Một số giải pháp phát triển đô thị di sản gắn với củng cố quốc phòng - an ninh: Nhìn từ thực tiễn tỉnh Ninh Bình

Một số thành tựu nổi bật của tỉnh Ninh Bình

Thứ nhất, xây dựng môi trường du lịch an toàn, thân thiện, ổn định về an ninh trật tự.

Tỉnh Ninh Bình hiện được đánh giá là một trong những địa phương có môi trường du lịch an toàn và hấp dẫn nhất miền Bắc. Các khu, điểm du lịch trọng điểm như Tràng An, Tam Cốc - Bích Động, chùa Bái Đính, nhà thờ Phát Diệm đều không có “điểm nóng” về an ninh trật tự, tệ nạn xã hội hay xung đột lợi ích du lịch. Hệ thống camera, lực lượng bảo vệ và mô hình “du lịch văn minh - du khách an toàn” được triển khai rộng khắp. Công an tỉnh phối hợp chặt chẽ với các ban quản lý di sản và doanh nghiệp du lịch để kiểm soát dòng khách, bảo đảm an toàn giao thông, phòng chống cháy nổ, cứu hộ cứu nạn và trật tự công cộng. Môi trường du lịch an toàn đã trở thành “thương hiệu mềm” góp phần nâng cao vị thế của tỉnh Ninh Bình trên bản đồ du lịch quốc tế.

Thứ hai, nhiều giá trị di sản được trùng tu, tôn tạo và khai thác hiệu quả.

Công tác bảo tồn di sản ở tỉnh Ninh Bình được triển khai bài bản, kết hợp nguồn lực nhà nước và xã hội hóa. Các dự án trùng tu Cố đô Hoa Lư, phục dựng không gian di tích thời Đinh - Lê, bảo tồn cảnh quan sinh thái Tràng An, và chỉnh trang đô thị khu vực Bái Đính - Gia Sinh đã được thực hiện theo hướng “bảo tồn động” - tức là vừa bảo tồn giá trị gốc, vừa khai thác hợp lý cho du lịch bền vững. Nhờ đó, du lịch Ninh Bình phục hồi mạnh mẽ sau đại dịch COVID-19. Năm 2024, tỉnh đón khoảng 7,3 triệu lượt khách, doanh thu du lịch đạt trên 6.000 tỷ đồng, tăng hơn 20% so với năm 2023 (1). Các sản phẩm du lịch mới như du lịch đêm Tràng An, du lịch nông nghiệp ở Yên Mô, du lịch cộng đồng ở Gia Viễn đã mở rộng không gian kinh tế di sản, lan tỏa lợi ích tới người dân địa phương.

Thứ ba, ý thức cộng đồng được nâng cao, hình thành mô hình “người dân là chủ thể bảo tồn di sản”.

Cộng đồng dân cư ở vùng lõi di sản Tràng An, Tam Cốc - Bích Động, Ninh Xuân, Trường Yên đã tích cực tham gia vào hoạt động bảo tồn và du lịch, trở thành đối tác đồng hành của chính quyền và doanh nghiệp. Mô hình “mỗi người dân là một hướng dẫn viên du lịch, mỗi gia đình là một điểm di sản” được khuyến khích nhân rộng. Người dân chủ động gìn giữ cảnh quan, vệ sinh môi trường, bảo vệ hang động và dòng sông, đồng thời phát triển các dịch vụ du lịch cộng đồng như homestay, chèo đò, ẩm thực truyền thống. Việc nâng cao nhận thức và trách nhiệm cộng đồng đã góp phần hình thành “thế trận lòng dân” vững chắc - yếu tố nền tảng trong bảo vệ di sản và củng cố quốc phòng toàn dân.

Thứ tư, tăng cường tiềm lực quốc phòng - an ninh vùng trọng yếu phía nam đồng bằng sông Hồng.

Nhờ lồng ghép quy hoạch phát triển đô thị - du lịch với bố trí thế trận phòng thủ, Ninh Bình đã hình thành hệ thống công trình hạ tầng lưỡng dụng, vừa phục vụ phát triển kinh tế, vừa đáp ứng yêu cầu cơ động, chỉ huy, cứu hộ và bảo vệ trong các tình huống khẩn cấp. Khu vực thành phố Ninh Bình, Tam Điệp, Gia Viễn và Kim Sơn được xác định là các điểm tựa quan trọng trong khu vực phòng thủ của Quân khu 3. Các lực lượng quân đội, công an và dân quân tự vệ phối hợp chặt chẽ trong bảo vệ biên giới biển Kim Sơn, kiểm soát an ninh vùng du lịch Tràng An - Hoa Lư, phòng, chống thiên tai ven sông Hoàng Long. Đây là minh chứng rõ nét cho hiệu quả của mô hình phát triển đô thị di sản gắn với thế trận quốc phòng toàn dân và an ninh nhân dân.

