Phát huy vai trò chiến lược của tỉnh Quảng Ninh trong quản trị biên giới quốc gia

Vai trò của tỉnh Quảng Ninh trong quản trị biên giới quốc gia

Được ví như “phên giậu thép” của Tổ quốc ở vùng Đông Bắc, tỉnh Quảng Ninh có đường biên giới đất liền dài hơn 118km và đường biên giới trên biển khoảng 68km, tiếp giáp với Khu tự trị dân tộc Choang Quảng Tây (Trung Quốc). Với địa hình đa dạng, vừa có rừng núi, vừa có biển đảo, lại nằm trên các tuyến giao thương huyết mạch giữa Việt Nam với Trung Quốc và khu vực Đông Bắc Á, tỉnh Quảng Ninh giữ vị trí “đặc biệt”, đồng thời đảm nhận ba vai trò chiến lược: trung tâm phòng thủ - vành đai phát triển - “cửa ngõ” hội nhập quốc tế của đất nước.

Một là, về quốc phòng - an ninh. Tỉnh Quảng Ninh là tuyến đầu bảo vệ chủ quyền và toàn vẹn lãnh thổ của Tổ quốc, giữ vị trí chiến lược đặc biệt trong thế trận phòng thủ khu vực Đông Bắc. Các đồn biên phòng từ Móng Cái đến Vạn Gia, Hoành Mô, Bắc Phong Sinh thường xuyên phối hợp tuần tra, kiểm soát chặt chẽ đường biên giới, kịp thời ngăn chặn hành vi buôn lậu; xuất, nhập cảnh trái phép; vi phạm chủ quyền. Cùng với đó, tỉnh Quảng Ninh duy trì hiệu quả cơ chế phối hợp song phương với lực lượng quản lý biên giới phía Trung Quốc, góp phần giữ vững ổn định chính trị, trật tự, an toàn xã hội và quốc phòng, an ninh trên toàn tuyến.

Hai là, về phát triển kinh tế - thương mại - dịch vụ biên giới. Tỉnh Quảng Ninh không chỉ là “lá chắn” an ninh, mà còn là trung tâm giao thương năng động của vùng Đông Bắc và cả nước. Với hệ thống cửa khẩu quốc tế Móng Cái - Đông Hưng, Bắc Phong Sinh, Hoành Mô, Vạn Gia cùng mạng lưới cảng biển hiện đại như Cái Lân, Hòn Gai, Vân Đồn…, tỉnh Quảng Ninh trở thành đầu mối trung chuyển hàng hóa, dịch vụ và du lịch quốc tế. Kim ngạch xuất, nhập khẩu qua địa bàn đạt hàng chục tỷ USD/năm, chiếm tỷ trọng lớn trong tổng kim ngạch thương mại Việt Nam - Trung Quốc, đóng góp quan trọng vào tăng trưởng kinh tế và ngân sách quốc gia.

Bên cạnh đó, tỉnh Quảng Ninh đang nổi lên như vùng động lực phát triển mới của khu vực phía Bắc, nhờ kết hợp hài hòa giữa lợi thế địa lý, tiềm năng kinh tế và tư duy phát triển mở. Việc hình thành các khu kinh tế chiến lược, như Khu kinh tế cửa khẩu Móng Cái, Khu kinh tế Vân Đồn, Khu công nghiệp - cảng biển Quảng Yên đã tạo nên “vành đai kinh tế biên giới” vừa mang tính phòng thủ, vừa mang tính hội nhập. Qua đó, tư duy quản trị biên giới của tỉnh đã chuyển từ “bảo vệ thụ động” sang “quản trị chủ động”, kết hợp chặt chẽ giữa nhiệm vụ quốc phòng - an ninh và phát triển kinh tế - xã hội.

