Phát huy vai trò của chính quyền địa phương hai cấp trong bảo đảm an sinh xã hội và công bằng xã hội ở tỉnh Ninh Bình

Việc xây dựng mô hình chính quyền địa phương hai cấp là chủ trương lớn, đúng đắn, xuyên suốt của Đảng và Nhà nước ta nhằm tinh gọn tổ chức bộ máy, nâng  cao hiệu lực, hiệu quả hoạt động của chính quyền địa phương. Chủ trương này đã được xác lập rõ trong Hội nghị Trung ương 6 khóa XII “Về tiếp tục đổi mới, sắp xếp tổ chức bộ máy của hệ thống chính trị”: “Tiếp tục rà soát, sắp xếp các đơn vị hành chính cấp huyện, cấp xã chưa đạt tiêu chuẩn về diện tích tự nhiên và quy mô dân số”⁽¹⁾. Đây là định hướng chính trị xuyên suốt cho quá trình cải cách hành chính nhà nước ở Việt Nam thời gian qua và tiếp tục được khẳng định trong Văn kiện Đại hội XIII, XIV của Đảng. Mô hình này thể hiện quyết tâm chính trị của Đảng trong cải cách hành chính theo hướng phục vụ nhân dân, phát triển kinh tế - xã hội bền vững. Triển khai mô hình chính quyền địa phương hai cấp ở nước ta không đơn thuần là sự điều chỉnh cơ học về địa giới hành chính hay tinh giản cấp trung gian, mà là sự chuyển biến căn bản về tư duy quản trị, hướng đến xây dựng một nền hành chính hiện đại, chuyên nghiệp, hiệu lực, hiệu quả và gần dân hơn. Đây là tiền đề quan trọng để ổn định dân sinh, nâng cao chất lượng phục vụ nhân dân và thúc đẩy phát triển toàn diện ở địa phương.

Trong bối cảnh mới, chính quyền cấp tỉnh và cấp xã không chỉ là những thiết chế hành chính mang tính vận hành mà đã và đang đóng vai trò trung tâm trong việc bảo đảm an sinh xã hội và thúc đẩy công bằng xã hội - những yếu tố then chốt để giữ vững ổn định chính trị, xã hội và phát triển bền vững. Việc tiếp cận chính sách ngày càng gần dân, công khai, minh bạch và có trách nhiệm hơn đang dần được hiện thực hóa thông qua mô hình chính quyền địa phương hai cấp.

Thực tiễn triển khai mô hình chính quyền địa phương hai cấp tại tỉnh Ninh Bình cho thấy, quá trình được tiến hành bài bản, nghiêm túc, có sự chuẩn bị kỹ lưỡng về nhân sự, cơ sở vật chất và hạ tầng kỹ thuật. Dù mô hình mới chính thức vận hành từ ngày 1-7-2025 nhưng nhanh chóng hoạt động thông suốt, không gây xáo trộn lớn đến đời sống của nhân dân, rút ngắn thời gian phản hồi và xử lý vấn đề dân sinh, góp phần bảo đảm công bằng trong tiếp cận dịch vụ công, nhất là trong công tác tiếp nhận, xử lý dữ liệu an sinh, điều phối nguồn lực, nâng cao chất lượng dịch vụ công.

Chính quyền cấp tỉnh thể hiện rõ vai trò chủ động hoạch định chính sách an sinh toàn diện; hạ tầng dịch vụ hành chính công từng bước chuyển đổi theo hướng liên xã, liên cụm. Đây là những minh chứng rõ nét cho tính khả thi, sự thích ứng, gần dân; thể hiện rõ tư duy cải cách sâu sắc, nhất quán trong mục tiêu nâng cao hiệu quả quản trị quốc gia, phục vụ tốt hơn quyền lợi chính đáng của nhân dân.

Tuy nhiên, để mô hình chính quyền địa phương hai cấp thực sự phát huy hiệu quả, bảo đảm tính bền vững, cần tiếp tục hoàn thiện thể chế, nâng cao năng lực tổ chức và vận hành bộ máy, đồng thời đầu tư phát triển hệ thống dữ liệu tích hợp, đẩy mạnh chuyển đổi số, nhất là ở cấp xã, tăng cường sự tham gia của người dân vào  quá trình xây dựng và giám sát việc thực thi chính sách. Bên cạnh đó, cần tổ chức lại không gian phát triển một cách khoa học, hài hòa, phù hợp với điều kiện thực tiễn của địa phương. Việc triển khai các nhiệm vụ này cần được thực hiện đồng bộ, nhất quán, có sự lãnh đạo, chỉ đạo, giám sát chặt chẽ và điều chỉnh linh hoạt của cấp ủy, chính quyền, các tổ chức chính trị - xã hội.

