Quản lý nhà nước về du lịch trên địa bàn Thủ đô Hà Nội theo hướng quản trị hiện đại, kiến tạo phát triển trong thời kỳ mới

Bước ngoặt từ thể chế đặc thù của Thủ đô

Trong bối cảnh toàn cầu hóa, chuyển đổi số và cạnh tranh ngày càng gay gắt, phát triển du lịch không còn dựa nhiều vào lợi thế tài nguyên mà ngày càng phụ thuộc vào chất lượng thể chế và năng lực quản trị. Theo quan điểm quản trị hiện đại, phát triển du lịch bền vững đòi hỏi sự chuyển đổi từ mô hình “quản lý” sang “quản trị”, lấy hiệu quả điều phối, phối hợp đa chủ thể và huy động nguồn lực xã hội làm nền tảng cho phát triển. Đây cũng là xu hướng được nhiều quốc gia vận dụng nhằm nâng cao chất lượng quản trị du lịch và gia tăng sức cạnh tranh trong bối cảnh hội nhập quốc tế.

Đối với Hà Nội, thực hiện chính quyền địa phương hai cấp và triển khai Luật Thủ đô năm 2026 không chỉ là sự đổi mới về tổ chức bộ máy mà còn tạo lập khuôn khổ thể chế mới, mở rộng quyền chủ động của thành phố trong phân cấp, phân quyền, huy động nguồn lực và tổ chức phát triển. Trong lĩnh vực du lịch, những đổi mới này tạo điều kiện chuyển từ phương thức quản lý theo từng lĩnh vực sang quản trị điểm đến theo hướng tổng thể, gắn kết chặt chẽ với quy hoạch đô thị, giao thông, bảo tồn di sản, phát triển không gian văn hóa, kinh tế ban đêm và các ngành công nghiệp sáng tạo. Đồng thời, tạo cơ sở để tăng cường sự tham gia của doanh nghiệp, cộng đồng và người dân trong phát triển du lịch phù hợp với yêu cầu quản trị hiện đại.

Ngày 22-2-2022, Thành ủy Hà Nội ban hành Nghị quyết số 09-NQ/TU “Về phát triển công nghiệp văn hóa trên địa bàn Thủ đô giai đoạn 2021 - 2025, định hướng đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045”, nhanh chóng tạo động lực giúp cấp ủy, chính quyền Thủ đô Hà Nội chuyển từ tư duy khai thác tài nguyên sang phát huy giá trị văn hóa như một nguồn lực nội sinh của phát triển. Nếu trước đây, du lịch chủ yếu dựa vào di tích và danh lam thắng cảnh thì hiện nay, các giá trị văn hóa, nghệ thuật, lễ hội, ẩm thực, làng nghề truyền thống và không gian sáng tạo ngày càng trở thành yếu tố tạo nên bản sắc và sức hấp dẫn của điểm đến. Điều đó đặt ra yêu cầu đổi mới quản lý nhà nước về du lịch theo hướng vừa bảo tồn di sản vừa kiến tạo môi trường để các nguồn lực văn hóa chuyển hóa thành sản phẩm, dịch vụ và giá trị kinh tế, đồng thời bảo đảm hài hòa giữa bảo tồn và phát triển.

Những đổi mới về thể chế đã tạo điều kiện thúc đẩy cải cách hành chính, chuyển đổi số và nâng cao hiệu quả phối hợp liên ngành trong quản lý du lịch của Thủ đô Hà Nội. Đây là cơ sở để xây dựng nền quản trị minh bạch, hiện đại, lấy người dân và doanh nghiệp làm trung tâm, từng bước hình thành hệ sinh thái du lịch thông minh; huy động hiệu quả các nguồn lực xã hội, phát huy giá trị văn hóa, nâng cao năng lực cạnh tranh, xây dựng du lịch trở thành ngành kinh tế có giá trị gia tăng cao, tương xứng với vị thế của Thủ đô trong giai đoạn phát triển mới.

Du lịch Hà Nội phục hồi, bứt phá và những “điểm nghẽn” quản trị điểm đến

Giai đoạn 2020 - 2025, du lịch Hà Nội chịu tác động nặng nề của đại dịch COVID-19 nhưng nhanh chóng phục hồi mạnh mẽ, từng bước tái cơ cấu theo hướng thích ứng, chất lượng và bền vững. Đây cũng là giai đoạn nhiều chủ trương của Đảng, chính sách của Nhà nước và thành phố được triển khai đồng bộ, tạo nền tảng đổi mới quản lý nhà nước về du lịch theo hướng quản trị phát triển.

