Tinh gọn bộ máy hệ thống chính trị và vận hành chính quyền hai cấp tại Quảng Ninh

1. Việc tinh gọn, sắp xếp lại các cơ quan Đảng, Nhà nước và đơn vị hành chính ở địa phương đã trở thành một yêu cầu cấp thiết - nhằm nâng cao hiệu lực, hiệu quả của bộ máy nhà nước, tránh trùng lặp, chồng chéo, lãng phí nguồn lực, đồng thời đáp ứng yêu cầu phát triển kinh tế - xã hội, hội nhập và hiện đại hóa. Do đó, tỉnh Quảng Ninh đã chủ động đề xuất và triển khai phương án sắp xếp, tinh gọn, hợp nhất.

Năm 2024, Ban Thường vụ Tỉnh ủy Quảng Ninh đã thành lập một Ban Chỉ đạo cấp tỉnh để chỉ đạo thực hiện tổng kết, rà soát và xây dựng phương án thực hiện Nghị quyết số 18-NQ/TW trên địa bàn tỉnh. Ban Chỉ đạo này có nhiệm vụ hướng dẫn, đồng bộ các đề xuất, bảo đảm việc sắp xếp bộ máy đúng quy định, phù hợp thực tiễn địa phương.

Trong khuôn khổ đó, chính quyền tỉnh đã xây dựng và phê duyệt phương án hợp nhất tại cấp tỉnh: quyết định giảm 6 sở; hợp nhất các sở, ngành có chức năng tương đồng. Cùng với đó, các cơ quan tham mưu - giúp việc của Tỉnh ủy, các ban, đoàn thể cấp tỉnh cũng được tinh giản, sắp xếp lại: giảm hai cơ quan tham mưu giúp việc Tỉnh ủy; giảm các ban cán sự đảng, các đảng đoàn; hợp nhất các tổ chức đảng, đoàn thể, đơn vị sự nghiệp theo cơ cấu mới, bảo đảm hoạt động đồng bộ, tránh chồng chéo.

Sự quyết tâm này được thể hiện rõ khi Quảng Ninh đã chính thức công bố việc sắp xếp lại các sở, cơ quan tỉnh và tổ chức lại bộ máy từ đầu năm 2025. Quyết định thành lập các cơ quan chuyên môn sau sắp xếp được ban hành, với nhân sự được kiện toàn để hoạt động ngay. Đồng thời, tỉnh cũng bắt đầu tiến hành sắp xếp đơn vị hành chính cấp xã, sáp nhập, giảm đầu mối, bảo đảm khớp nối với mô hình chính quyền hai cấp nhằm tinh gọn hệ thống, giảm tầng nấc trung gian, rút ngắn chuỗi ra quyết định, nâng cao hiệu lực, hiệu quả quản lý, phục vụ lợi ích người dân.

Bộ máy chính quyền hai cấp tinh gọn, hiệu quả giúp giảm chi phí hành chính, tăng tính linh động, tăng năng lực quản lý, tạo thuận lợi cho doanh nghiệp, người dân, qua đó hỗ trợ phát triển kinh tế - xã hội một cách bền vững.

2. Quyết định tái cấu trúc bộ máy cấp tỉnh và đơn vị hành chính của Quảng Ninh được thể hiện rõ qua Nghị quyết Nghị quyết 1679/NQ-UBTVQH15 của Ủy ban Thường vụ Quốc hội, về việc sắp xếp các đơn vị hành chính cấp xã của tỉnh Quảng Ninh năm 2025. Theo đó, toàn tỉnh đã điều chỉnh, sắp xếp các đơn vị hành chính ở cấp xã thực hiện hợp nhất, sáp nhập, điều chỉnh địa giới hành chính trong xu hướng tinh gọn, giảm đầu mối. Cụ thể, sau sắp xếp, Quảng Ninh chỉ còn 54 đơn vị hành chính cấp xã/phường/đặc khu (bao gồm 22 xã, 30 phường và 2 đặc khu), trong khi trước đó số lượng đơn vị cấp xã/phường/trấn là lớn hơn nhiều.

Sự sắp xếp này không đơn thuần là giảm số lượng đầu mối, mà đồng bộ giữa rà soát địa giới, dân số, chức năng, tổ chức chính quyền bảo đảm sau sắp xếp, mỗi đơn vị mới đều có đảng bộ cấp xã, hội đồng nhân dân, ủy ban nhân dân, Mặt trận Tổ quốc và các đoàn thể cấp xã phù hợp. Song song với việc sắp xếp đơn vị hành chính, bộ máy cấp tỉnh cũng được tinh giản. Trước khi sắp xếp, tỉnh có nhiều sở, ngành, cơ quan chuyên môn, cơ quan tham mưu ‑ giúp việc; sau sắp xếp, một số sở, ngành được hợp nhất hoặc thu gọn, cơ quan tham mưu ‑ giúp việc được điều chỉnh để giảm tầng nấc trung gian hướng tới một bộ máy tỉnh gọn hơn, hiệu lực hơn.

