Phát triển "kinh tế bạc": Kinh nghiệm từ Singapore trong thúc đẩy người cao tuổi tham gia thị trường lao động

Trở thành một xã hội già hóa vào năm 2017 và dự kiến đạt trạng thái “siêu già” trong năm 2026, Singapore đang bước vào giai đoạn dân số già hóa nhanh chóng với tỷ lệ người cao tuổi gia tăng đáng kể. Tỷ lệ dân số từ 65 tuổi trở lên tăng lên với tốc độ nhanh hơn so với thập niên trước. Năm 2023, khoảng 19,1% số công dân Singapore từ 65 tuổi trở lên, chiếm gần 20% dân số, so với chỉ 11,7% một thập niên trước đó⁽¹⁾. Tính đến tháng 6-2025, 59,8% dân số có độ tuổi từ 20 đến 64; tỷ lệ dân số từ 65 tuổi trở lên tăng từ 13,1% vào năm 2015 lên 20,7% vào năm 2025. Tỷ lệ này dự kiến sẽ còn tăng hơn nữa, với ước tính cho thấy đến năm 2030, khoảng 25% công dân sẽ ở trong độ tuổi này⁽²⁾.  

Trước thực tế đó, Singapore không chỉ ứng phó với các hệ quả tiêu cực mà còn chủ động biến thách thức già hóa thành cơ hội - nền kinh tế bạc. Theo đó, việc thúc đẩy kinh tế bạc tại Singapore được nhìn nhận như một chiến lược kép: vừa khai thác tiềm năng kinh tế từ người cao tuổi và nhu cầu liên quan, vừa phát huy vai trò của người cao tuổi vào đóng góp tích cực cho xã hội và thị trường lao động. Do vậy, Singapore rất chú trọng việc khai thác, tận dụng lao động người cao tuổi, vừa đáp ứng nhu cầu nhân lực khi lực lượng lao động già đi, vừa góp phần phát triển kinh tế bạc.

Thực hiện nhiều biện pháp hỗ trợ người cao tuổi tham gia thị trường lao động

Một là, nâng tuổi nghỉ hưu và mở rộng cơ hội tái tuyển dụng.

Một trong những biện pháp then chốt của Singapore nhằm thích ứng với lực lượng lao động già hóa là tăng dần độ tuổi nghỉ hưu chính thức và mở rộng khung tuổi tái tuyển dụng. Luật pháp Singapore quy định độ tuổi nghỉ hưu bắt buộc, đồng thời yêu cầu doanh nghiệp phải xem xét tái tuyển dụng những nhân viên đã đến tuổi nghỉ hưu nếu họ còn đủ sức khỏe và mong muốn được tiếp tục làm việc. Nhận thức được xu hướng tuổi thọ gia tăng và người cao tuổi có khả năng lao động dài hơn, Chính phủ Singapore liên tục điều chỉnh các mốc tuổi này. Năm 2022, độ tuổi nghỉ hưu được nâng lên 63 (từ mức 62 trước đó), kèm theo tuổi tái tuyển dụng tối đa tăng từ 67 lên 68. Mới đây, Singapore công bố lộ trình tiếp tục tăng tuổi nghỉ hưu lên 64 và tuổi tái tuyển dụng lên 69 kể từ ngày 1-7-2026, hướng tới mục tiêu cuối cùng vào năm 2030 sẽ đạt 65 tuổi đối với nghỉ hưu và 70 tuổi cho tuổi tái tuyển dụng⁽³⁾. Đây là một bước điều chỉnh quan trọng, phản ánh quan điểm người lao động lớn tuổi có thể và nên được tạo điều kiện làm việc lâu hơn, phù hợp với “xã hội trường thọ”.