Nghị quyết số 82/NQ-CP, ngày 18-5-2023, của Chính phủ về “Nhiệm vụ, giải pháp chủ yếu đẩy nhanh phục hồi, tăng tốc phát triển du lịch hiệu quả, bền vững” cùng Quy hoạch Thủ đô Hà Nội thời kỳ 2021 - 2030, tầm nhìn đến năm 2050 và Quy hoạch hệ thống du lịch thời kỳ 2021 - 2030, tầm nhìn đến năm 2045 đã tạo cơ sở tích hợp phát triển du lịch với quy hoạch đô thị, giao thông, bảo tồn di sản, phát triển không gian văn hóa và hạ tầng dịch vụ. Đây là tiền đề quan trọng để du lịch Hà Nội chuyển từ phát triển theo chiều rộng sang nâng cao chất lượng và giá trị gia tăng.

Du lịch Thủ đô sau đại dịch phục hồi mạnh mẽ, năm 2025, Hà Nội đón khoảng 33,81 triệu lượt khách, trong đó 7,92 triệu lượt khách quốc tế; tổng thu từ du lịch đạt khoảng 134.500 tỷ đồng, vượt mức trước đại dịch. Kết quả này phản ánh hiệu quả của các chính sách phục hồi kinh tế - xã hội, đồng thời khẳng định vị thế ngày càng cao của Hà Nội trên bản đồ du lịch khu vực. Một dấu ấn nổi bật là sự chuyển đổi tư duy phát triển từ khai thác tài nguyên sang phát huy giá trị văn hóa. Thực hiện Nghị quyết số 09-NQ/TU, thành phố từng bước khai thác hiệu quả di sản, nghệ thuật, làng nghề, ẩm thực, không gian sáng tạo và kinh tế đêm, hình thành nhiều sản phẩm du lịch mang đậm bản sắc Thăng Long - Hà Nội, góp phần chuyển hóa các giá trị văn hóa thành nguồn lực phát triển.

Cùng với đó, công tác bảo tồn và phát huy di sản được gắn kết chặt chẽ với phát triển du lịch văn hóa, du lịch trải nghiệm và kinh tế đêm. Hệ thống phố đi bộ, không gian sáng tạo và các sản phẩm văn hóa ngày càng được mở rộng, góp phần nâng cao hình ảnh Hà Nội - điểm đến giàu bản sắc, thân thiện và có sức cạnh tranh ngày càng cao.

Cải cách hành chính và chuyển đổi số tiếp tục tạo chuyển biến tích cực trong quản lý nhà nước về du lịch. Đến năm 2025, 100% số thủ tục hành chính thuộc lĩnh vực du lịch được cung cấp trên Cổng Dịch vụ công, trong đó 18/26 thủ tục thực hiện trực tuyến toàn trình; Chỉ số cải cách hành chính của Hà Nội đạt 92,90%, thuộc nhóm dẫn đầu cả nước. Hoạt động xúc tiến, quảng bá cũng được đổi mới theo hướng ứng dụng nền tảng số, tăng cường liên kết với các địa phương và đối tác quốc tế, góp phần mở rộng thị trường, nâng cao chất lượng dịch vụ và cải thiện môi trường kinh doanh du lịch.

Nhìn tổng thể, giai đoạn 2020 - 2025 đánh dấu bước phục hồi mạnh mẽ của du lịch Hà Nội cả về quy mô thị trường lẫn chất lượng quản lý. Tuy nhiên, kết quả vẫn chưa tương xứng với tiềm năng và vị thế của Thủ đô. Các “điểm nghẽn” về thể chế, cơ chế phối hợp, năng lực quản trị và chuyển đổi số vẫn là rào cản đối với mục tiêu xây dựng du lịch trở thành ngành kinh tế mũi nhọn.