Tháng 6-2025, tỉnh triển khai công tác bố trí, sắp xếp cán bộ, kiện toàn tổ chức, chuẩn bị cho vận hành mô hình chính quyền hai cấp. Bộ máy mới được xây dựng đồng bộ: các cấp ủy đảng cấp xã/phường/đặc khu được thành lập, các cơ quan chính quyền cấp xã mới có hội đồng nhân dân, ủy ban nhân dân, Mặt trận Tổ quốc bảo đảm hoạt động ngay sau khi Nghị quyết có hiệu lực. Quy trình sắp xếp được tiến hành theo lộ trình rõ ràng: từ sắp xếp địa giới, sáp nhập đơn vị hành chính, điều chỉnh tổ chức Đảng và chính quyền, đến bố trí cán bộ, kiện toàn bộ máy, bảo đảm "không để gián đoạn, không để nhiệm vụ bị ngắt quãng" khi chuyển sang mô hình mới. Việc tinh gọn, sắp xếp này phản ánh quyết tâm chính trị mạnh của tỉnh  không chỉ để giảm biên chế, đầu mối, mà để xây dựng một bộ máy quản lý nhà nước tinh gọn, hiệu lực, hiệu quả, phù hợp với xu thế đổi mới thể chế, cải cách hành chính toàn diện trên cả nước.

Từ ngày 1-7-2025, sau khi hoàn tất sắp xếp, tỉnh Quảng Ninh chính thức vận hành mô hình chính quyền địa phương hai cấp cấp tỉnh và cấp xã/phường/đặc khu. Đây là dấu mốc quan trọng, đánh dấu sự chuyển đổi mạnh mẽ trong cách thức tổ chức và vận hành chính quyền địa phương. Theo báo cáo của lãnh đạo tỉnh, quá trình chuyển đổi trong thời gian đầu diễn ra tương đối thuận lợi. Các đơn vị, cơ quan sau sắp xếp đã ổn định tổ chức. Một trong những kết quả tích cực được ghi nhận là việc rút ngắn tầng nấc trung gian: rất nhiều thủ tục, công việc trước đây phải đi qua cấp huyện nay được xử lý ngay tại cấp xã. Điều này giúp giảm thời gian, chi phí, thủ tục cho người dân, doanh nghiệp; cải thiện tính công khai, minh bạch, và nâng cao hiệu quả phục vụ. Cụ thể, theo thông tin từ một số Ủy ban nhân dân xã/phường mới, nhiều hồ sơ hành chính được tiếp nhận và giải quyết tại cấp xã ngay từ những ngày đầu. Một số trung tâm phục vụ hành chính công cấp xã đã đi vào hoạt động, giúp người dân, doanh nghiệp dễ dàng hơn trong tiếp cận dịch vụ công.

Việc hợp nhất, tinh gọn bộ máy cũng giúp tiết giảm chi thường xuyên, giảm biên chế, giảm khâu trung gian không cần thiết qua đó góp phần tiết kiệm ngân sách nhà nước và tăng hiệu lực, hiệu quả hoạt động hành chính. Trên góc độ phục vụ dân sinh chính quyền hai cấp, bộ máy tinh gọn nếu được vận hành đúng thì có thể gần dân hơn, quyết sách nhanh hơn, phục vụ tốt hơn, giảm chồng chéo, triệt tiêu thủ tục rườm rà. Đó là kỳ vọng mà chính quyền Quảng Ninh đặt ra khi thực hiện cải cách. Không thể phủ nhận rằng, bên cạnh lợi ích, quá trình chuyển đổi sang chính quyền hai cấp kèm sắp xếp bộ máy ở Quảng Ninh cũng phát sinh những khó khăn, thách thức mà các cơ quan quản lý cần tiếp tục theo dõi và khắc phục. Một trong những vấn đề nảy sinh là khối lượng lớn hồ sơ, công việc từ cấp huyện cũ được bàn giao xuống cấp xã đặc biệt các hồ sơ khiếu nại, tố cáo, tranh chấp đất đai, hồ sơ phức tạp. Ở một số nơi, việc bàn giao chưa đầy đủ, còn lúng túng; dẫn tới cấp xã mới tiếp nhận gặp khó khăn trong xử lý, do thiếu thông tin, nhân sự, năng lực chuyên môn.

Thực tế cũng cho thấy, nhiều xã/phường sau sắp xếp và kiện toàn bộ máy vẫn thiếu cán bộ chuyên trách lĩnh vực pháp lý, tiếp công dân, giải quyết khiếu nại do biên chế bị co lại, nhiều vị trí chỉ được bố trí kiêm nhiệm. Điều này ảnh hưởng tới chất lượng công tác quản lý, giải quyết thủ tục, tiếp dân đặc biệt ở các vùng có đặc thù dân sinh hoặc phức tạp về địa giới, pháp lý.

Bên cạnh đó, việc vận hành đồng bộ chính quyền mới đòi hỏi hệ thống cơ sở vật chất, hạ tầng, ứng dụng công nghệ, chuyển đổi số để kịp thời tiếp nhận, xử lý hồ sơ, liên thông dữ liệu, bảo đảm công khai minh bạch. Tuy nhiên, một số nơi hiện nay vẫn còn hạn chế về hạ tầng, thiết bị, nhân lực tin học cần bổ sung đầu tư, đào tạo nếu không có thể gây chậm trễ, lúng túng.