Ba là, về đối ngoại và hợp tác biên giới. Tỉnh Quảng Ninh là địa phương tiêu biểu trong xây dựng biên giới hòa bình, hữu nghị và phát triển bền vững. Mô hình “kết nghĩa cụm dân cư hai bên biên giới Việt Nam - Trung Quốc” được triển khai thường xuyên, tạo nền tảng gắn kết giữa nhân dân hai nước, củng cố lòng tin và tăng cường đoàn kết. Các hoạt động giao lưu văn hóa, hội nghị giao ban định kỳ, tuần tra liên hợp giữa lực lượng chức năng hai bên đã góp phần thúc đẩy hợp tác toàn diện, củng cố mối quan hệ hữu nghị truyền thống giữa Việt Nam và Trung Quốc. Thông qua đó, tỉnh Quảng Ninh không chỉ bảo vệ biên giới hòa bình, mà còn mở rộng không gian hợp tác quốc tế, đưa khu vực biên giới từ “vành đai phòng thủ” trở thành “vành đai hợp tác và phát triển”.

Phát huy vai trò chiến lược này, điều cốt lõi là đổi mới tư duy quản trị biên giới. Nếu trước đây, biên giới chủ yếu được nhìn nhận như “ranh giới phòng thủ”, thì trong bối cảnh hiện nay cần được xem là “không gian phát triển”. Khi biên giới trở thành vùng hội nhập, nơi giao lưu hàng hóa, văn hóa và tri thức, nhiệm vụ quản trị cũng cần chuyển từ tư duy kiến tạo - vừa bảo đảm an ninh, vừa thúc đẩy phát triển. Sự kết hợp hài hòa giữa “phòng thủ cứng” và “phát triển mềm” sẽ giúp tỉnh Quảng Ninh phát huy vai trò “cửa ngõ chiến lược” khu vực Đông Bắc của Tổ quốc, đóng góp thiết thực vào sự nghiệp xây dựng và bảo vệ đất nước trong giai đoạn mới.

Đổi mới phương thức quản trị biên giới gắn với công nghệ số và an ninh dữ liệu

Trong bối cảnh kinh tế số và toàn cầu hóa phát triển mạnh mẽ, phương thức quản trị biên giới quốc gia được cho là đang có những thay đổi căn bản. Nếu trước đây, hoạt động kiểm soát chủ yếu dựa vào con người và các biện pháp hành chính truyền thống, thì hiện nay, công nghệ số và dữ liệu lớn (Big Data) đang trở thành công cụ quan trọng để bảo đảm chủ quyền, an ninh và thúc đẩy phát triển bền vững. Đối với tỉnh Quảng Ninh - địa phương có cả biên giới đất liền và biên giới biển, việc chuyển đổi sang mô hình “biên giới thông minh” không chỉ là xu hướng tất yếu, mà còn là yêu cầu cấp thiết nhằm nâng cao năng lực quản trị, tăng cường hiệu quả phối hợp và khai thác tối đa tiềm năng của khu vực biên giới trong thời kỳ chuyển đổi số quốc gia.

Quản trị biên giới hiện đại cần được xây dựng trên nền tảng dữ liệu số, công nghệ tiên tiến và cơ chế phối hợp liên ngành. Công nghệ số không thay thế con người, mà hỗ trợ con người thực hiện nhiệm vụ nhanh hơn, chính xác hơn và an toàn hơn. Đối với tỉnh Quảng Ninh - địa bàn có địa hình đa dạng, phức tạp, việc ứng dụng công nghệ số là giải pháp quan trọng nhằm khắc phục hạn chế về nhân lực, tăng cường năng lực giám sát, dự báo và ứng phó sớm với các nguy cơ an ninh phi truyền thống. Cách tiếp cận này giúp nâng tầm năng lực quản trị biên giới, đồng thời bảo đảm sự kết hợp hài hòa giữa an ninh, phát triển và hội nhập quốc tế trong giai đoạn mới.

Thứ nhất, xây dựng hệ thống giám sát biên giới thông minh. Tỉnh Quảng Ninh cần đẩy mạnh ứng dụng camera, radar, cảm biến IoT (Internet vạn vật) và máy bay không người lái (UAV) tại các khu vực trọng điểm, nhất là cửa khẩu, cảng biểnvà tuyến biên giới rừng núi. Các dữ liệu thu thập cần được phân tích bằng trí tuệ nhân tạo (AI) để nhận diện hành vi bất thường, cảnh báo sớm nguy cơ xâm nhập, buôn lậu hoặc vi phạm vùng biển. Đây là yêu cầu quan trọng nhằm nâng cao hiệu quả giám sát, tiết kiệm nguồn nhân lực và gia tăng độ chính xác trong quản lý biên giới.

