Miễn học phí cho học sinh - quyết sách góp phần xây dựng nền giáo dục tiến bộ, nhân văn và bền vững

Giáo dục luôn giữ vị trí trung tâm trong chiến lược phát triển của mọi quốc gia. Đảng ta xác định rõ, giáo dục là quốc sách hàng đầu, là nền tảng nâng cao dân trí, phát triển nguồn nhân lực, bồi dưỡng nhân tài - những yếu tố cốt lõi để xây dựng đất nước phồn vinh, hạnh phúc. Quan điểm đó được thể hiện nhất quán trong các văn kiện của Đảng và được cụ thể hóa trong nhiều chủ trương, chính sách của Đảng, Nhà nước.

Sinh thời, Chủ tịch Hồ Chí Minh rất coi trọng giáo dục. Người nhiều lần khẳng định: “Bồi dưỡng thế hệ cách mạng cho đời sau là một việc rất quan trọng và rất cần thiết”⁽¹⁾, “Gia đình, trường học và xã hội chăm lo giáo dục, đều nhằm mục đích làm cho các em mai sau trở nên những công dân tốt, những cán bộ tốt, những người chủ tốt của nước Việt Nam Dân chủ Cộng hoà”⁽²⁾ và nhấn mạnh, mục tiêu giáo dục không chỉ là truyền đạt tri thức mà còn hình thành nhân cách, đạo đức và lý tưởng sống cao đẹp. Trong phiên họp đầu tiên của Hội đồng Chính phủ nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa, ngày 3-9-1945, Chủ tịch Hồ Chí Minh xác định chống nạn mù chữ, tiêu diệt giặc dốt là nhiệm vụ cấp bách thứ hai trong 6 nhiệm vụ cấp bách của Chính phủ: “Một dân tộc dốt là một dân tộc yếu. Vì vậy tôi đề nghị mở một chiến dịch để chống nạn mù chữ”⁽³⁾.

Từ khi ra đời đến nay, Đảng Cộng sản Việt Nam luôn khẳng định giáo dục giữ vai trò nền tảng trong sự nghiệp cách mạng và phát triển đất nước. Đảng ta đặc biệt nhấn mạnh tính nhân văn, công bằng và bao trùm trong định hướng phát triển giáo dục. Nghị quyết số 29-NQ/TW, ngày 4-11-2013, của Hội nghị Trung ương 8 khóa XI, “Về đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo”, nhấn mạnh: “Bảo đảm cơ hội cho mọi người, nhất là ở vùng nông thôn, vùng khó khăn, các đối tượng chính sách được học tập nâng cao kiến thức, trình độ, kỹ năng chuyên môn nghiệp vụ và chất lượng cuộc sống”⁽⁴⁾.

Tại Đại hội XI, Đảng ta xác định: “Phát triển giáo dục - đào tạo, khoa học - công nghệ là quốc sách hàng đầu, là nền tảng và động lực phát triển đất nước”⁽⁵⁾. Tư tưởng này tiếp tục được kế thừa và phát triển tại Đại hội XII và đặc biệt được nhấn mạnh tại Đại hội XIII, khi Đảng ta đặt con người vào vị trí trung tâm trong mọi chiến lược phát triển: “Phát triển con người toàn diện và xây dựng nền văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc để văn hóa, con người Việt Nam thực sự trở thành sức mạnh nội sinh, động lực phát triển đất nước và bảo vệ Tổ quốc”⁽⁶⁾.

Đặc biệt, tại phiên họp ngày 28-2-2025, Bộ Chính trị quyết định thực hiện miễn toàn bộ học phí cho học sinh từ mầm non đến hết trung học phổ thông công lập trên phạm vi cả nước, thời điểm thực hiện từ đầu năm học mới 2025 - 2026 (tháng 9-2025 trở đi). Đây được xem là bước ngoặt có ý nghĩa đặc biệt quan trọng của giáo dục Việt Nam. Tiếp đó, ngày 22-8-2025, Bộ Chính trị ban hành Nghị quyết số 71-NQ/TW, “Về đột phá phát triển giáo dục và đào tạo”, đánh dấu cột mốc chiến lược, tạo đột phá về tư duy và thể chế cho giáo dục Việt Nam.