Chính sách tăng tuổi lao động trên thu hút các luồng ý kiến tranh luận sôi nổi trong xã hội Singapore. Nhiều chuyên gia và người dân ủng hộ vì cho rằng nó tạo thêm lựa chọn linh hoạt và khuyến khích người cao tuổi tiếp tục cống hiến, giảm gánh nặng tài chính khi tuổi thọ sau nghỉ hưu kéo dài. Mặt khác, cũng có ý kiến lo ngại về những thách thức tiềm ẩn, chẳng hạn xung đột thế hệ trong môi trường làm việc đa lứa tuổi hay nguy cơ người lớn tuổi gặp khó khăn thích ứng công nghệ mới. Trên thực tế, hơn 90% số lao động cao tuổi đủ điều kiện và mong muốn kéo dài sự nghiệp đã được các doanh nghiệp tái tuyển dụng thành công trong năm 2023⁽⁴⁾. 

Hai là, đào tạo lại kỹ năng và hỗ trợ doanh nghiệp sử dụng lao động cao tuổi.

Song song với việc nâng tuổi nghỉ hưu, Singapore đặc biệt chú trọng nâng cao năng lực và tạo điều kiện cho người lao động lớn tuổi thích ứng với thị trường lao động hiện đại. Trọng tâm của giải pháp này là các sáng kiến đào tạo lại, nâng cao kỹ năng cho người trung niên và cao tuổi trong lực lượng lao động, giúp họ bắt kịp với biến đổi công nghệ và yêu cầu mới. Chương trình SkillsFuture được khởi xướng năm 2015 là một ví dụ tiêu biểu: mỗi công dân Singapore từ 25 tuổi trở lên đều được cấp một tài khoản tín dụng đào tạo (ban đầu 500 đô la Singapore, sau có các đợt bổ sung) để khuyến khích họ tham gia các khóa học nâng cao kỹ năng suốt đời. Đặc biệt, nhóm lao động trung niên từ khoảng 40 - 60 tuổi được chú trọng hỗ trợ vì dễ bị tổn thương trước nguy cơ kỹ năng lạc hậu. Chính phủ đã có các đợt “tín dụng SkillsFuture nâng cao” dành riêng cho nhóm này nhằm hỗ trợ họ chuyển đổi nghề nghiệp hoặc cập nhật kỹ năng. Nhờ những nỗ lực đó, văn hóa học tập suốt đời đang dần thấm sâu vào xã hội Singapore, tạo tiền đề để người lao động ở mọi lứa tuổi, kể cả người cao tuổi, duy trì khả năng cạnh tranh.

Bên cạnh việc hỗ trợ người lao động, Chính phủ Singapore cũng đưa ra nhiều chính sách khuyến khích doanh nghiệp tuyển dụng và giữ chân nhân viên lớn tuổi. Hai công cụ quan trọng hiện nay là Tín dụng Việc làm cho người cao tuổi (Senior Employment Credit - SEC) và Quỹ trợ cấp tái tuyển dụng bán thời gian. Tín dụng Việc làm cho người cao tuổi thực chất là chương trình trợ cấp lương: nhà nước hoàn trả một phần lương của các nhân viên từ 60 tuổi trở lên (có thu nhập trung bình đến khá) cho doanh nghiệp sử dụng lao động. Chương trình này được triển khai từ năm 2020 và mới được quyết định gia hạn đến năm 2026, nhằm tiếp tục hỗ trợ tài chính cho các công ty sử dụng lao động cao tuổi. Theo đó, Chính phủ cung cấp các khoản bù trừ lương để giúp người sử dụng lao động Singapore thích ứng với chính sách tăng tuổi nghỉ hưu và tuổi tái tuyển dụng. Đối với tiền lương được trả từ ngày 1-1-2024 đến ngày 31-12-2026, người sử dụng lao động sẽ nhận được tối đa 7% tiền lương của người lao động Singapore từ 60 tuổi trở lên và với mức lương lên đến 4.000 đô la Singapore mỗi tháng⁽⁵⁾. 