Thứ hai, hình thành hệ thống dữ liệu biên giới tích hợp làm cơ sở để chỉ huy, điều hành và dự báo chiến lược. Tỉnh Quảng Ninh cần xây dựng kho dữ liệu dùng chung, kết nối giữa các lực lượng, như Bộ đội Biên phòng, Hải quan, Công an, Sở Thông tin và Truyền thông, Ban Quản lý Khu kinh tế. Các dữ liệu về người, hàng hóa, phương tiện, khí tượng, môi trường và dân cư cần được quản lý tập trung, liên thông và cập nhật theo thời gian thực. Khi thông tin được chia sẻ nhanh và chính xác, công tác phối hợp liên ngành đạt hiệu quả, minh bạch, hạn chế trùng lặp và chồng chéo, góp phần nâng cao năng lực quản trị biên giới hiện đại.

Thứ ba, hiện đại hóa hệ thống cửa khẩu và quy trình thông quan. Việc áp dụng cơ chế “một cửa, một lần dừng”, cùng với các công nghệ mã QR, thẻ nhận dạng tần số vô tuyến (RFID), nhận diện khuôn mặt, chữ ký số và hồ sơ điện tử, sẽ giúp rút ngắn thời gian xử lý thủ tục, giảm chi phí cho doanh nghiệp, đồng thời hạn chế tiếp xúc trực tiếp, góp phần nâng cao tính minh bạch trong hoạt động quản lý. Mô hình “cửa khẩu điện tử thông minh” vừa tăng hiệu quả quản lý và kiểm soát biên giới, vừa tạo thuận lợi cho thương mại, du lịch và đầu tư, qua đó nâng cao năng lực cạnh tranh và vị thế của tỉnh Quảng Ninh trong khu vực.

Thứ tư, bảo đảm an ninh dữ liệu - yếu tố sống còn của biên giới số. Trong môi trường số, dữ liệu là tài sản chiến lược gắn liền với chủ quyền quốc gia. Nếu không được bảo vệ nghiêm ngặt, nguy cơ xâm nhập, đánh cắp hoặc lợi dụng dữ liệu có thể gây ra hậu quả nghiêm trọng. Tỉnh Quảng Ninh cần ban hành quy chế bảo mật, phân quyền truy cập, tăng cường mã hóa, giám sát và cảnh báo an ninh mạng, đồng thời xây dựng trung tâm điều hành an toàn thông tin cấp vùng, kết nối với hệ thống giám sát an ninh mạng quốc gia. Cách tiếp cận này giúp tỉnh Quảng Ninh chủ động phát hiện, ngăn chặn và xử lý kịp thời các sự cố an ninh mạng, bảo đảm an toàn cho toàn bộ hạ tầng dữ liệu biên giới.

Thứ năm, phát triển nguồn nhân lực số phục vụ công tác quản lý biên giới. Công nghệ chỉ phát huy hiệu quả khi được con người làm chủ và vận hành thành thạo. Cần chú trọng đào tạo đội ngũ cán bộ biên phòng, hải quan, quản lý cửa khẩu và chuyên viên kỹ thuật có năng lực về công nghệ số, an ninh mạng, phân tích dữ liệu và vận hành hệ thống giám sát hiện đại. Việc xây dựng “lực lượng biên phòng số” - những chiến sĩ vững chuyên môn quân sự, am hiểu công nghệ và thành thạo xử lý tình huống số - là yêu cầu cấp thiết để tỉnh Quảng Ninh nâng cao năng lực quản trị biên giới thông minh trong giai đoạn mới.

