Sự giao thoa giữa “chất văn” và “chất báo” trong phong cách báo chí chính luận hiện đại

Quan niệm về phong cách nghệ thuật và chính luận

Nghiên cứu về phong cách trong báo chí chính luận hiện đại đòi hỏi một cái nhìn thấu đáo từ nền tảng triết học cổ đại đến các lý thuyết ngôn ngữ học hiện đại. Tính “hình tượng” - yếu tố then chốt tạo nên sự giao thoa giữa văn học và báo chí - vốn có cội rễ sâu xa từ những quan niệm sơ khởi về hình thức và sự sáng tạo. Ngay từ thời cổ đại, nhà triết học Platon đã nghiên cứu và vận dụng khái niệm “eidos” trong các tác phẩm của mình để bàn về hình thức và phong cách. Theo tiếng Hy Lạp cổ, “eidos” mang một phổ nghĩa rất rộng bao gồm: hình dáng ngoài, hình thức, ảo ảnh, kiểu, dạng, loài, ý niệm, chất... Từ quan điểm này, có thể thấy tính “hình tượng” (chất văn) trong báo chí không chỉ đơn thuần là lớp “hình dáng ngoài” hay “hình thức” câu chữ nhằm mục đích trang trí cho bài viết. Hình tượng nghệ thuật trong tác phẩm chính luận thực chất là lớp vỏ bọc thẩm mỹ chuyên chở tư tưởng, cách nhìn và thế giới quan của nhà báo.

Tiếp nối Platon, Aristote chỉ ra rằng tư chất “mô phỏng” như là một thuộc tính bản chất của con người, và chính thuộc tính này đã dần dần thúc đẩy con người đi đến hoạt động sáng tạo nên những tác phẩm nghệ thuật. Đặc biệt, Aristote nâng tầm khái niệm này khi khẳng định sự “mô phỏng” ở đây không phải là sao chép thụ động, mà chính là hoạt động nhận thức. Ông nhấn mạnh: “con người khác giống vật chính là ở chỗ họ có tài mô phỏng, nhờ có sự mô phỏng đó mà họ thu được những kiến thức đầu tiên”⁽¹⁾. Quan điểm triết học này xác lập những thuộc tính đầu tiên của phong cách. Khi áp dụng vào phong cách báo chí, việc sử dụng các biện pháp tu từ, ẩn dụ hay nhân hóa để kiến tạo “hình tượng” bản chất là một quá trình “mô phỏng” hiện thực mang tính nhận thức cao. Nhà báo dùng nhãn quan của mình để quan sát các vấn đề xã hội phức tạp, sau đó “mô phỏng” lại bằng ngôn từ sinh động, giúp cho công chúng dễ dàng “thu được những kiến thức đầu tiên” và thấu hiểu vấn đề một cách sâu sắc nhất.

Hai quan điểm triết học cổ đại nêu trên tạo thành một nền tảng kép vững chắc cho lý thuyết về sự giao thoa trong báo chí chính luận. Tính “hình tượng” vừa là phương tiện để nhận thức thế giới và truyền đạt tri thức (theo mô phỏng của Aristote), vừa là không gian chứa đựng tư tưởng và chiều sâu triết lý của người cầm bút (theo ý niệm tinh thần của Platon). Do đó, “chất văn” trong báo chí không làm suy giảm tính thực tế, mà ngược lại, nó là phương pháp tư duy cấp cao để nhận thức sự thật. Bước sang thế kỷ XX, quan niệm về phong cách được cụ thể hóa thành một hệ thống lý luận chặt chẽ. “Phong cách là một hệ thống hình thức và nội dung nhất định, là nguyên tắc thẩm mỹ để cấu trúc toàn bộ nội dung và hình thức”⁽²⁾; cùng sự kết hợp hài hòa giữa hai yếu tố này, nhiều nhà nghiên cứu còn coi phong cách là một chỉnh thể không thể tách rời, là mối liên hệ của những hình thức, mối liên hệ đó bộc lộ sự thống nhất của nội dung.