Bên cạnh đó, Quỹ trợ cấp tái tuyển dụng bán thời gian khuyến khích người sử dụng lao động áp dụng các giải pháp thân thiện với người cao tuổi, triển khai các giải pháp công nghệ và xem xét lại chính sách tuyển dụng để đáp ứng các nhóm kỹ năng đa dạng, lưu ý việc thiết kế lại công việc cho phù hợp với nhóm lao động lớn tuổi. Các doanh nghiệp chủ động điều chỉnh bố trí công việc, phân chia nhiệm vụ phù hợp để tận dụng tối đa kinh nghiệm của lao động cao tuổi. Ví dụ, cho phép người cao tuổi làm việc bán thời gian, hoặc linh hoạt nếu họ không muốn hoặc không thể làm toàn thời gian. Trong khi đó, Chính phủ cam kết cung cấp nhiều chương trình hỗ trợ khác nhau, bao gồm trợ cấp, bù trừ lương và các chương trình đào tạo, để tạo điều kiện thuận lợi cho cả người sử dụng lao động và người lao động cao tuổi trong quá trình chuyển đổi⁽⁶⁾.

Ba là, bảo đảm tất cả người lao động đều được đối xử công bằng.

Mặc dù một số người cao tuổi có thể lựa chọn hoặc cần tiếp tục làm việc sau tuổi nghỉ hưu thông thường, nhưng điều quan trọng là phải xem xét những thách thức, rào cản tiềm ẩn mà họ có thể gặp phải trong quá trình tham gia lao động, bảo đảm có sự hỗ trợ, điều chỉnh phù hợp để đáp ứng nhu cầu của họ.

Cuộc khảo sát gần đây do nhóm Người cao tuổi thuộc Đảng Hành động Nhân dân (PAPSG) và Công đoàn Quốc gia Singapore (NTUC) thực hiện với 1.471 cư dân Singapore từ 50 tuổi trở lên đang làm việc cho thấy, hầu hết những người tham gia ủng hộ việc nâng tuổi nghỉ hưu và tái tuyển dụng. Kết quả đó phản ánh quan điểm của các chuẩn mực văn hóa - xã hội coi trọng sự độc lập tài chính và đóng góp liên tục. Tuy nhiên, cuộc khảo sát cũng cho thấy những lo ngại của người lao động cao tuổi về “thái độ tiêu cực của người sử dụng lao động” và sự phân biệt đối xử về tuổi tác tại nơi làm việc⁽⁷⁾. Một thống kê khác cũng cho thấy, định kiến ​​về tuổi tác chiếm khoảng 24% trong số 315 khiếu nại phân biệt đối xử được nộp lên Liên minh ba bên vì thực hành việc làm công bằng và tiến bộ và Bộ Lao động (MOM) từ năm 2018 đến năm 2022⁽⁸⁾.

Để giải quyết vấn đề này, Đạo luật Công bằng nơi làm việc (WFA) của Singapore đã được Quốc hội Singapore thông qua ngày 4-11-2025, dự kiến ​​sẽ có hiệu lực vào năm 2027⁽⁹⁾. Đạo luật này quy định rõ giới hạn khiếu nại và xác định các thực thể mà các bên tranh chấp phải giải quyết ở mỗi giai đoạn, cùng với những điều khoản khác. Trước đó, vào ngày 8-1-2025, dự luật đầu tiên trong khuôn khổ WFA được thông qua đã xác định các đặc điểm được bảo vệ và nghĩa vụ của người sử dụng lao động, quy định rõ nghiêm cấm phân biệt đối xử dựa trên độ tuổi. Như vậy, với việc WFA được thông qua, Singapore đã tăng cường bảo vệ người lao động, không chỉ chống lại phân biệt đối xử tại nơi làm việc, mà còn bảo đảm tất cả người lao động được đối xử công bằng.

Một số bài học kinh nghiệm tham khảo cho Việt Nam

Những biện pháp trên thể hiện các bước tiến nỗ lực của Singapore trong việc thúc đẩy, khuyến khích người cao tuổi tham gia thị trường lao động. Việc tăng tuổi nghỉ hưu và tái tuyển dụng tạo thêm cơ hội cho người cao tuổi tham gia nhiều hơn, lâu hơn vào thị trường lao động; đồng thời mở rộng nguồn cung lao động trong bối cảnh dân số già đi, cho phép các doanh nghiệp khai thác được lực lượng lao động rộng hơn. Việc thuê những người lớn tuổi làm việc sẽ giúp người cao tuổi khỏe mạnh hơn về tinh thần và thể chất. Nó cũng giúp người cao tuổi hòa nhập hiệu quả hơn trong xã hội và tăng cường an ninh tài chính của họ. Trong khi đó, Singapore cũng cần khai thác lực lượng lao động lớn tuổi để đáp ứng nhu cầu nhân lực khi lực lượng lao động già đi, đồng thời hình thành nhận thức tích cực đối với người lao động lớn tuổi.