Trước hết, khoảng cách giữa hoạch định chính sách và tổ chức thực hiện vẫn là hạn chế nổi bật. Mặc dù hệ thống chiến lược, quy hoạch và chương trình phát triển du lịch đã tương đối đầy đủ, song việc cụ thể hóa thành các chương trình hành động, phân công trách nhiệm, bố trí nguồn lực và đánh giá kết quả ở một số lĩnh vực còn thiếu đồng bộ, chưa có lộ trình cụ thể, dẫn đến hiệu quả triển khai chưa đồng đều giữa các địa phương.

Bên cạnh đó, cơ chế phối hợp liên ngành, liên cấp chưa đáp ứng yêu cầu quản trị một ngành kinh tế tổng hợp. Hoạt động du lịch liên quan chặt chẽ đến văn hóa, giao thông, môi trường, thương mại, xây dựng, an ninh,… và chính quyền cơ sở, nhưng sự phối hợp giữa các cơ quan quản lý vẫn thiếu tính liên thông, làm giảm hiệu quả điều hành điểm đến.

Trong bối cảnh thực hiện chính quyền địa phương hai cấp theo Luật Thủ đô năm 2026, yêu cầu nâng cao năng lực quản trị ở cấp cơ sở càng trở nên cấp thiết. Nhiều địa phương còn thiếu cán bộ chuyên trách, kỹ năng quản lý và công cụ phục vụ điều hành, ảnh hưởng trực tiếp đến chất lượng dịch vụ và trải nghiệm của du khách.

Chuyển đổi số chưa thực sự tạo bước đột phá trong quản trị. Dữ liệu du lịch còn phân tán, chưa hình thành cơ sở dữ liệu dùng chung; việc ứng dụng trí tuệ nhân tạo, dữ liệu lớn và các công cụ phân tích trong dự báo thị trường, quản lý dòng khách và hỗ trợ hoạch định chính sách còn hạn chế, làm giảm khả năng điều hành theo thời gian thực.

Ở góc độ doanh nghiệp, những khó khăn về nguồn nhân lực chất lượng cao, thủ tục hành chính, chi phí đầu tư, thông tin thị trường và sự phân tán đầu mối quản lý vẫn ảnh hưởng đến môi trường đầu tư, kinh doanh. Thành ủy Hà Nội cần tiếp tục lãnh đạo, chỉ đạo việc hoàn thiện thể chế, xây dựng nền hành chính phục vụ và phát triển hệ sinh thái hỗ trợ đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số trong lĩnh vực du lịch.

Những hạn chế, tồn tại trên cho thấy khoảng cách giữa yêu cầu phát triển với năng lực quản trị hiện nay của Thủ đô. Trong bối cảnh cạnh tranh giữa các điểm đến ngày càng dựa vào chất lượng thể chế, môi trường đầu tư và năng lực quản trị, việc nhận diện và tháo gỡ các “điểm nghẽn” trong quản lý nhà nước về du lịch Hà Nội là yêu cầu cấp thiết.

Trước hết, khoảng cách giữa hoạch định chính sách và tổ chức thực hiện vẫn là điểm nghẽn lớn. Mặc dù Thành ủy, Ủy ban nhân dân thành phố Hà Nội đã ban hành tương đối đầy đủ các chiến lược, quy hoạch và chương trình phát triển du lịch, song việc cụ thể hóa chủ trương thành kế hoạch hành động, phân công trách nhiệm, bố trí nguồn lực và đánh giá kết quả ở một số lĩnh vực còn thiếu đồng bộ. Vì vậy, hiệu quả giữa các địa phương còn chênh lệch, một số nhiệm vụ thực hiện chậm hoặc chưa đạt mục tiêu đề ra. Cơ chế giám sát chủ yếu dựa vào việc hoàn thành nhiệm vụ hành chính, chưa gắn chặt với trách nhiệm giải trình và hiệu quả đầu ra.

Cơ chế phối hợp liên ngành, liên cấp chưa đáp ứng yêu cầu quản trị của ngành kinh tế tổng hợp. Kết quả khảo sát cho thấy 20% cán bộ quản lý cho rằng đây là hạn chế nổi bật cần sớm khắc phục, phản ánh đúng đây là điểm nghẽn có tính nền tảng của quản trị điểm đến.