Chính quyền địa phương hai cấp tỉnh Ninh Bình trong bảo đảm an sinh xã hội và công bằng xã hội

Chính quyền địa phương hai cấp giúp cho việc triển khai các chương trình an sinh xã hội trực tiếp tới từng địa bàn dân cư, tăng cường hiệu quả thực thi chính sách. Ở đây, chính quyền cấp tỉnh đóng vai trò trung tâm hoạch định chiến lược, dẫn dắt phát triển và điều phối các chính sách xã hội trên phạm vi toàn tỉnh. Với phạm vi quản lý rộng hơn, bộ máy hành chính được kiện toàn, thống nhất, năng lực tổ chức được nâng cao, tỉnh Ninh Bình mới có điều kiện triển khai các chương trình an sinh xã hội đồng bộ, có trọng tâm, trọng điểm, gắn với mục tiêu giảm nghèo bền vững, nâng cao chất lượng sống và bảo đảm công bằng xã hội. Việc tích hợp hệ thống dữ liệu hộ nghèo, hộ cận nghèo từ ba tỉnh cũ ngay sau khi vận hành mô hình chính quyền địa phương mới đã cho thấy tinh thần chủ động, phản ứng chính sách nhanh nhạy và khả năng điều phối hiệu quả của cấp tỉnh. Cùng với đó, các chính sách trợ cấp xã hội, bảo hiểm y tế cho người yếu thế, hỗ trợ học sinh nghèo, người già neo đơn… được rà soát theo vùng và theo cụm dân cư, tạo điều kiện bảo đảm chính sách sát thực, không dàn trải, tránh chồng chéo, góp phần nâng cao tính công bằng trong phân bổ nguồn lực an sinh.

Chính quyền cấp xã là cấp gần dân nhất, trở thành lực lượng nòng cốt trong việc cụ thể hóa các chính sách an sinh xã hội và công bằng xã hội tại cơ sở. Mô hình chính quyền hai cấp “trao cho” cấp xã nhiều thẩm quyền hơn, đồng thời phân bổ thêm nguồn lực, cho phép chính quyền cơ sở linh hoạt trong điều phối và xử lý các vấn đề dân sinh. Thực tế sau sáp nhập, nhiều đơn vị hành chính cấp xã đã chủ động rà soát các nhóm dân cư dễ bị tổn thương, tổ chức hội nghị lấy ý kiến người dân, kịp thời cập nhật các vấn đề khó khăn, vướng mắc để đề xuất cấp tỉnh điều chỉnh chính sách. Từ chỗ “bị động thực thi”, nay chính quyền cấp xã chuyển sang “chủ động phát hiện” vấn đề, tham mưu giải pháp cho cấp ủy, chính quyền và đồng hành cùng người dân trong bảo đảm quyền tiếp cận các dịch vụ công thiết yếu. Điều này không chỉ góp phần tăng cường hiệu quả của các chính sách an sinh mà còn củng cố niềm tin và sự gắn bó giữa cấp ủy, chính quyền và người dân.

Mô hình chính quyền địa phương hai cấp sẽ tạo điều kiện tăng cường dân chủ cơ sở, nâng cao vai trò giám sát, phản biện xã hội và trách nhiệm giải trình trong thực thi chính sách. Khi chính quyền cấp xã được trao quyền rõ ràng, cơ chế kiểm tra, giám sát của nhân dân được mở rộng, người dân có điều kiện trực tiếp tham gia vào quá trình phản biện chính sách, giám sát hoạt động của cấp ủy, chính quyền. Những phản hồi của người dân phản ánh các vấn đề dân sinh, từ phân bổ quỹ hỗ trợ hộ nghèo đến nhu cầu cải tạo hạ tầng phúc lợi,… cũng nhanh chóng được chính quyền xã nắm bắt. Các ý kiến của người dân được tổng hợp, phân tích và phản hồi minh bạch không chỉ nâng cao chất lượng chính sách mà còn khẳng định vai trò chủ thể của người dân trong đời sống chính trị - xã hội ở địa phương.