Các biện pháp triển khai thúc đẩy người cao tuổi tham gia thị trường lao động kể trên đã đem lại kết quả tích cực. Tỷ lệ người cao tuổi tham gia lao động ở Singapore tăng lên, tỷ lệ việc làm của người lao động cao tuổi tiếp tục được cải thiện. Đối với nhóm tuổi từ 55 đến 64, tỷ lệ này đã tăng 3 điểm phần trăm, từ 67,6% năm 2019 lên 70,6% năm 2022. Tương tự, đối với nhóm người cao tuổi từ 65 đến 69 tuổi, tỷ lệ việc làm đã tăng lên 47,5% vào năm 2022, từ 44,6% năm 2019.

Tính đến tháng 9-2022, Chương trình Tín dụng việc làm cho người cao tuổi đã giải ngân hơn 450 triệu đô la Singapore cho gần 100.000 nhà tuyển dụng, hỗ trợ hơn 461.000 lao động cao tuổi. Hơn 5.700 nhà tuyển dụng đã cam kết thực hiện chính sách tái tuyển dụng bán thời gian theo khoản hỗ trợ từ Quỹ trợ cấp tái tuyển dụng bán thời gian và dự kiến ​​điều này sẽ mang lại lợi ích cho hơn 45.000 người lao động cao tuổi trong thời gian tới⁽¹⁰⁾.

Kết quả trên cho thấy, xu hướng người Singapore kéo dài độ tuổi làm việc lâu hơn đang dần trở nên phổ biến và được hỗ trợ bởi môi trường chính sách thuận lợi. Nó cũng cho thấy già hóa là “một trong những biến đổi xã hội quan trọng nhất” và Singapore đã chuẩn bị từ nhiều năm thông qua việc tăng dần tuổi lao động, cũng như triển khai các chương trình nâng cao kỹ năng như SkillsFuture, cùng với giải quyết đồng thời bằng nhiều chính sách khác. 

Kinh nghiệm của Singapore cho thấy một cách tiếp cận toàn diện, chủ động trước vấn đề già hóa dân số: biến thách thức dân số già thành cơ hội để tái định hình nền kinh tế và xã hội theo hướng thích ứng. Trên phương diện thị trường lao động, Singapore đã thành công nhất định trong việc kéo dài thời gian lao động của người cao tuổi, phát huy được kinh nghiệm và đóng góp của một bộ phận dân số ngày càng đông đảo, duy trì được sức sản xuất của nền kinh tế khi dân số già đi, đồng thời tăng cường an ninh tài chính và sức khỏe tinh thần cho người cao tuổi nhờ họ tiếp tục được làm việc, cống hiến trong môi trường phù hợp. 

Việc khai thác hiệu quả nguồn lực người cao tuổi không chỉ giúp giảm gánh nặng phúc lợi và phụ thuộc, giảm áp lực an sinh xã hội mà còn tạo thêm động lực phát triển kinh tế - xã hội. Từ thực tiễn Singapore, có thể rút ra một số gợi mở tham khảo cho Việt Nam như sau:

Thứ nhất, điều chỉnh chính sách tuổi lao động và tái tuyển dụng linh hoạt.