Trong bối cảnh thực hiện chính quyền địa phương hai cấp, Luật Thủ đô năm 2026, yêu cầu nâng cao năng lực quản trị ở cấp cơ sở càng trở nên cấp thiết. Tuy nhiên, khảo sát cho thấy, 16% số cán bộ quản lý cho rằng còn thiếu nhân lực chuyên trách về du lịch và 20% cho rằng thiếu hướng dẫn nghiệp vụ. Nhiều địa phương chưa có đội ngũ chuyên môn, công cụ quản lý và dữ liệu phục vụ điều hành. Nếu phân cấp không gắn với phân quyền thực chất, tăng cường nguồn lực và nâng cao năng lực thực thi thì khó nâng cao chất lượng quản trị ở cấp cơ sở - nơi quyết định trực tiếp trải nghiệm của du khách và hình ảnh của điểm đến...

Chuyển đổi số trong quản lý nhà nước về du lịch của thành phố Hà Nội chưa chuyển từ “số hóa” sang “quản trị thông minh”. Điều này làm giảm khả năng điều hành theo thời gian thực và chưa phát huy được vai trò của dữ liệu như một nguồn lực chiến lược trong quản trị du lịch hiện đại.

Ở góc độ doanh nghiệp, điều tra xã hội học cho thấy nhiều rào cản vẫn cần được tháo gỡ. 34,4% số doanh nghiệp cho rằng thiếu nguồn nhân lực chất lượng cao; 30,7% phản ánh thủ tục hành chính còn phức tạp; 28,9% gặp khó khăn về chi phí đầu tư; 28,1% thiếu thông tin thị trường và 25,6% phải làm việc với nhiều đầu mối quản lý. Những kết quả này cho thấy Hà Nội cần tiếp tục hoàn thiện thể chế, xây dựng nền hành chính phục vụ, tăng cường đối thoại với doanh nghiệp, đồng thời phát triển hệ sinh thái hỗ trợ đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số và nâng cao chất lượng nguồn nhân lực du lịch.

Giải pháp đổi mới quản lý nhà nước về du lịch Thủ đô trong giai đoạn mới

Văn kiện Đại hội XIV của Đảng xác định tiếp tục đổi mới quản trị quốc gia theo hướng hiện đại, hoàn thiện đồng bộ thể chế phát triển, đẩy mạnh phân cấp, phân quyền và lấy khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số làm động lực tăng trưởng. Đối với Hà Nội, việc triển khai Luật Thủ đô năm 2026 tạo cơ sở thể chế quan trọng để đổi mới quản lý nhà nước về du lịch theo hướng quản trị hiện đại, kiến tạo phát triển, huy động hiệu quả các nguồn lực và nâng cao năng lực cạnh tranh của điểm đến.

Thứ nhất, tiếp tục hoàn thiện thể chế và cơ chế, chính sách về quản lý nhà nước đối với du lịch theo hướng đồng bộ, minh bạch và kiến tạo phát triển.

Thể chế là nền tảng của quản trị hiện đại. Triển khai khai Luật Thủ đô năm 2026, Hà Nội cần tiếp tục rà soát, hoàn thiện các cơ chế, chính sách về du lịch gắn với quy hoạch đô thị, phát triển công nghiệp văn hóa, kinh tế ban đêm, kinh tế số và bảo tồn di sản. Trọng tâm là đẩy mạnh phân cấp, phân quyền, xác định rõ trách nhiệm của từng cấp ủy, chính quyền và cơ quan quản lý; đồng thời đổi mới cơ chế đánh giá theo kết quả đầu ra và hiệu quả phát triển thay cho cách tiếp cận thiên về quy trình hành chính. Tiếp tục cải cách thủ tục hành chính, đẩy mạnh số hóa, đơn giản hóa điều kiện đầu tư, kinh doanh, tạo môi trường thuận lợi để doanh nghiệp đổi mới sáng tạo, phát triển sản phẩm và thu hút nguồn lực xã hội đầu tư vào hạ tầng, dịch vụ và các thiết chế văn hóa - du lịch.

Thứ hai, đổi mới cơ chế điều phối liên ngành, liên cấp theo mô hình quản trị điểm đến thống nhất.

