đẩy việc tuân thủ quy định và thay đổi thói quen khai thác theo hướng bền vững. Báo mạng điện tử với ưu thế tốc độ, sự đa dạng hình thức thể hiện và khả năng lan tỏa rộng rãi trở thành kênh truyền tải thông điệp hiệu quả nhất hiện nay.

Thực hiện Quyết định số 78/QĐ-TTg, ngày 16-1-2018, của Thủ tướng Chính phủ, về việc phê duyệt Kế hoạch hành động Quốc gia nhằm ngăn chặn, giảm thiểu và loại bỏ khai thác hải sản bất hợp pháp, không báo cáo và không theo quy định đến năm 2025, các văn bản quy phạm pháp luật và hướng dẫn thi hành của Bộ Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn (nay là Bộ Nông nghiệp và Môi trường), nhiều địa phương đã tích cực triển khai các hoạt động phát đi thông điệp chống IUU, điển hình như thành phố Hải Phòng với các chiến dịch chia sẻ trực tiếp đến ngư dân và chủ tàu⁽⁴⁾. Tuy nhiên, hình thức chia sẻ thông điệp truyền thống vẫn còn hạn chế về khả năng lan tỏa, khó tiếp cận các nhóm đối tượng rộng lớn và thiếu tính tương tác. Vì vậy, báo mạng điện tử ngày càng được xác định là lực lượng nòng cốt trong việc lan tỏa thông điệp chống IUU nhờ khả năng cập nhật liên tục, tốc độ lan truyền mạnh mẽ và ưu thế tiếp cận đa dạng nhóm công chúng từ địa phương đến quốc tế. Điều này giúp các thông điệp chống IUU không chỉ dừng lại ở việc phổ biến quy định, mà còn góp phần định hướng dư luận và hình thành thói quen hành xử có trách nhiệm đối với môi trường biển.

Thực tế cho thấy, các trang thông tin báo mạng điện tử đã phản ánh toàn diện và kịp thời các nỗ lực chống IUU của Việt Nam, từ công tác kiểm soát tàu cá, giám sát thiết bị hành trình, truy xuất nguồn gốc thủy sản đến xử lý vi phạm và hợp tác quốc tế. Báo mạng điện tử còn tạo ra hiệu ứng xã hội rộng lớn thông qua các tuyến bài điều tra, phân tích thực tiễn, phản ánh các vụ, việc điển hình, những bất cập còn tồn tại. Thông qua đó, báo chí góp phần tạo áp lực trách nhiệm lên các địa phương nhằm giảm thiểu tình trạng tàu cá vi phạm vùng biển nước ngoài, đồng thời hỗ trợ mục tiêu gỡ “thẻ vàng” EC vào năm 2025. Vai trò này trở nên đặc biệt quan trọng trong bối cảnh Việt Nam cần chứng minh nỗ lực quản lý nghề cá minh bạch và có trách nhiệm theo chuẩn quốc tế.

Nội dung thông điệp trên báo mạng hiện tập trung làm rõ các văn bản chỉ đạo quan trọng, như Quyết định số 2310/QĐ-TTg, ngày 17-10-2025 của Thủ tướng Chính phủ; Công điện số 198/CĐ-TTg, ngày 17-10-2025 của Thủ tướng Chính phủ; Thông báo số 575/TB-VPVP, ngày 23-10-2025. Qua đó phổ biến đến cộng đồng trách nhiệm của từng cấp, từng ngành và những yêu cầu bắt buộc trong kiểm soát tàu cá, xử lý vi phạm, truy xuất nguồn gốc và nâng cao hiệu quả quản lý khai thác⁽⁵⁾. Việc báo chí phân tích nội dung các văn bản này một cách dễ hiểu đã giúp người dân, đặc biệt là ngư dân và chủ tàu, nhận thức rõ hơn về vai trò của mình trong nỗ lực chống IUU. Khả năng tiếp cận rộng của báo điện tử cũng cho phép thông tin lan tỏa đến nhiều nhóm đối tượng như người dân cả nước, doanh nghiệp chế biến xuất khẩu, cộng đồng người Việt ở nước ngoài và các tổ chức quốc tế, góp phần xây dựng hình ảnh nghề cá Việt Nam minh bạch và có trách nhiệm hơn.