Một số giải pháp phát triển đô thị di sản gắn với củng cố quốc phòng, an ninh của tỉnh Ninh Bình

Bên cạnh những kết quả đạt được, quá trình phát triển đô thị di sản gắn với quốc phòng - an ninh tại Ninh Bình vẫn đang đối mặt với nhiều vấn đề cần được nhận diện và khắc phục kịp thời: 1- Mâu thuẫn giữa phát triển du lịch đại trà và yêu cầu bảo tồn nguyên trạng di sản ngày càng rõ nét. Lượng khách tăng nhanh, nhất là vào mùa lễ hội và cao điểm du lịch, gây áp lực lớn lên hạ tầng, môi trường và cảnh quan di sản Tràng An, Tam Cốc - Bích Động. Một số hoạt động dịch vụ tự phát (chụp ảnh, bán hàng rong, chèo kéo du khách) vẫn tồn tại cục bộ, tiềm ẩn nguy cơ ảnh hưởng hình ảnh “đô thị di sản xanh - sạch - an toàn”; 2- Một số khu vực đô thị và du lịch chưa có quy hoạch đồng bộ gắn với phòng thủ dân sự. Công tác dự báo an ninh phi truyền thống (thiên tai, biến đổi khí hậu, tội phạm mạng trong du lịch số) còn hạn chế. Hệ thống giao thông kết nối giữa khu di sản và đô thị trung tâm còn thiếu các phương án ứng phó khẩn cấp khi xảy ra sự cố lớn; 3- Thiếu nhân lực chuyên sâu trong lĩnh vực quy hoạch đô thị di sản và quản trị an ninh phi truyền thống. Hiện nay, đội ngũ cán bộ quy hoạch và quản lý du lịch phần lớn xuất thân từ các chuyên ngành kinh tế, văn hóa, chưa được đào tạo chuyên sâu về quản lý tích hợp giữa bảo tồn di sản - phát triển đô thị - quốc phòng - an ninh. Do đó, việc phối hợp giữa các ngành còn rời rạc, thiếu công cụ đánh giá tác động an ninh trong quy hoạch.

Để phát triển mô hình đô thị di sản gắn với củng cố quốc phòng - an ninh ở tỉnh Ninh Bình theo hướng bền vững, cần triển khai đồng bộ nhiều giải pháp:

Một là, hoàn thiện quy hoạch đô thị di sản gắn với bảo đảm quốc phòng - an ninh.

Trước hết, cần hoàn thiện hệ thống quy hoạch đô thị di sản theo hướng tích hợp giữa phát triển kinh tế - văn hóa - xã hội với yêu cầu xây dựng khu vực phòng thủ vững chắc. Trong đó, lồng ghép nội dung quốc phòng, an ninh trong quy hoạch đô thị, quy hoạch không gian di sản. Mọi dự án phát triển đô thị, hạ tầng, du lịch cần được thẩm định từ góc độ bảo đảm an toàn quốc gia, an ninh phi truyền thống và khả năng ứng phó khẩn cấp; bố trí không gian các công trình trọng yếu phù hợp thế trận phòng thủ khu vực. Các tuyến giao thông, khu hành chính, trung tâm du lịch và hạ tầng kỹ thuật cần được quy hoạch theo hướng lưỡng dụng, vừa phục vụ dân sinh, vừa có thể huy động nhanh cho nhiệm vụ quốc phòng, cứu hộ, cứu nạn khi cần thiết; tăng cường phối hợp quy hoạch vùng và liên vùng nhằm hình thành chuỗi đô thị di sản - sinh thái - du lịch an toàn ở cửa ngõ phía nam đồng bằng sông Hồng, củng cố vững chắc khu vực phòng thủ của Quân khu 3.

Hai là, phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao.

Nguồn nhân lực là yếu tố quyết định trong quản lý và vận hành mô hình đô thị di sản. Ninh Bình cần đào tạo, bồi dưỡng đội ngũ cán bộ chuyên sâu về quy hoạch đô thị di sản, quản lý an ninh du lịch và phòng thủ dân sự. Có thể hình thành các chương trình đào tạo liên ngành giữa các trường đại học về kiến trúc, du lịch, quản lý công, quốc phòng - an ninh. Tăng cường hợp tác quốc tế trong đào tạo, nghiên cứu và trao đổi kinh nghiệm, đặc biệt với các tổ chức như UNESCO, ICOMOS, UN-Habitat, các quốc gia đã thành công trong mô hình đô thị di sản (Pháp, Nhật Bản, Hàn Quốc). Khuyến khích sử dụng chuyên gia tư vấn quốc tế trong quy hoạch, quản lý di sản và đào tạo cán bộ quản trị đô thị thông minh - an toàn.