Trong khoa học ngôn ngữ, phong cách chính luận không chỉ là công cụ thông tin mà còn được nhìn nhận như một nghệ thuật diễn đạt bắt nguồn từ tu từ học. Phong cách học của sự biểu đạt tập trung nghiên cứu những giá trị biểu cảm và ấn tượng gắn liền với các phương tiện biểu đạt khác nhau mà ngôn ngữ đó có. Sự lựa chọn và thay thế các phương tiện này tạo ra các “biến thể phong cách học”⁽³⁾ - nghĩa là những hình thức khác nhau (chẳng hạn như việc sử dụng các từ đồng nghĩa) để cùng biểu đạt một ý tưởng, một phương diện giao tiếp nhằm tạo ra hiệu quả tối ưu nhất đối với người tiếp nhận.

Đi sâu vào bản chất ngôn ngữ học, khái niệm biến thể phong cách học giải thích rất rõ tại sao cùng một ý tưởng chính trị, nhưng khi được biểu đạt bằng ngôn ngữ mang “phong cách văn chương” (“chất văn”) lại tạo ra ấn tượng và hiệu ứng tâm lý khác biệt:

Thứ nhất, biến thể phong cách học giúp ý tưởng câu chữ vượt qua chức năng thông báo để tạo hình và biểu cảm. Nếu một ý tưởng chính trị được diễn đạt bằng ngôn ngữ hành chính hay khoa học thuần túy, nó chỉ đáp ứng tính chính xác và logic. Tuy nhiên, khi sử dụng “biến thể” mang tính văn học, ngôn từ lúc này phát huy tính tạo hình và biểu cảm. Ngôn từ nghệ thuật tái tạo đối tượng trong những hình thái cụ thể, sinh động, kết hợp giữa việc tạo hình để biểu cảm và biểu cảm để tạo hình.

Thứ hai, biến thể phong cách học giúp tác giả mở rộng tầng nghĩa qua các phương thức tu từ. “Chất văn” trong báo chí thường tận dụng tối đa các phương tiện chuyển nghĩa của từ vựng như so sánh, ẩn dụ, nhân hóa, hoán dụ... Đây chính là những “biến thể phong cách” làm hiện lên sự vật, hiện tượng trong các tương quan ý nghĩa khác nhau. Nhờ đó, lời văn mang tính hàm súc và đa nghĩa, khơi gợi người đọc hướng tới những liên tưởng, tư tưởng và cách giải thích đa chiều.

Thứ ba, biến thể phong cách học giúp lời văn tác động trực tiếp đến thế giới nội tâm. “Chất văn” không chỉ là vỏ âm thanh hay khái niệm vật chất, mà nó chứa đựng “nhạc tính”, sự phối âm, nhịp điệu nhằm gây ấn tượng mạnh. Khi một thông điệp chính trị được mã hóa bằng biến thể ngôn ngữ giàu hình ảnh và nhịp điệu, nó không chỉ tác động vào lý trí mà còn thâm nhập trực tiếp vào thính giác, thị giác và cảm xúc.

Tóm lại, thông qua lăng kính của biến thể phong cách học, sự giao thoa giữa “chất báo” và “chất văn” chính là quá trình người viết chủ động lựa chọn những biến thể ngôn từ tối ưu nhất. Việc khoác lên một cốt lõi chính luận “khô khan” một lớp vỏ ngôn từ nghệ thuật tinh tế đã biến văn bản không chỉ thành một “tuyên ngôn” về tư tưởng, mà còn là một tác phẩm chinh phục công chúng bằng con đường thẩm mỹ, giúp ý tưởng chính trị bén rễ sâu hơn vào tâm thức xã hội.

Bản chất giao thoa giữa văn học và báo chí

Sự tồn tại của báo chí chính luận trong hệ thống truyền thông hiện đại không bó hẹp trong một khuôn khổ loại hình thuần túy, mà mang đặc trưng của một vùng giao thoa văn hóa và nghệ thuật ngôn từ. Bản chất của báo chí chính luận được xác định nằm ở ranh giới giữa tác phẩm văn học và truyền thông đại chúng. Đây không phải là một loại hình riêng biệt mang tính biệt lập, mà thực chất là một hệ thống thể loại giao thoa giữa các hình thức vốn có trong cả tác phẩm văn học và tác phẩm báo chí.