Thực trạng thông điệp về phòng, chống vi phạm IUU trên báo mạng điện tử hiện nay

Trong hơn 7 năm kể từ khi EC cảnh báo “thẻ vàng” đối với hải sản khai thác của Việt Nam, báo mạng điện tử đã trở thành nền tảng truyền tải thông tin quan trọng giúp công chúng nhận diện đầy đủ hơn về tính cấp thiết của việc tuân thủ các quy định quốc tế liên quan đến khai thác thủy sản bền vững. Việc hình thành hệ thống thông điệp phòng chống vi phạm IUU trên báo mạng điện tử không chỉ đáp ứng yêu cầu tuyên truyền của Nhà nước mà còn góp phần tạo dựng môi trường diễn ngôn mới, nơi các vấn đề môi trường biển, chủ quyền tài nguyên và trách nhiệm nghề cá được thảo luận mở rộng, đa chiều và sâu sắc. Với đặc trưng cập nhật nhanh, tính tương tác cao và khả năng kết hợp đa phương tiện, báo mạng điện tử có lợi thế đặc biệt trong việc lan tỏa thông tin đến cộng đồng ngư dân và doanh nghiệp, những nhóm đối tượng chịu tác động trực tiếp từ chính sách chống IUU.

Hệ thống thông điệp chống IUU trên báo mạng điện tử hiện nay được định hình theo hướng đa tầng và đa hướng, phản ánh sự chuyển biến từ tuyên truyền pháp luật thuần túy sang giáo dục nhận thức và thúc đẩy thay đổi hành vi. Nhóm thông điệp đầu tiên mang tính cảnh báo, thường xuất hiện trong các bài phân tích về hậu quả của việc tiếp tục bị áp dụng “thẻ vàng”. Trên nhiều báo điện tử, nội dung cảnh báo được thể hiện thông qua việc chỉ rõ thiệt hại kinh tế, sự sụt giảm đơn hàng xuất khẩu, chi phí tuân thủ gia tăng, áp lực kiểm tra nghiêm ngặt từ thị trường EU và rủi ro mất uy tín của thủy sản Việt Nam trên thị trường quốc tế. Các bài viết thuộc dạng này giúp định vị rõ mức độ nghiêm trọng của vấn đề và tạo động lực cho các chủ thể liên quan nâng cao ý thức tuân thủ.

Song song đó là nhóm thông điệp mang tính định hướng, tập trung giới thiệu các giải pháp, chính sách mới của Nhà nước ta về công tác giám sát tàu cá, quản lý nhật ký khai thác, quy trình truy xuất nguồn gốc và chế tài xử phạt. Những bài viết này thường được trình bày theo cách kết hợp phân tích chính sách với giải thích kỹ thuật nhằm giúp độc giả, đặc biệt là ngư dân và doanh nghiệp, hiểu rõ yêu cầu pháp lý và cách thức thực hiện. Việc đưa thông tin theo dạng định hướng góp phần hình thành nhận thức thống nhất, tránh tình trạng hiểu sai hoặc thực hiện không đầy đủ quy định.

Nhóm thông điệp khuyến khích cũng được nhiều cơ quan báo chí chú trọng. Các tuyến bài tôn vinh địa phương làm tốt, mô hình tổ đội tàu cá an toàn, hay những ngư dân tiên phong lắp đặt thiết bị giám sát hành trình và tuân thủ tuyệt đối quy định vùng biển thường có tác dụng lan tỏa tích cực. Thông qua việc nêu gương tốt, báo mạng điện tử tạo ra cảm xúc tích cực và thúc đẩy sự noi theo trong cộng đồng, đồng thời xây dựng hình ảnh người lao động biển gắn với trách nhiệm, chuyên nghiệp và ý thức bảo vệ nguồn lợi chung.