Ba là, phát huy vai trò cộng đồng và “thế trận lòng dân”.

Một trong những nhân tố tạo nên thành công của mô hình đô thị di sản chính là sự tham gia chủ động của cộng đồng địa phương. Cần huy động nhân dân tham gia vào quá trình quản lý, giám sát, bảo tồn và khai thác di sản. Xây dựng cơ chế rõ ràng để người dân được tham gia ra quyết định, được hưởng lợi từ du lịch, từ đó tăng tính đồng thuận xã hội. Phát triển kinh tế du lịch cộng đồng bền vững, tập trung hỗ trợ sinh kế xanh, sản phẩm thủ công, nông nghiệp sinh thái, dịch vụ homestay, góp phần giảm chênh lệch giữa vùng lõi và vùng đệm di sản. Đẩy mạnh công tác tuyên truyền, giáo dục truyền thống yêu nước, nâng cao ý thức trách nhiệm của người dân trong bảo vệ di sản và giữ gìn an ninh trật tự địa phương, xây dựng “thế trận lòng dân” vững mạnh trong khu vực di sản Tràng An và vùng phụ cận.

Bốn là, đẩy mạnh chuyển đổi số trong quản lý đô thị di sản.

Công nghệ số là công cụ hữu hiệu giúp nâng cao năng lực quản lý di sản, kiểm soát an ninh và phòng ngừa rủi ro. Do đó, cần ứng dụng các công nghệ hiện đại, như trí tuệ nhân tạo (AI), hệ thống thông tin địa lý (GIS), dữ liệu lớn (Big Data) trong giám sát quy hoạch, quản lý dòng khách, phân tích an ninh và kiểm soát môi trường. Xây dựng hệ thống cảnh báo sớm về rủi ro an ninh, thiên tai, dịch bệnh trong khu di sản, tích hợp với Trung tâm điều hành đô thị thông minh (IOC) của tỉnh. Phát triển các nền tảng du lịch số và bản đồ số di sản, giúp du khách dễ dàng tiếp cận thông tin, đồng thời hỗ trợ cơ quan quản lý kiểm soát lượng khách, phương tiện và hoạt động dịch vụ một cách minh bạch.

Năm là, tăng cường phối hợp liên ngành và thể chế quản lý thống nhất.

Để bảo đảm tính hiệu quả, cần thiết lập cơ chế điều phối liên ngành thống nhất trong phát triển đô thị di sản - quốc phòng - an ninh. Tăng cường phối hợp giữa các sở, ngành, cùng chính quyền các địa phương liên quan. Thiết lập ban điều phối liên ngành về đô thị di sản Ninh Bình, có chức năng tư vấn chiến lược, giám sát thực hiện quy hoạch và xử lý kịp thời các vấn đề phát sinh về an ninh, môi trường, quy hoạch. Gắn kết chiến lược phát triển đô thị di sản của tỉnh Ninh Bình với Chiến lược bảo vệ Tổ quốc trong tình hình mới, bảo đảm mục tiêu kép: vừa phát triển kinh tế - văn hóa bền vững, vừa củng cố năng lực quốc phòng - an ninh trên địa bàn chiến lược phía nam đồng bằng sông Hồng.

Phát triển mô hình đô thị di sản là hướng đi đúng đắn nhằm kết hợp hài hòa giữa bảo tồn văn hóa - phát triển kinh tế - củng cố quốc phòng, an ninh. Thực tiễn của tỉnh Ninh Bình cho thấy, chỉ khi gắn kết chặt chẽ giữa quy hoạch đô thị, phát triển du lịch và xây dựng thế trận quốc phòng toàn dân, mới có thể bảo đảm sự phát triển bền vững, an toàn và mang bản sắc Việt Nam. Mô hình này cần được tổng kết, nhân rộng và hoàn thiện để góp phần xây dựng Việt Nam trở thành quốc gia có đô thị di sản bền vững, an ninh vững chắc và văn hóa tỏa sáng trong kỷ nguyên hội nhập./.

-----------------------------

(1) Kết quả phát triển du lịch năm 2024, định hướng nhiệm vụ trọng tâm năm 2025, ngày 30-12-2024, https://sodulich.ninhbinh.gov.vn/vi/tin-tuc-su-kien/ket-qua-phat-trien-du-lich-nam-2024-dinh-huong-nhiem-vu-trong-tam-nam-2025-2021.html