Chính sách miễn học phí giúp hàng triệu học sinh, đặc biệt là các em ở vùng sâu, vùng xa, vùng đồng bào dân tộc thiểu số, gia đình có hoàn cảnh khó khăn có cơ hội tiếp tục đến trường. Không chỉ là sự hỗ trợ vật chất, quyết sách này còn mang ý nghĩa tinh thần to lớn, khẳng định sự lãnh đạo đúng đắn, nhất quán của Đảng trong việc đặt con người, đặc biệt là thế hệ trẻ vào vị trí trung tâm trong mọi chủ trương, chính sách. Đồng thời, chính sách đóng vai trò như một “đòn bẩy” chiến lược để nâng cao chất lượng dân số, chuẩn bị nguồn lực con người phục vụ cho công cuộc công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước. Đây là tiền đề quan trọng để hình thành lực lượng lao động có tri thức, đủ khả năng thích ứng với sự thay đổi nhanh chóng của nền kinh tế tri thức và hội nhập quốc tế sâu rộng.

Đây là quyết sách đột phá thể hiện rõ tính nhân văn và sự quan tâm sâu sắc của Đảng đối với giáo dục phổ thông, là minh chứng sinh động về tính ưu việt của chế độ xã hội chủ nghĩa mà chúng ta đang xây dựng. Đây còn là giải pháp chiến lược thúc đẩy tiến bộ, công bằng xã hội thông qua giáo dục, góp phần thu hẹp khoảng cách giàu nghèo trong cơ hội tiếp cận tri thức, quyền được học tập không bị chi phối bởi địa vị kinh tế hay hoàn cảnh xuất thân.

Chính sách miễn học phí thể hiện bước chuyển trong tư duy phát triển, từ việc coi chi tiêu cho giáo dục là một loại chi phí, sang đầu tư phát triển con người. Đây cũng là kết quả từ sự vận dụng, phát triển sáng tạo chủ nghĩa Mác - Lê-nin, tư tưởng Hồ Chí Minh vào đường lối của Đảng Cộng sản Việt Nam trong công cuộc xây dựng nền giáo dục nhân văn, tiến bộ và toàn dân. Việc triển khai chủ trương miễn học phí toàn phần góp phần hiện thực hóa quyền học tập cho mọi công dân, thấm nhuần triết lý “dân làm gốc” - tư tưởng xuyên suốt trong mọi chủ trương của Đảng Cộng sản Việt Nam. Việc bảo vệ, phát huy và lan tỏa những giá trị từ chính sách này là một trong những phương cách thiết thực để bảo vệ nền tảng tư tưởng của Đảng ta trong tình hình mới.

Tuy nhiên, việc thực thi một chính sách mang tầm quốc gia đặt ra không ít thách thức, đòi hỏi sự tính toán kỹ lưỡng về nguồn lực tài chính, cơ chế quản lý, cũng như các giải pháp bảo đảm chất lượng giáo dục. Để chính sách thực sự đi vào cuộc sống, phát huy giá trị thực tiễn, cần thực hiện đồng bộ và hiệu quả một số giải pháp:

Một là, cần bảo đảm nguồn lực tài chính công đủ mạnh, ổn định và phân bổ hợp lý. Nguồn lực tài chính là nền tảng vật chất quyết định sự tồn tại lâu dài và hiệu quả của chính sách, bởi vậy cần có cơ chế phân bổ ngân sách linh hoạt, lấy hiệu quả thực tiễn và yếu tố vùng, miền làm căn cứ ưu tiên, nhất là ở các địa phương còn khó khăn. Tiếp tục thực hiện hiệu quả Nghị quyết số 88/2019/QH14 của Quốc hội, “Phê duyệt Đề án tổng thể phát triển kinh tế - xã hội vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi giai đoạn 2021 - 2030”, trong đó nhấn mạnh việc tăng cường đầu tư tài chính cho giáo dục, ưu tiên giáo dục phổ cập và vùng đặc biệt khó khăn.

Bên cạnh nguồn lực của Nhà nước, cần xây dựng cơ chế vận động nguồn lực từ doanh nghiệp, các tổ chức xã hội, cá nhân trong và ngoài nước. Việc khuyến khích xã hội hóa giáo dục phải được định hướng đúng đắn, nhằm khơi dậy tinh thần trách nhiệm, lòng yêu nước và khát vọng cống hiến của toàn dân.

Hai là, tăng cường giám sát, minh bạch, phòng, chống lạm thu, tránh làm sai lệch bản chất chính sách. Đẩy mạnh công khai, minh bạch các khoản thu, chi trong trường học, coi đây là một tiêu chí bắt buộc. Phát huy vai trò giám sát của chính quyền địa phương, ngành giáo dục, phụ huynh, các đoàn thể, báo chí, để tăng tính minh bạch trong thực hiện chính sách giáo dục. Hệ thống thanh tra, kiểm tra cần được củng cố cả về năng lực và công cụ xử lý sai phạm, bảo đảm không có “vùng trống” trong quản lý.