Ngoài các thông điệp mang tính khuyến khích, báo mạng điện tử còn chú trọng triển khai thông điệp trách nhiệm. Đây là nhóm thông điệp nhấn mạnh mối quan hệ phối hợp giữa nhiều chủ thể như ngư dân, chủ tàu, doanh nghiệp thu mua, lực lượng biên phòng, kiểm ngư, chính quyền địa phương và các cơ quan quản lý thuộc ngành thủy sản. Trong các bài viết chuyên sâu, trách nhiệm của từng chủ thể được phân tích rõ ràng, từ việc không xâm phạm vùng biển nước ngoài, duy trì tín hiệu giám sát hành trình, ghi đúng và đầy đủ nhật ký khai thác, cho đến việc tuân thủ quy trình kiểm soát nguồn gốc hải sản tại cảng. Những phân tích này giúp hình thành nhận thức chống IUU không chỉ là yêu cầu của EU hay ngành thủy sản mà là nhiệm vụ chính trị - kinh tế chung của cả quốc gia.

Lợi thế lớn của báo mạng điện tử là khả năng tận dụng đa phương tiện để tăng cường sức mạnh của thông điệp. Nhiều tuyến bài sử dụng infographics minh họa quy trình giám sát hành trình, sơ đồ vùng biển đánh bắt hợp pháp, hình ảnh trực quan về hoạt động kiểm tra tại cảng cá hoặc video phỏng vấn chuyên gia. Những hình thức này giúp thông điệp trở nên dễ tiếp cận hơn, đặc biệt đối với người lao động trẻ tại các vùng ven biển, những người thường xuyên sử dụng điện thoại thông minh để tiếp cận tin tức. Tính trực quan khiến các quy định vốn mang tính kỹ thuật trở nên gần gũi, dễ hiểu và dễ thực hiện hơn.

Tuy nhiên, quá trình tuyên truyền thông qua báo mạng điện tử cũng bộc lộ một số hạn chế. Trước hết, tính thống nhất giữa các tòa soạn chưa cao, dẫn đến sự khác biệt trong cách giải thích quy định pháp luật hoặc mức độ nhấn mạnh vào từng nhóm nội dung. Thứ hai, không ít bài viết vẫn thiên về tường thuật sự kiện mà thiếu phân tích chuyên sâu dưới góc độ chính sách, pháp lý hoặc khoa học môi trường biển. Điều này khiến độc giả khó hình dung được bức tranh toàn diện về nguyên nhân, hệ lụy và giải pháp. Thứ ba, độ phủ thông tin đến các nhóm ngư dân lớn tuổi, sống tại khu vực có hạ tầng viễn thông hạn chế vẫn còn thấp, khiến khoảng cách tiếp nhận thông tin giữa các vùng biển chưa được thu hẹp. Cuối cùng, nhiều chiến dịch truyền tải thông điệp mới dừng lại ở phản ứng nhất thời trước các đợt kiểm tra của EC mà chưa có chiến lược dài hạn nhằm thay đổi nhận thức và hành vi của cộng đồng ngư dân.

Trong bối cảnh Việt Nam đang quyết tâm phát triển nghề cá bền vững và hội nhập sâu vào chuỗi cung ứng toàn cầu, việc nâng cao chất lượng thông điệp chống IUU trên báo mạng điện tử trở thành yêu cầu cấp thiết. Các cơ quan báo chí cần tăng cường đầu tư cho tuyến bài điều tra - phân tích, phối hợp chặt chẽ với cơ quan quản lý thủy sản để bảo đảm tính chính xác và cập nhật. Đồng thời, cần xây dựng chiến lược truyền thông dài hạn, tận dụng tối đa nền tảng đa phương tiện nhằm chuyển hóa thông tin pháp lý phức tạp thành nội dung dễ tiếp cận cho cộng đồng ngư dân. Chỉ khi hệ thống thông điệp được định hướng đúng, thể hiện nhất quán và lan tỏa mạnh mẽ, báo mạng điện tử mới thực sự trở thành lực lượng quan trọng trong công cuộc phòng chống IUU, góp phần đưa nghề cá Việt Nam phát triển theo hướng hiện đại, có trách nhiệm và bền vững trong tương lai.