Singapore đã nhiều lần nâng tuổi tái tuyển dụng lao động, hiện ở mức 67 tuổi và đang hướng tới 70 tuổi vào năm 2030, dựa trên cơ sở khoa học về sức khỏe và năng lực làm việc của người cao tuổi. Tuy nhiên, kinh nghiệm từ Singapore cho thấy, vấn đề không chỉ nằm ở việc điều chỉnh tuổi nghỉ hưu mà quan trọng hơn là cách thiết kế cơ chế sử dụng linh hoạt lao động cao tuổi. Trong bối cảnh Việt Nam đã điều chỉnh tuổi nghỉ hưu theo lộ trình (60 tuổi đối với nữ và 62 tuổi đối với nam), có thể nghiên cứu hoàn thiện chính sách tái tuyển dụng theo hướng linh hoạt: cho phép kéo dài thời gian làm việc hoặc tái ký hợp đồng với người lao động đã đến tuổi nghỉ hưu nhưng còn đủ sức khỏe, có nguyện vọng tiếp tục làm việc và không làm ảnh hưởng đến cơ hội việc làm của thế hệ trẻ. Việc này cần đi kèm với điều chỉnh các quy định về bảo hiểm xã hội, tiền lương và phúc lợi nhằm tạo động lực cho cả người lao động và doanh nghiệp.

Thứ hai, thúc đẩy đào tạo lại kỹ năng và đào tạo suốt đời.

Một trong những điểm thành công của Singapore là xây dựng hệ sinh thái học tập suốt đời thông qua chương trình SkillsFuture, hỗ trợ mọi công dân, kể cả người cao tuổi, học kỹ năng mới, chuyển đổi nghề nghiệp hoặc cập nhật công nghệ. Việt Nam có thể tham khảo mô hình này để phát triển các chương trình đào tạo ngắn hạn, linh hoạt, tập trung vào kỹ năng số, kỹ năng dịch vụ và kỹ năng mềm phù hợp với đặc điểm của người lao động cao tuổi. Cần khuyến khích sự tham gia của doanh nghiệp, tổ chức xã hội và cơ sở giáo dục nghề nghiệp trong việc thiết kế và triển khai các khóa học. Cách tiếp cận này cũng tương thích với chủ trương xây dựng xã hội học tập, thúc đẩy học tập suốt đời theo tinh thần Nghị quyết số 71-NQ/TW, ngày 22-8-2025, của Bộ Chính trị về đột phá phát triển giáo dục và đào tạo mà Việt Nam đang triển khai, nhấn mạnh việc tạo điều kiện để mọi công dân, trong đó có người cao tuổi, không ngừng cập nhật tri thức và kỹ năng.

Thứ ba, thiết kế công việc linh hoạt và thân thiện với người cao tuổi.

Doanh nghiệp nên được hỗ trợ để điều chỉnh mô hình tổ chức lao động theo hướng đa dạng hóa hình thức làm việc như bán thời gian, làm việc từ xa hoặc theo dự án, hoặc luân phiên giữa các nhóm tuổi... Việc ứng dụng công nghệ tự động hóa, phần mềm quản lý và các công cụ hỗ trợ thể chất sẽ giúp giảm áp lực lao động cho người cao tuổi, duy trì hiệu suất làm việc, đồng thời tăng năng suất chung. Nhà nước có thể xem xét chính sách ưu đãi thuế, hoặc hỗ trợ tài chính cho các doanh nghiệp tiên phong trong việc sử dụng lao động cao tuổi một cách hiệu quả, nhằm khuyến khích, tạo động lực để khu vực doanh nghiệp tham gia tích cực hơn vào quá trình sử dụng hiệu quả lao động cao tuổi. 

Thứ tư, phát triển văn hóa lao động đa thế hệ.

Singapore đặc biệt coi trọng việc xây dựng môi trường làm việc hòa hợp giữa các nhóm tuổi, trong đó người cao tuổi được tôn trọng như “người dẫn đường” truyền kinh nghiệm. Việt Nam cũng cần hướng tới hình thành văn hóa tổ chức tương tự, qua đó tạo điều kiện để thế hệ trẻ học hỏi từ người đi trước, còn người cao tuổi cảm thấy được ghi nhận, được trao cơ hội phát huy năng lực. Điều này có ý nghĩa nhân văn, một mặt giúp doanh nghiệp giữ chân nguồn nhân lực có kinh nghiệm, tinh thần trách nhiệm cao; mặt khác giúp thay đổi nhận thức xã hội, coi người cao tuổi là nguồn lực chứ không chỉ là nhóm thụ hưởng an sinh.