Đổi mới quản trị biên giới gắn với công nghệ số không chỉ nâng cao hiệu lực, hiệu quả quản lý nhà nước, mà còn tạo động lực phát triển kinh tế số, thương mại điện tử xuyên biên giới và logistics thông minh. Các chuyên gia cho rằng, khi hạ tầng công nghệ và hệ thống dữ liệu được kết nối đồng bộ, tỉnh Quảng Ninh có thể trở thành “trung tâm điều phối số” của vùng Đông Bắc, góp phần thực hiện thắng lợi Chiến lược phát triển chính phủ số, kinh tế số và xã hội số của Việt Nam đến năm 2030.

Tuy nhiên, để chuyển đổi số trong quản trị biên giới đạt hiệu quả thực chất, cần tránh những “điểm mù” thường gặp, như coi công nghệ là mục tiêu thay vì công cụ; triển khai manh mún, thiếu kết nối giữa các ngành, lĩnh vực; hoặc chưa quan tâm đúng mức đến đầu tư hạ tầng viễn thông tại vùng sâu, vùng xa. Công nghệ cần được xem là phương tiện hỗ trợ con người, không thay thế con người và mọi giải pháp chuyển đổi số cần hướng tới mục tiêu cao nhất là bảo vệ chủ quyền quốc gia, thúc đẩy phát triển bền vững và nâng cao đời sống nhân dân vùng biên giới.

Tăng cường liên kết vùng và hợp tác quốc tế, phát huy sức mạnh tổng hợp

Một biên giới vững mạnh không chỉ là biên giới an toàn, mà còn là biên giới phát triển, hợp tác và hòa bình. Với vị trí “một bên giáp đất liền, một bên hướng biển”, tỉnh Quảng Ninh có điều kiện đặc biệt thuận lợi để kết nối các vùng kinh tế trong nước và mở rộng hợp tác quốc tế. Theo giới chuyên gia, phát huy sức mạnh tổng hợp là hướng đi để tỉnh Quảng Ninh vừa bảo vệ biên giới, vừa đưa biên giới trở thành động lực phát triển quốc gia.

Quản trị biên giới trong giai đoạn mới cần gắn chặt với phát triển kinh tế - xã hội, củng cố quốc phòng - an ninh và mở rộng hợp tác quốc tế bền vững. Khi kinh tế biên giới phát triển, dân cư ổn định, đời sống nhân dân được nâng cao, an ninh biên giới sẽ vững chắc; ngược lại, sự nghèo nàn, chậm phát triển có thể tiềm ẩn nguy cơ bất ổn và gia tăng các hoạt động phi pháp.

Một là, đẩy mạnh liên kết vùng và phát triển kinh tế biên giới theo hướng hiện đại, bền vững. Tỉnh Quảng Ninh cần tiếp tục quy hoạch và hoàn thiện hạ tầng tại các khu kinh tế trọng điểm, như Móng Cái, Hoành Mô - Đồng Văn, Bắc Phong Sinh, phát triển mạnh các ngành logistics, thương mại, công nghiệp nhẹ và dịch vụ hỗ trợ xuất, nhập khẩu. Đây là các vùng kinh tế năng động, là “vành đai bảo vệ mềm”, góp phần tạo việc làm bền vững cho người dân vùng biên giới. Bên cạnh đó, tăng cường kết nối với các địa phương trong vùng, như Hải Phòng, Lạng Sơn, Bắc Giang, Hải Dương, Thái Bình,… trong quy hoạch giao thông, logistics, cảng biển và sân bay, hình thành hành lang kinh tế ven biển Bắc Bộ đồng bộ về hạ tầng và thể chế. Khi chuỗi cung ứng và liên kết vùng được hoàn thiện, tỉnh Quảng Ninh sẽ thực sự trở thành “bản lề kết nối” vùng Đông Bắc với cả nước và thế giới.