Nền tảng của sự giao thoa này xuất phát từ quy luật lao động sáng tạo, nơi hoạt động của nhà văn và nhà báo gặp nhau ở một mức độ tương đồng. Nếu văn học sử dụng hư cấu và hình tượng để phản ánh đời sống, thì báo chí chính luận lại dùng lý lẽ và sự kiện làm chất liệu. Tuy nhiên, trong phong cách chính luận hiện đại, các yếu tố nghệ thuật như hình ảnh, cảm xúc và thái độ không bị loại trừ mà được kết hợp nhuần nhuyễn với các yếu tố chính luận như tư liệu và hùng biện để phản ánh, lý giải vấn đề một cách sâu sắc hơn.

Lịch sử phát triển của các phong cách báo chí cũng chứng minh cho mối liên hệ mật thiết giữa báo chí tin tức và báo chí nghệ thuật. Nghiên cứu báo chí hiện đại cho thấy, phong cách thường nằm ở điểm giao cắt giữa ngôn ngữ và báo chí, văn học và thực tế xã hội. Chính sự năng động này cho phép người viết vận dụng các hình thức tổng hợp để làm cơ sở cho những luận cứ, giúp bài báo chính luận bộc lộ rõ rệt và mạnh mẽ chính kiến của tác giả trước thời cuộc. Do đó, báo chí chính luận không chỉ đơn thuần cung cấp thông tin, mà còn là một diễn ngôn, góp phần nâng cao sức nặng tuyên truyền và hợp pháp hóa những giá trị xã hội thông qua sức mạnh của nghệ thuật diễn đạt. Điều này được thể hiện qua các yếu tố:

Một là, sự kiện và lý lẽ là điểm tựa của “chất báo”

Trong cấu trúc của một tác phẩm chính luận, “chất báo” đóng vai trò là khung sườn vững chãi, xác lập tính xác thực và mục đích thực dụng của văn bản. Nền tảng đầu tiên của “chất báo” chính là đối tượng phản ánh. Chính luận luôn lấy những sự kiện, hiện tượng và những vấn đề chính yếu, nóng hổi mà xã hội đang đặc biệt quan tâm làm chất liệu để phân tích, lý giải và luận bàn. Khác với các thể loại tin tức thuần túy, chính luận không dừng lại ở mức độ thông tin bề nổi mà đi sâu vào bản chất của sự việc thông qua một hệ thống tư duy logic chặt chẽ.

Đặc trưng cốt lõi xác định “chất báo” trong phong cách này chính là phương pháp phản ánh hiện thực bằng hệ thống luận bàn và lý giải. Tác giả chính luận không thuyết phục độc giả bằng sự hư cấu hay tưởng tượng mà bằng sức mạnh của lý lẽ, các dẫn chứng xác thực và sự hùng biện sắc sảo nhằm giải quyết vấn đề một cách thấu đáo. Sự hiện diện của “chất báo” đảm bảo cho tác phẩm thực hiện được các chức năng cơ bản như: cung cấp kiến thức chuẩn xác, định hướng tư tưởng và làm thay đổi nhận thức, tình cảm của con người thông qua những luận cứ khoa học.

Hơn nữa, tính chuyên sâu và quan điểm riêng biệt của tác giả chính là những yếu tố cấu thành nên bản sắc của “chất báo” trong tác phẩm chính luận. Sự kết hợp giữa các tư liệu thực tế với khả năng tư duy biện chứng giúp người viết thiết lập một “diễn ngôn” có sức nặng, từ đó đưa quan điểm và hợp pháp hóa các cách thể hiện có giá trị về mặt xã hội. Đây chính là điểm tựa vững chắc để tác phẩm báo chí không bị sa vào tính tản mạn của văn chương thuần túy, giữ vững chức năng thông tin và định hướng trong dòng chảy truyền thông hiện đại.