Hành trình thích ứng với dân số già của Singapore vẫn đang tiếp diễn và không phải không có thách thức. Sự thành công đòi hỏi những nỗ lực bền bỉ, cần sự điều chỉnh liên tục về chính sách khi bối cảnh kinh tế - xã hội thay đổi. Tuy nhiên, những kết quả bước đầu đạt được - từ tỷ lệ lao động cao tuổi tăng, sức khỏe người già cải thiện, đến sự năng động của thị trường "kinh tế bạc" - đã khẳng định hướng đi đúng đắn của đảo quốc này./.

---------------------------------

(1) Xem: Population-in-brief 2023 (Tạm dịch: Tổng quan dân số 2023), tháng 9-2023, https://www.population.gov.sg/files/media-centre/publications/population-in-brief-2023.pdf
(2) Xem: Sarah Gideon, Singapore’s citizen population aged 65 and above is growing faster than in the previous decade: NPTD (Tạm dịch: Cục Dân số và Nhân tài quốc gia: Dân số Singapore từ 65 tuổi trở lên đang tăng nhanh hơn so với thập niên trước), ngày 10-10-2025, https://www.humanresourcesonline.net/singapore-s-citizen-population-aged-65-and-above-is-growing-faster-than-in-the-previous-decade-nptd
(3), (8) Xem: Krist Boo, S’pore retirement age to go up to 64 in 2026, re-employment age to rise to 69 (Tạm dịch: Singapore tăng tuổi nghỉ hưu lên 64, tuổi tái tuyển dụng lên 69 vào 2026), ngày 6-3-2024, https://www.straitstimes.com/singapore/politics/s-pore-retirement-age-to-go-up-to-64-in-2026-re-employment-age-to-rise-to-69
(4), (6) Xem: Jewel Stolarchuk, Singapore’s plan to raise retirement age draws mixed reactions (Tạm dịch: Kế hoạch tăng tuổi nghỉ hưu của Singapore gây phản ứng trái chiều), ngày 28-3-2024, https://theindependent.sg/singapores-plan-to-raise-retirement-age-draws-mixed-reactions/
(5) Xem: Senior Employment Credit (SEC), Enabling Employment Credit (EEC) and CPF Transition Offset (CTO) (Tạm dịch: Tín dụng việc làm cho người cao tuổi, tín dụng hỗ trợ tái tuyển dụng và khoản bù chuyển tiếp CPF), tháng 9-2025, https://www.iras.gov.sg/schemes/disbursement-schemes/senior-employment-credit-(sec)-cpf-transition-offset-(cto)-and-enabling-employment-credit-(eec)
(7) Xem: Dexter Tilo, Nearly all Singaporeans want retirement, re-employment ages to go up (Tạm dịch: Hầu hết người dân Singapore đều muốn tăng tuổi nghỉ hưu và tuổi tái tuyển dụng), 27-9-2023, https://www.hcamag.com/asia/specialisation/diversity-inclusion/nearly-all-singaporeans-want-retirement-re-employment-ages-to-go-up/461014
(9) Xem:  Tay Hong Yi, Parliament passes second Workplace Fairness Bill, paving way for roll-out in end-2027 (Tạm dịch: Quốc hội thông qua lần hai Dự luật Công bằng nơi làm việc, hướng tới triển khai cuối 2027), ngày 4-11-2025, https://www.straitstimes.com/singapore/politics/workplace-fairness-laws-set-to-take-effect-from-end-2027-tan-see-leng
(10) Xem: Tang See Kit, Active ageing centres, employment schemes part of updated plan to help Singaporeans age well (Tạm dịch: Các trung tâm chăm sóc người cao tuổi và chương trình việc làm hỗ trợ tuổi già năng động), 30-1-2023, https://www.channelnewsasia.com/singapore/active-ageing-centres-employment-schemes-help-singaporeans-age-well-moh-ong-ye-kung-3239881