Hai là, mở rộng hợp tác quốc tế và nâng cao hiệu quả đối ngoại biên phòng. Với đường biên giới tiếp giáp Khu tự trị dân tộc Choang Quảng Tây (Trung Quốc), tỉnh Quảng Ninh cần chủ động củng cố cơ chế hợp tác song phương trên tinh thần bình đẳng, tôn trọng lẫn nhau và cùng có lợi. Các mô hình hiệu quả, như “kết nghĩa cụm dân cư hai bên biên giới”, “tuần tra liên hợp”, “hội nghị giao ban định kỳ” cần tiếp tục duy trì, đồng thời mở rộng sang lĩnh vực mới, như phòng, chống tội phạm xuyên biên giới, bảo vệ môi trường biển, quản lý nguồn nước, thương mại điện tử và du lịch sinh thái. Đồng thời, phát huy vai trò của công tác đối ngoại biên phòng và đối ngoại nhân dân. Các hoạt động giao lưu hữu nghị, hội chợ thương mại, hội nghị hợp tác song phương và diễn tập chung không chỉ mang ý nghĩa biểu trưng, mà còn góp phần củng cố lòng tin, duy trì hòa bình và ổn định lâu dài giữa nhân dân hai nước. Đây là hình thức “ngoại giao mềm” nhưng mang lại hiệu quả thực chất trong quản trị biên giới hiện đại.

Ba là, chăm lo, nâng cao đời sống nhân dân vùng biên giới, coi nhân dân là chủ thể bảo vệ biên giới bền vững nhất. Phát triển kinh tế biên giới chỉ có ý nghĩa khi gắn với việc cải thiện đời sống người dân. Tỉnh Quảng Ninh cần tiếp tục triển khai các chương trình hỗ trợ sinh kế, đào tạo nghề, phát triển hạ tầng nông thôn, y tế, giáo dục, khuyến khích mô hình hợp tác xã, kinh tế hộ gia đình và doanh nghiệp nhỏ phù hợp đặc thù vùng biên, hải đảo. Khi người dân “an cư, lạc nghiệp” sẽ trở thành “cột mốc sống” bảo vệ từng tấc đất thiêng liêng của Tổ quốc.

Tuy nhiên, hợp tác quốc tế và phát triển kinh tế vùng biên cũng tiềm ẩn rủi ro nếu thiếu kiểm soát. Sự phụ thuộc quá mức vào thương mại biên giới, đầu tư không chọn lọc hoặc khai thác nguồn tài nguyên thiên nhiên thiếu bền vững có thể gây ô nhiễm môi trường, xói mòn văn hóa và tạo nguy cơ lệ thuộc kinh tế. Vì vậy, mọi hoạt động hợp tác cần đặt dưới sự lãnh đạo thống nhất của Đảng, quản lý chặt chẽ của Nhà nước, bảo đảm nguyên tắc bình đẳng, tôn trọng chủ quyền, cùng có lợi và phát triển bền vững.

Phát huy vai trò chiến lược của tỉnh Quảng Ninh trong quản trị biên giới quốc gia không chỉ là nhiệm vụ của địa phương, mà còn là thành tố quan trọng trong chiến lược quốc gia về an ninh, phát triển và hội nhập quốc tế. Khi biên giới quốc gia được quản trị bằng tư duy mới, dựa trên công nghệ, gắn với phát triển và hợp tác, tỉnh Quảng Ninh sẽ trở thành “hình mẫu” tiêu biểu của Việt Nam trong xây dựng biên giới hòa bình, hữu nghị, hợp tác và thịnh vượng.

Tỉnh Quảng Ninh hội tụ đầy đủ ba yếu tố chiến lược - vị trí địa - chính trị, tiềm năng kinh tế và khả năng hội nhập quốc tế. Trong bối cảnh đất nước đẩy mạnh hiện đại hóa, chuyển đổi số và hội nhập quốc tế sâu rộng, việc phát huy vai trò của tỉnh Quảng Ninh trong quản trị biên giới quốc gia có ý nghĩa đặc biệt quan trọng. Điều cốt lõi là kết hợp chặt chẽ giữa an ninh và phát triển, giữa bảo vệ chủ quyền với mở rộng hợp tác. Khi biên giới được quản trị bằng tư duy hiện đại, dựa trên sức mạnh nhân dân và tinh thần hợp tác quốc tế, tỉnh Quảng Ninh sẽ không chỉ là “phên giậu” vững chắc bảo vệ Tổ quốc, mà còn là “cửa ngõ phát triển” của Việt Nam hướng ra thế giới - nơi biên giới không còn là ranh giới, mà là không gian hòa bình, hợp tác và phát triển bền vững./.