Việc thực hiện mô hình chính quyền địa phương hai cấp mở ra không gian mới để tái cấu trúc hệ thống hạ tầng xã hội và mạng lưới cung ứng dịch vụ công theo hướng tập trung, hiệu quả và bình đẳng hơn. Trước đây, nhiều vùng dân cư bị chia cắt hành chính, dẫn đến tình trạng phân tán nguồn lực, thiếu đồng bộ trong đầu tư. Sau khi sáp nhập và thực hiện mô hình chính quyền địa phương hai cấp, tỉnh Ninh Bình mới tổ chức quy hoạch hệ thống hạ tầng theo hướng liên xã, liên cụm dân cư, nhằm tối ưu hóa việc sử dụng ngân sách đầu tư công. Một số địa phương đã chủ động xây dựng mô hình trường liên xã, trung tâm y tế cụm xã, hệ thống giao thông liên kết vùng nhằm nâng cao chất lượng tiếp cận dịch vụ y tế, giáo dục, phúc lợi xã hội. Cách làm này không chỉ nâng cao hiệu quả chi tiêu ngân sách mà còn thúc đẩy phát triển hài hòa giữa các vùng động lực và vùng còn khó khăn, rút ngắn khoảng cách giàu - nghèo, hướng tới phát triển công bằng, bao trùm và bền vững.

Trong điều kiện mới, chính quyền địa phương hai cấp ở tỉnh Ninh Bình thể hiện rõ vai trò là thiết chế chính trị - hành chính hiệu quả, thực hiện tốt chức năng phục vụ nhân dân, nhất là trong lĩnh vực an sinh xã hội và công bằng xã hội. Đây chính là biểu hiện sinh động của tư duy đổi mới trong tổ chức bộ máy hành chính theo hướng của nhân dân, do nhân dân và vì nhân dân.

Một số gợi mở giải pháp trong giai đoạn mới

Việc hoàn thiện mô hình chính quyền địa phương hai cấp không chỉ phục vụ mục tiêu tinh gọn tổ chức bộ máy mà còn nhằm nâng cao chất lượng phục vụ nhân dân, thực hiện hiệu quả các chính sách an sinh và công bằng xã hội. Để mô hình này thực sự phát huy hiệu quả, tỉnh Ninh Bình mới cần chú trọng một số khuyến nghị sau:

Một là, hoàn thiện hệ thống thể chế và văn bản quy phạm pháp luật cấp địa phương phù hợp với mô hình chính quyền địa phương hai cấp. Mô hình mới đặt ra yêu cầu cấp thiết phải rà soát, sửa đổi và ban hành đồng bộ hệ thống quy định pháp luật liên quan đến phân cấp, phân quyền, tổ chức bộ máy, phân bổ ngân sách và cung ứng dịch vụ công. Việc kế thừa và tích hợp hệ thống văn bản pháp luật từ ba tỉnh trước sáp nhập cần được thực hiện bài bản, liên thông, tạo lập một khung thể chế minh bạch, thống nhất, có hiệu lực thi hành cao, tránh chồng chéo. Đây là điều kiện nền tảng bảo đảm tính pháp lý vững chắc cho bộ máy chính quyền địa phương hai cấp hoạt động thông suốt, hiệu lực, hiệu quả trong giai đoạn mới.

Hai là, nâng cao năng lực quản trị và điều phối chính sách ở cấp tỉnh. Chính quyền cấp tỉnh cần tiếp tục khẳng định vai trò “nhạc trưởng” trong xây dựng chiến lược phát triển, điều phối các nguồn lực liên vùng và tổ chức thực hiện hiệu quả các chính sách an sinh mang tính bao trùm. Đẩy mạnh hiện đại hóa nền hành chính công, xây dựng hệ thống dữ liệu dùng chung, ứng dụng công nghệ thông tin vào công tác quản lý - điều hành. Đồng thời, thiết lập cơ chế phối hợp linh hoạt giữa các sở, ban, ngành và cấp xã để bảo đảm sự liên thông, nhất quán trong thực hiện chính sách. Cùng với đó, cải thiện hiệu quả chi tiêu công, ưu tiên ngân sách cho y tế, giáo dục, bảo trợ xã hội và hạ tầng vùng khó khăn là giải pháp mang tính đột phá công bằng xã hội ngày càng được thực thi rộng rãi.