Hai là, hình ảnh và cảm xúc là linh hồn của “chất văn”

Nếu “chất báo” tạo nên tính xác thực và hệ thống luận cứ chặt chẽ cho tác phẩm chính luận, thì “chất văn” chính là yếu tố tạo nên sức sống, sự lôi cuốn và khả năng thẩm thấu sâu sắc vào tâm trí độc giả. Trong phong cách chính luận hiện đại, “chất văn” không chỉ đơn thuần là việc trang trí ngôn từ, mà là một phương thức tư duy nghệ thuật, biến những tư tưởng chính trị - xã hội vốn dĩ nghiêm cẩn trở nên mềm mại và giàu mỹ cảm.

Trước hết, “chất văn” bộc lộ rõ nét qua cách nhà báo lựa chọn và sử dụng hệ thống từ ngữ có tính biểu cảm cao. Phong cách cá nhân trong văn viết đến từ sự tinh tế và nhịp điệu của câu chữ. Một văn phong chính luận giàu “chất văn” luôn biết cách tạo ra những nhịp điệu linh hoạt: sự dứt khoát của những câu văn ngắn kết hợp với sự uyển chuyển, trang trọng của những câu văn dài đa tầng nghĩa⁽⁴⁾. Chính sự tinh tế trong việc sắp xếp từ ngữ và điều phối nhịp điệu đã tạo nên một “giọng văn” riêng biệt, giúp người viết không chỉ truyền tải thông tin mà còn truyền tải cả thái độ, niềm tin và sự trân trọng đối với giá trị nhân văn.

Đặc biệt, linh hồn của “chất văn” nằm ở việc vận dụng sáng tạo các biện pháp tu từ như ẩn dụ, nhân hóa, so sánh và việc xây dựng những hình tượng nghệ thuật sống động. Phong cách chính là “thủ pháp thuyết phục và thu hút độc giả”⁽⁵⁾, việc sử dụng hình ảnh giúp xóa bỏ những “chướng ngại vật” khô cứng giữa lý trí và cảm xúc, đưa những tư tưởng vĩ mô trở nên gần gũi, sống động và dễ tiếp nhận hơn đối với công chúng.

Có thể khẳng định, “chất văn” trong chính luận hiện đại chính là chất xúc tác làm cho “sự mô phỏng” hiện thực trở thành một hoạt động sáng tạo thẩm mỹ. Sự kết hợp giữa hình ảnh và cảm xúc đã biến bài chính luận từ một văn bản hành chính khô khan thành một chỉnh thể nghệ thuật có tính nội dung, nơi mỗi dòng chữ không chỉ mang theo sức nặng của sự thật mà còn chứa đựng cả hơi thở của cuộc sống và niềm đam mê của người cầm bút.

Sự kết hợp các yếu tố trong thực tiễn sáng tạo

Biến sự kiện thành hình tượng nghệ thuật

Trong thực tiễn sáng tạo chính luận, nhà báo không chỉ dừng lại ở việc liệt kê sự kiện hay tường thuật khách quan các dữ kiện thực tế. Để tạo nên một tác phẩm có chiều sâu, người viết phải biết nhìn nhận, phản ánh từ góc độ văn hóa, đưa những trải nghiệm nhân sinh và căn cốt văn hóa vào từng câu chữ. Đây chính là quá trình chuyển hóa các vấn đề thời cuộc khô khan thành những hình tượng nghệ thuật sống động.

Chẳng hạn, trên The New York Times, các cuộc khủng hoảng kinh tế hay xung đột chính trị không chỉ được mô tả bằng số liệu đơn thuần mà qua các ẩn dụ mang tính “hình tượng hóa đối với cuộc sống”. Ví dụ, trong bài báo “The Economic Weather” (Thời tiết kinh tế) hoặc các bài trong series về khủng hoảng tài chính và nhiều bài viết về nợ công châu Âu... nhà bình luận Paul Krugman - người đoạt giải Nobel Kinh tế và là cây bút chính luận kỳ cựu của The New York Times thường dùng ẩn dụ về “cơn bão” (storm), “cơn bão hoàn hảo” (perfect storm) và “con tàu chao đảo” (reeling ship)... khi bình luận về nợ công hoặc lạm phát. Để mô tả sự kết hợp giữa các chính sách sai lầm và biến động thị trường, ông thường ví von nền kinh tế như một con tàu mất phương hướng giữa “những con sóng dữ của sự hoảng loạn tài chính”. Việc coi nền kinh tế như một con tàu đang chao đảo trước “những con sóng dữ chính trị” không chỉ phản ánh hiện thực mà còn tạo ra sự biểu cảm và ấn tượng. Ẩn dụ này giúp người đọc hình dung được mức độ nguy cấp của vấn đề thông qua tư duy hình tượng, biến một vấn đề kỹ thuật khô khan thành một câu chuyện có sức nặng thẩm mỹ.