Một số giải pháp trong thời gian tới

Để tăng cường hiệu quả thông điệp về phòng chống IUU trên báo mạng điện tử, cần chú trọng thực hiện một số nội dung sau:

Một là, cần hoàn thiện và chuẩn hóa nội dung thông điệp chống IUU trên báo mạng điện tử, bảo đảm bám sát các văn bản chỉ đạo của Chính phủ, kết luận của EC và những chuẩn mực quốc tế về quản trị nghề cá có trách nhiệm. Nội dung thông điệp phải phản ánh đúng các yêu cầu của Quyết định, Công điện của Thủ tướng Chính phủ, quy định của Luật Thủy sản 2017, các hướng dẫn về giám sát tàu cá, truy xuất nguồn gốc và xử lý vi phạm. Việc xây dựng chuyên mục chuyên biệt về thông điệp chống IUU, cập nhật thường xuyên diễn biến và kết quả triển khai tại các địa phương, sẽ giúp hình thành hệ thống thông điệp nhất quán, có cơ sở pháp lý rõ ràng và tạo nên kênh thông tin tin cậy đối với công chúng.

Hai là, tăng cường phối hợp giữa các cơ quan báo chí và hệ thống quản lý nghề cá nhằm bảo đảm thông điệp chống IUU được xây dựng trên nền tảng thông tin chính xác và cập nhật. Sự phối hợp chặt chẽ giữa báo mạng điện tử với các cơ quan chức năng có liên quan và các địa phương ven biển sẽ giúp các thông điệp phát ra có độ tin cậy cao, phản ánh đúng diễn biến thực tế. Thông qua cơ chế cung cấp dữ liệu tập trung, báo chí có thể nhanh chóng tiếp cận số liệu giám sát hành trình, tình hình tàu cá vi phạm, kết quả xử lý và hoạt động kiểm tra tại cảng cá. Điều này tạo điều kiện để thông điệp chống IUU được truyền tải rõ ràng, minh bạch, giúp hạn chế sự chênh lệch thông tin giữa các tòa soạn, nâng cao hiệu quả lan tỏa thông điệp trên phạm vi quốc gia.

Ba là, chú trọng đổi mới phương thức thể hiện thông điệp nhằm tăng khả năng tác động đến nhận thức và hành vi của ngư dân, doanh nghiệp và cộng đồng. Thay vì chỉ truyền đạt thông tin mang tính quy phạm, báo mạng điện tử cần phát triển các thông điệp theo hướng nhân văn, gần gũi và dựa trên câu chuyện thực tế. Những tuyến bài phản ánh ngư dân chấp hành nghiêm thiết bị giám sát hành trình, mô hình tổ đội nghề cá an toàn, trường hợp bị xử phạt khi vi phạm hoặc các mô hình chuyển đổi sinh kế bền vững sẽ tạo nên thông điệp mạnh mẽ, dễ ghi nhớ và có sức lan tỏa lớn hơn. Thông qua việc lồng ghép cảm xúc, bài học, kinh nghiệm và các tình huống cụ thể, thông điệp chống IUU không dừng lại ở mức độ thông tin,ư mà trở thành động lực thay đổi hành vi trong cộng đồng ngư dân.