Du lịch là ngành kinh tế tổng hợp, đòi hỏi sự phối hợp chặt chẽ giữa các ngành, các cấp và các chủ thể liên quan. Vì vậy, cần xây dựng cơ chế quản trị điểm đến theo hướng tăng cường vai trò điều phối của cơ quan quản lý nhà nước về du lịch, đồng thời thiết lập cơ chế phối hợp thường xuyên giữa các sở, ngành, chính quyền địa phương, hiệp hội nghề nghiệp và doanh nghiệp. Các chương trình phát triển du lịch cần tích hợp với quy hoạch đô thị, hạ tầng giao thông, bảo tồn di sản, phát triển công nghiệp văn hóa và không gian công cộng. Đồng thời, tăng cường chia sẻ dữ liệu, phối hợp xử lý các vấn đề phát sinh tại điểm đến và duy trì cơ chế đối thoại thường xuyên giữa chính quyền với doanh nghiệp, cộng đồng nhằm nâng cao hiệu quả quản trị.

Thứ ba, nâng cao năng lực quản trị của chính quyền cơ sở và đội ngũ cán bộ lãnh đạo, quản lý du lịch.

Chính quyền cơ sở giữ vai trò trực tiếp trong quản lý điểm đến và quyết định chất lượng trải nghiệm của du khách. Vì vậy, cùng với việc thực hiện phân cấp, phân quyền theo Luật Thủ đô năm 2026, Hà Nội cần chú trọng xây dựng đội ngũ cán bộ lãnh đạo, quản lý du lịch có tư duy quản trị hiện đại, am hiểu chuyển đổi số và có năng lực điều phối liên ngành. Nội dung đào tạo cần tập trung vào quản trị điểm đến, quản trị dữ liệu, chuyển đổi số, ngoại ngữ và kỹ năng phối hợp. Đồng thời, đổi mới cơ chế đánh giá cán bộ trên cơ sở kết quả thực hiện nhiệm vụ, mức độ hài lòng của người dân, doanh nghiệp và chất lượng phát triển của điểm đến; tăng cường ứng dụng các công cụ số trong giám sát, tiếp nhận phản ánh và xử lý kịp thời các vấn đề phát sinh.

Thứ tư, đẩy mạnh chuyển đổi số, xây dựng hệ thống quản trị du lịch thông minh dựa trên dữ liệu.

Chuyển đổi số cần được xem là giải pháp trọng tâm để đổi mới phương thức quản lý nhà nước về du lịch. Hà Nội cần ưu tiên xây dựng cơ sở dữ liệu du lịch thống nhất, kết nối với cơ sở dữ liệu quốc gia và các sở, ngành, tạo nền tảng phục vụ quản lý, dự báo thị trường và hoạch định chính sách. Đồng thời, đẩy mạnh ứng dụng trí tuệ nhân tạo, dữ liệu lớn và các công nghệ số trong quản lý điểm đến, nâng cao chất lượng dịch vụ, tăng cường tính minh bạch và hiệu quả điều hành. Qua đó, từng bước chuyển đổi tư duy quản lý nhà nước về du lịch từ “phản ứng” sang “chủ động dự báo”, đáp ứng yêu cầu xây dựng chính quyền số và đô thị thông minh của Thủ đô.

Thứ năm, kiến tạo hệ sinh thái phát triển du lịch với sự tham gia của doanh nghiệp, cộng đồng và người dân.

Quản trị hiện đại đòi hỏi Nhà nước chuyển từ vai trò “làm thay” sang “kiến tạo và điều phối”, tạo lập môi trường thuận lợi để doanh nghiệp, cộng đồng và người dân cùng tham gia phát triển du lịch. Hà Nội cần phát huy vai trò của doanh nghiệp trong đổi mới sản phẩm, phát triển thị trường và liên kết chuỗi giá trị; đồng thời hoàn thiện cơ chế hỗ trợ về chuyển đổi số, phát triển nguồn nhân lực và xúc tiến đầu tư. Tạo điều kiện để cộng đồng tham gia bảo tồn di sản, phát huy bản sắc văn hóa và được hưởng lợi từ phát triển du lịch; tăng cường liên kết giữa du lịch với công nghiệp văn hóa nhằm hình thành các sản phẩm đặc trưng, nâng cao sức hấp dẫn và năng lực cạnh tranh của điểm đến. Đồng thời, phát huy vai trò của các hiệp hội, hội nghề nghiệp, cơ sở đào tạo, viện nghiên cứu và chuyên gia trong tư vấn chính sách, đào tạo nguồn nhân lực và chuyển giao tri thức./.