Trong nhiều bài bình luận về nợ công và tranh chấp ngân sách tại Quốc hội Mỹ  như “The Fiscal Abyss” (Vực thẳm tài khóa), “To the Edge of the Abyss” (Bên bờ vực thẳm), Thomas L. Friedman - tác giả cuốn sách nổi tiếng “Thế giới phẳng”, người đã 3 lần đoạt giải Pulitzer, phụ trách chuyên mục đối ngoại của The New York Times - cũng dùng những hình tượng nghệ thuật ẩn dụ như “vực thẳm” (abyss) hay “bờ vực” (brink), “vách đá tài chính” (fiscal cliff)... để chỉ hậu quả thảm khốc nếu các chính trị gia không đạt được thỏa thuận. Việc sử dụng từ ngữ này gán cho một vấn đề chính trị khô khan hơn (ngân sách) một sắc thái cảm xúc mãnh liệt, khiến độc giả hình dung được sự nguy hiểm cận kề thông qua tư duy hình tượng.

Trong các bài xã luận về biến đổi khí hậu trong chuyên mục “Climate and Environment” (Khí hậu và Môi trường), Ban Biên tập của The New York Times và các cây bút chuyên trách về môi trường thường mô tả “Trái đất đang thở dốc” (Earth gasping for breath). Việc sử dụng cụm từ “thở dốc” (gasping for breath) đã gán cho một thực thể tự nhiên (Trái đất) một trạng thái sinh học của con người. Điều này không chỉ làm sinh động hóa dữ liệu khoa học khô khan mà còn tạo ra sự trắc ẩn và dự cảm vượt lên trên sự kiện. Hoặc trong các bài viết về chính sách đối ngoại, các tác giả  Thomas L. Friedman hoặc Maureen Dowd - cây bút bình luận nổi tiếng của The New York Times, từng đoạt giải Pulitzer - cũng thường nhắc đến hình ảnh “Chính phủ đang loay hoay tìm lối thoát” (The government fumbles for an exit). Thay vì nói “chính sách không hiệu quả”, việc dùng từ “loay hoay” (fumbles) biến một bộ máy hành chính thành một thực thể có tâm trạng và hành động cụ thể, tạo nên một hình tượng nghệ thuật có tính nội dung. Thủ pháp này giúp bộc lộ rõ rệt chính kiến của tác giả thông qua một giọng điệu riêng biệt và phong phú. Cách viết này còn tạo ra “sự thống nhất giữa nội dung và hình thức”, giúp “nhân văn hóa” các thông tin chính luận, làm cho độc giả cảm thấy sự kiện có liên quan trực tiếp đến cảm xúc và đời sống của họ.

Qua dẫn chứng từ The New York Times, có thể thấy những dự cảm tinh tế và sự thấu hiểu đa chiều cho phép tác giả thăng hoa với những cảm xúc dâng trào lên ngọn bút, từ đó sáng tạo nên những bài chính luận đầy mỹ cảm. Thay vì những con số vô hồn, các vấn đề như xung đột chính trị hay biến đổi khí hậu được hình tượng hóa thành những câu chuyện mang sức nặng thẩm mỹ, có khả năng lay động tâm trí và củng cố niềm tin của công chúng.