Hoàn thiện hệ thống pháp lý về chi phí giáo dục, định rõ ranh giới giữa “miễn học phí” và “các khoản chi phí hợp lý khác”, tránh tình trạng hiểu sai hoặc cố tình “lách luật”, ảnh hưởng đến hiệu lực chính sách và uy tín của Nhà nước.

Ba là, đầu tư đồng bộ để nâng cao chất lượng đội ngũ giáo viên và cơ sở vật chất, trang thiết bị phục vụ dạy và học. Thực tế cho thấy, cơ sở vật chất, trang thiết bị tại nhiều địa phương, đặc biệt là miền núi, vùng sâu, vùng xa vẫn còn thiếu, xuống cấp nghiêm trọng. Do vậy, cùng với miễn học phí, cần có chiến lược đầu tư bài bản để cải thiện cơ sở vật chất, phòng học, thư viện, thiết bị dạy học…, đào tạo, bồi dưỡng đội ngũ giáo viên, xây dựng chế độ đãi ngộ hợp lý, thu hút nhân tài vào ngành giáo dục, hướng đến mục tiêu nâng cao chất lượng giáo dục thực chất, toàn diện.

Bốn là, đẩy mạnh công tác truyền thông, tạo sự đồng thuận xã hội. Nhiều người dân, đặc biệt ở địa bàn vùng sâu, vùng xa còn nhầm giữa khái niệm “miễn học phí” và “miễn mọi chi phí học tập”, từ đó nảy sinh tâm lý hoài nghi hoặc thất vọng khi tiếp cận chính sách. Do đó, cần phát huy vai trò của các phương tiện truyền thông đại chúng, đẩy mạnh truyền thông số, sử dụng các nền tảng phương tiện truyền thông xã hội để tuyên truyền sâu rộng các quyết sách của Đảng, Nhà nước, tạo đồng thuận trong nhân dân.

Nội dung truyền thông cần lồng ghép và nhấn mạnh, chính sách miễn học phí trong giáo dục phổ thông không chỉ đơn thuần là một biện pháp hỗ trợ tài chính, mà sâu xa hơn, đó là biểu hiện sinh động của tư duy giáo dục tiến bộ, nhân văn và cách mạng, theo lời chỉ dạy của Chủ tịch Hồ Chí Minh. Miễn học phí cũng cần được nhìn nhận như một phần trong chiến lược phát triển con người toàn diện. Khi áp lực tài chính được giảm thiểu, gia đình có điều kiện đầu tư cho các hoạt động nâng cao chất lượng giáo dục, như học ngoại ngữ, công nghệ, kỹ năng sống.

Để chính sách thực sự hiệu quả, đúng định hướng, đúng đối tượng và đúng mục tiêu, cần có sự chỉ đạo kiên quyết, thống nhất và xuyên suốt từ Trung ương đến địa phương, cùng hệ thống quản lý nhà nước hiện đại, đồng bộ và hiệu quả, sự phối hợp chặt chẽ giữa các bộ, ngành, địa phương trong việc hoàn thiện thể chế, bảo đảm nguồn lực tài chính bền vững, minh bạch và có cơ chế giám sát xã hội hiệu quả. Quan trọng hơn cả, là sự đồng hành và tham gia tích cực của nhân dân, với phương châm “dân biết, dân bàn, dân làm, dân kiểm tra, dân giám sát, dân thụ hưởng”. Đây là minh chứng khẳng định bản chất tốt đẹp, nhân văn của chế độ xã hội chủ nghĩa mà Đảng, Nhà nước và nhân dân ta đã và đang xây dựng./.

-----------------------

(1) Hồ Chí Minh: Toàn tập, Nxb. Chính trị quốc gia Sự thật, Hà Nội, 2011, t. 15, tr. 612
(2) Hồ Chí Minh: Toàn tập, Sđd, t.10, tr.176
(3) Hồ Chí Minh: Toàn tập, Sđd. t. 4, tr. 7
(4) Nghị quyết số 29-NQ/TW, ngày 4-11-2013, của Hội nghị lần thứ 8 Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XI, “Về đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo”, https://tulieuvankien.dangcongsan.vn/van-kien-tu-lieu-ve-dang/hoi-nghi-bch-trung-uong/khoa-xi/nghi-quyet-so-29-nqtw-ngay-4112013-hoi-nghi-lan-thu-8-ban-chap-hanh-trung-uong-dang-khoa-xi-ve-doi-moi-can-ban-toan-584
(5) Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XI, Nxb. Chính trị quốc gia Sự thật, Hà Nội, 2012, tr. 135
(6) Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIII, Nxb. Chính trị quốc gia Sự thật, Hà Nội, 2021, t. I, tr. 115 - 116