Ba là, tăng cường năng lực toàn diện cho chính quyền cấp xã - cấp trực tiếp thực thi chính sách tại cơ sở. Bên cạnh đầu tư về hạ tầng kỹ thuật và công nghệ, cần chú trọng phát triển nguồn nhân lực hành chính chất lượng cao. Công tác đào tạo, bồi dưỡng đội ngũ cán bộ cấp xã phải sát với yêu cầu thực tiễn, gắn với tiêu chuẩn chức danh và năng lực quản trị xã hội trong bối cảnh mới. Đồng thời, cần bổ sung nguồn lực tài chính đủ mạnh, tạo điều kiện để chính quyền cấp xã phát huy tính chủ động trong quản lý dân cư, tổ chức dịch vụ công và triển khai các chương trình hỗ trợ thiết thực. Việc thúc đẩy chuyển đổi số ở cấp xã, nhất là trong lĩnh vực quản lý dân cư, đăng ký hộ tịch, chi trả chính sách xã hội không chỉ nâng cao hiệu quả phục vụ mà còn bảo đảm sự minh bạch, công khai và tiếp cận công bằng giữa các nhóm dân cư.

Bốn là, phát huy vai trò của nhân dân trong giám sát và phản biện xã hội. Dân chủ cơ sở là nền tảng để chính quyền địa phương hai cấp phát huy hiệu quả trong thực thi chính sách. Do đó, cần thiết lập các thiết chế tham vấn cộng đồng, mở rộng các hình thức tiếp xúc cử tri, công khai hóa quy trình ban hành quyết định, đặc biệt là các chính sách liên quan đến đời sống nhân dân. Sự tham gia của các tổ chức chính trị - xã hội, Mặt trận Tổ quốc, hội đồng nhân dân cấp xã và đội ngũ cán bộ không chuyên trách tại thôn, tổ dân phố là “kênh” phản ánh nguyện vọng của nhân dân, đồng thời cũng là lực lượng giám sát việc triển khai các chương trình an sinh tại cơ sở. Thực tiễn cho thấy, tại nhiều xã sau sáp nhập ở tỉnh Ninh Bình, các phiên họp hội đồng nhân dân đã có chất lượng thảo luận cao hơn, tính phản biện rõ ràng hơn, góp phần nâng cao hiệu lực và trách nhiệm giải trình của chính quyền cơ sở.

Năm là, tổ chức lại không gian phát triển và hệ thống dịch vụ công một cách khoa học, hiệu quả. Sau sáp nhập, nhu cầu thiết lập mạng lưới trường học, trạm y tế, trung tâm hành chính công theo hướng liên cụm, liên xã trở nên cấp thiết. Việc quy hoạch phát triển cần bảo đảm nguyên tắc phân bổ hài hòa giữa các vùng dân cư, tránh dồn nén hoặc bỏ sót những khu vực chuyển tiếp. Trên cơ sở dữ liệu địa lý và dân cư mới, cần xác định rõ các điểm nút cung ứng dịch vụ công có tính lan tỏa, nhằm gia tăng khả năng tiếp cận chính sách, đặc biệt ở những vùng xa trung tâm. Đây không chỉ là bài toán về hạ tầng mà còn là cơ hội để thiết kế lại không gian phát triển đồng bộ, cân bằng và bền vững giữa phát triển kinh tế với bảo đảm an sinh xã hội./.

----------------------

(1) Xem: Nghị quyết số 18-NQ/TW, ngày 25-10-2017, Hội nghị lần thứ sáu Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XII “Một số vấn đề về tiếp tục đổi mới, sắp xếp tổ chức bộ máy của hệ thống chính trị tinh gọn, hoạt động hiệu lực, hiệu quả”, https://tulieuvankien.dangcongsan.vn/van-kien-tu-lieu-ve-dang/hoi-nghi-bch-trung-uong/khoa-xii/nghi-quyet-so-18-nqtw-ngay-25102017-hoi-nghi-lan-thu-sau-ban-chap-hanh-trung-uong-dang-khoa-xii-mot-so-van-de-ve-tiep-568