Sự kết hợp giữa lý lẽ (lý giải vấn đề) và nghệ thuật (ẩn dụ, nhân hóa) không làm yếu đi tính chiến đấu của chính luận mà ngược lại, nó biến bài báo thành một “vũ khí sắc bén”, một “chỉnh thể thống nhất giữa tư tưởng và nghệ thuật”. Đây chính là tinh thần tối thượng của những người cầm bút thực thụ không chỉ đưa tin mà còn kiến tạo văn hóa thông qua ngôn từ. Chính khả năng so sánh, liên tưởng phong phú đã giúp người cầm bút vượt lên trên sự kiện thuần túy, giúp các nhà bình luận tại khắc phục rào cản tiếp nhận  với độc giả, biến những tư tưởng chính trị trừu tượng thành những hình tượng sống động, gần gũi.

Sự hòa quyện giữa logic và cảm xúc trong cấu trúc và giọng điệu

Phong cách chính luận hiện đại khẳng định rằng phong cách không phải là những quy tắc cứng nhắc hay những khuôn mẫu định sẵn. Sự linh hoạt trong cách thức tiếp cận và triển khai vấn đề chính là chìa khóa then chốt để nhà báo tìm ra giọng văn riêng biệt, không vay mượn hay sao chép.

Sự giao thoa còn thể hiện ở nhịp điệu câu văn. Phong cách đến từ nhịp điệu và sự tinh tế. Thực tế tại The New York Times, các bài bình luận thường kết hợp giữa những câu văn dài, đa chủ ngữ để giải thích logic (“chất báo”) với những câu ngắn, dứt khoát để đưa ra định hướng hoặc cảm xúc (“chất văn”). Sự linh hoạt này chính là “chìa khóa” tạo nên giọng văn riêng biệt, không vay mượn hay sao chép.

Sự thành công của một tác phẩm chính luận nằm ở khả năng tạo dựng một kết cấu hài hòa, logic nhưng cũng đầy linh hoạt. Một bài viết đạt đến trình độ phong cách khi thiết lập được sự hòa quyện giữa sức nặng về trí tuệ, thông qua tư duy luận lý chặt chẽ, với một giọng điệu phong phú, truyền cảm. Sự kết hợp này khiến văn phong vừa khúc chiết, vừa chuyển động liên tục về mặt hình ảnh, tạo ra một sức cuốn hút dồi dào đối với độc giả. Chính giọng văn cá nhân, được nhào nặn từ sự lựa chọn từ ngữ và cách tổ chức câu nhịp nhàng, đã giúp nhà báo thực hiện thành công sứ mệnh thuyết phục và định hướng xã hội.

Hướng tới một phong cách chính luận nhân văn và hiện đại

Nghiên cứu về sự giao thoa giữa “chất văn” và “chất báo” cho thấy đây không đơn thuần là một lựa chọn kỹ thuật trong việc viết, mà là một xu thế tất yếu của báo chí hiện đại. Trong một xã hội thông tin đầy biến động, việc “nghệ thuật hóa” chính luận chính là con đường để báo chí duy trì bản sắc riêng biệt và khẳng định tính chính danh của mình trước sự cạnh tranh của các loại hình truyền thông xã hội tự phát.

Sự thống nhất biện chứng giữa “eidos” (ý niệm tư tưởng) và hình thức biểu đạt nghệ thuật là tiêu chuẩn của một tác phẩm chính luận xuất sắc. Để đánh giá sự thành công của một bài chính luận giao thoa, người viết có thể áp dụng 5 nguyên tắc⁽⁶⁾:

1- Một tác phẩm giao thoa thành công phải lấy sự rõ ràng làm nền tảng đầu tiên để bảo đảm thông điệp được truyền tải chuẩn xác;

2- Sử dụng cấu trúc câu hiệu quả cùng sự mạch lạc để kết nối chặt chẽ giữa lập luận logic (“chất báo”) và sức gợi hình, biểu cảm (“chất văn”);

3- Bài viết cần sự linh hoạt để nhà báo vượt qua những khuôn mẫu cứng nhắc nhằm định hình giọng điệu cá nhân;

4- Sự tinh tế để kiến tạo nên nhịp điệu uyển chuyển cùng vẻ đẹp thẩm mỹ cho ngôn từ;