Bốn là, đẩy mạnh ứng dụng công nghệ số để nâng cao sức hấp dẫn và hiệu quả truyền tải thông điệp. Các sản phẩm như infographic, bản đồ số vùng biển hợp pháp, video ngắn giải thích quy định, phim tài liệu digital hay đồ họa dữ liệu về truy xuất nguồn gốc giúp thông điệp chống IUU trở nên trực quan, sinh động và dễ tiếp cận. Đặc biệt, việc tích hợp thông điệp trên các nền tảng mạng xã hội, ứng dụng di động hoặc hệ thống cảnh báo trực tuyến dành cho ngư dân sẽ mở rộng phạm vi lan tỏa, rút ngắn khoảng cách tiếp nhận thông tin giữa các vùng biển. Ứng dụng công nghệ số sẽ làm tăng hiệu lực của thông điệp, nhất là đối với nhóm ngư dân trẻ có khả năng tiếp cận nhanh với thông tin trực tuyến.

Năm là, xây dựng đội ngũ cộng tác viên, chuyên gia và nhân vật truyền cảm hứng nhằm nâng cao chiều sâu và tính nhân văn của thông điệp chống IUU. Việc huy động cán bộ kiểm ngư, chuyên gia kinh tế biển, nhà khoa học môi trường, luật sư và giảng viên tham gia phân tích chuyên sâu sẽ giúp thông điệp trên báo mạng điện tử có nền tảng khoa học vững chắc và có tính dự báo cao. Đồng thời, việc đưa vào thông điệp những câu chuyện về khó khăn, nỗ lực và kỳ vọng của ngư dân sẽ giúp công chúng hiểu rõ bối cảnh xã hội của vấn đề, từ đó tạo sự đồng cảm và ủng hộ chính sách. Thông điệp được thể hiện một cách nhân văn, khách quan và thấu hiểu sẽ góp phần quan trọng củng cố niềm tin, thúc đẩy ngư dân tuân thủ quy định và tham gia vào quá trình phát triển nghề cá bền vững./.

----------------------------------

(1) Minh Trang: Vị thế và chiến lược phát triển kinh tế biển của Việt Nam, Tạp chí Công Thương, ngày 5-11-2024, https://tapchicongthuong.vn/vi-the-va-chien-luoc-phat-trien-kinh-te-bien-cua-viet-nam-101653.htm
(2) Nguyễn Thị Hà: Đánh bắt cá bất hợp pháp, không báo cáo và không theo quy định (IUU) trong pháp luật quốc tế và pháp luật Việt Nam, Tạp chí Công Thương, ngày 12-11-2024, https://tapchicongthuong.vn/danh-bat-ca-bat-hop-phap--khong-bao-cao-va-khong-theo-quy-dinh--iuu--trong-phap-luat-quoc-te-va-phap-luat-viet-nam-116875.htm
(3) Nguyễn Khắc Vượt: Chính sách hỗ trợ phát triển nghề cá bền vững và vấn đề đặt ra đối với Việt Nam, Tạp  chí Khoa học pháp lý Việt Nam, 11(171), 77-85, https://khoahocphaplyvietnam.edu.vn/khplvn/article/view/10
(4) Đinh Mười, Kiên Cường: Hải Phòng: Đa dạng các hình thức tuyên truyền chống khai thác IUU, Báo Nông nghiệp và Môi trường, ngày 5-11-2025, https://nongnghiepmoitruong.vn/hai-phong-da-dang-cac-hinh-thuc-tuyen-truyen-chong-khai-thac-iuu-d262535.html
(5) Cổng Thông tin điện tử Bộ VHTTDL: Truyền thông cao điểm chống khai thác hải sản bất hợp pháp, không theo quy định và phát triển bền vững ngành thủy sản Việt Nam, ngày 7-11-2025, https://bvhttdl.gov.vn/truyen-thong-cao-diem-chong-khai-thac-hai-san-bat-hop-phap-khong-theo-quy-dinh-va-phat-trien-ben-vung-nganh-thuy-san-viet-nam-2025102910005233.htm