5- Mỗi bài viết chính luận cần được kiến tạo như một chỉnh thể thống nhất giữa tư tưởng và nghệ thuật, nơi sự thật được soi sáng bởi mỹ cảm và lý trí được dẫn dắt bởi trái tim. Để đạt được điều đó, người cầm bút không chỉ cần sự nhạy bén chính trị mà còn phải không ngừng trau dồi vốn từ vựng, các sắc thái ngôn ngữ tinh tế và đặc biệt là bồi đắp “căn cốt văn hóa” của bản thân. Hướng tới một phong cách chính luận nhân văn và hiện đại, nhà báo cần ý thức sức mạnh của ngòi bút không chỉ nằm ở khối lượng dữ liệu mà nằm ở khả năng “nhân văn hóa” những con số, biến những vấn đề vĩ mô thành những giá trị thiết thân với con người. Đó chính là đích đến cuối cùng của lao động sáng tạo báo chí: dùng cái đẹp của ngôn từ để bảo vệ cái đúng của lý lẽ, vì một xã hội thông tin tiến bộ và văn minh.

Trong môi trường truyền thông đa chiều, báo chí chính luận không chỉ đóng vai trò truyền tải thông tin mà còn là một loại hình “diễn ngôn mang tính biểu diễn” (performative discourse)⁽⁷⁾. Mục đích của nó là nhằm định hướng và chính thống hóa những giá trị xã hội, thiết lập các chuẩn mực tư tưởng trong cộng đồng. Sự giao thoa giữa “chất văn” và “chất báo” chính là chìa khóa để thực hiện hóa sứ mệnh này một cách hiệu quả nhất.

Khi “chất văn” thấm đẫm vào dòng chảy chính luận, tác phẩm không còn là những mệnh đề khô khan mà trở thành những thông điệp có khả năng tác động mạnh mẽ vào thế giới nội tâm của độc giả. Sự kết hợp giữa lý lẽ sắc bén và cảm xúc nhân văn có thể làm thay đổi sâu sắc tư tưởng, tình cảm của con người, từ đó giúp họ tự điều chỉnh hành vi ứng xử phù hợp với các giá trị tiến bộ. Phong cách không chỉ là phương tiện biểu đạt mà còn là “thủ pháp thuyết phục”, giúp nhà báo chiếm lĩnh niềm tin của công chúng không bằng sự cưỡng ép trí tuệ mà bằng sự đồng điệu về tâm hồn.

Hơn thế nữa, sự giao thoa này đóng vai trò quan trọng trong việc khắc phục “chướng ngại vật” - rào cản về tri thức chuyên môn hay sự thờ ơ của công chúng - giữa người viết và độc giả. Việc vận dụng các hình tượng nghệ thuật và ngôn từ tinh tế giúp xóa nhòa khoảng cách, tạo ra một không gian giao tiếp chặt chẽ, tin cậy và minh bạch. Trong bối cảnh “khủng hoảng niềm tin số”, một phong cách chính luận giàu tính thẩm mỹ chính là “chiếc cầu nối” bền vững để báo chí duy trì mối liên kết chặt chẽ với dư luận xã hội./.

-------------------

(1) Aristote, Poetics (Thi pháp học/ Nghệ thuật thi ca), 335 TCN 
(2) D.X. Likhachev: Thi pháp văn học Nga cổ, Phan Ngọc dịch, Nxb. Văn học, 1970
(3) Nguyễn Thái Hoà: Dẫn luận phong cách học, Nxb. Giáo dục, 1998.
(4) Joseph M. Williams và Joseph Bizup: Style: Lessons in Clarity and Grace (Tạm dịch: “Phong cách: Những bài học về sự rõ ràng và duyên dáng”), Nxb. Pearson Education, Hoa Kỳ, 2014
(5) M.B. Khrapchenkô: Cá tính sáng tạo của nhà văn và sự phát triển văn học, Nxb. Tác phẩm mới, Hà Nội, 1978
(6) Joseph M. Williams và Joseph Bizup: Style: Lessons in Clarity and Grace (Tạm dịch: “Phong cách: Những bài học về sự rõ ràng và duyên dáng”), Nxb. Pearson Education, Hoa Kỳ, 2014
(7) Marcel Broersma: Form, Style and Journalistic Strategies (Tạm dịch: “Hình thức, Phong cách và Chiến lược Báo chí”), Đại học Groningen, 2021