Một thách thức quan trọng nữa là việc bảo đảm quyền lợi người dân: sáp nhập đơn vị hành chính, đổi tên, đổi địa giới dẫn tới tâm lý bỡ ngỡ, cần thời gian để thích ứng. Việc công khai, tuyên truyền, hướng dẫn thủ tục, rà soát hồ sơ cũ, đăng ký lại, hết sức cần thiết để tránh người dân bị ảnh hưởng quyền lợi nhất là ở các vùng xa, đảo, đặc khu… Mặc dù chính quyền tỉnh có kế hoạch và cam kết, nhưng thực tế việc thực hiện có nơi vẫn chưa hoàn toàn trôi chảy.

Việc vận hành chính quyền hai cấp ngay từ đầu cho thấy nhiều kết quả tích cực: giảm thủ tục, giảm tầng nấc trung gian, tăng cường phân quyền, rút ngắn khoảng cách giữa chính quyền với người dân, tăng hiệu quả xử lý hồ sơ, cải thiện dịch vụ công nếu được tiếp tục duy trì có thể mang lại thay đổi căn bản trong cách thức quản lý, phục vụ ở địa phương.

Tuy nhiên, Quảng Ninh cần tiếp tục thực hiện nghiêm túc các giải pháp đồng bộ; đồng thời cần có cơ chế đánh giá, giám sát, rút kinh nghiệm để khắc phục kịp thời vướng mắc; bảo đảm tinh gọn bộ máy không đi liền với phục vụ dân tốt hơn, nâng cao năng lực quản lý, phát triển địa phương.

3. Việc sắp xếp, tinh gọn bộ máy theo mô hình hai cấp mang lại nhiều lợi ích rõ rệt. Thứ nhất, giảm tầng nấc trung gian, giản lược khâu trung gian giúp rút ngắn thời gian ra quyết định, tiết kiệm nguồn lực công, biên chế, chi thường xuyên. Thứ hai, khi các cơ quan được hợp nhất chức năng, nhiệm vụ được phân định lại tránh chồng chéo, trùng lặp; trách nhiệm quản lý rõ, dễ kiểm soát. Thứ ba, mô hình hai cấp giúp đẩy mạnh phân cấp từ tỉnh trực tiếp đến xã, trao quyền nhiều hơn cho chính quyền cơ sở, thích ứng tốt hơn với đặc thù địa bàn rộng, đồng thời tăng tính gần dân, thuận tiện cho người dân tiếp cận dịch vụ công. Thứ tư, trong bối cảnh đổi mới hành chính, cải cách thể chế, việc sắp xếp bộ máy cũng mở đường cho việc đổi mới phương thức lãnh đạo, quản lý, nhanh nhẹn, hiệu lực, hiệu quả hơn, thay vì duy trì bộ máy cồng kềnh đôi khi quan liêu, trì trệ.

Tuy nhiên, việc cắt bỏ cấp huyện và sắp xếp lại đơn vị hành chính, bộ máy cũng đặt ra không ít yêu cầu cao. Việc phân công, phân cấp nhiệm vụ từ huyện xuống xã đồng nghĩa với tăng khối lượng, trách nhiệm cho cấp xã - đòi hỏi chính quyền cơ sở phải đủ năng lực, có cán bộ chuyên sâu, am hiểu pháp luật, đáp ứng yêu cầu quản lý mới. Đồng thời, yêu cầu đồng bộ về cơ sở vật chất, hạ tầng, công nghệ thông tin để đảm bảo công tác quản lý - giám sát, xử lý công việc, kết nối giữa tỉnh và xã là rất lớn. Nếu không được đầu tư, dễ xảy ra tình trạng quá tải, lúng túng, hoặc chồng chéo.

Bước đi này phù hợp với đặc thù của Quảng Ninh là tỉnh có địa bàn phức tạp, nhiều đơn vị hành chính, nhiều xã, phường, thị trấn do đó mô hình hai cấp giúp giảm tầng nấc, tinh gọn bộ máy, tăng hiệu quả quản lý, giảm chi phí, sát dân hơn. Quảng Ninh có thể trở thành hình mẫu cho các địa phương khác trong cả nước nếu quá trình thực hiện được theo sát, có giám sát, đánh giá, bảo đảm chất lượng hoạt động, quyền lợi người dân.

Từ thực tiễn sắp xếp, tinh gọn bộ máy và vận hành chính quyền hai cấp ở Quảng Ninh cho thấy: mô hình này nếu được thực hiện nghiêm túc, đồng bộ và có lộ trình  có thể giúp nâng cao hiệu lực, hiệu quả quản lý nhà nước, giảm tầng nấc trung gian, giảm biên chế, chi phí, đồng thời tăng tính gần dân, minh bạch, thuận lợi cho người dân. Tuy nhiên, để bảo đảm thành công và bền vững, cần tiếp tục hoàn thiện về cơ chế: phân cấp - phân quyền rõ ràng, bảo đảm năng lực cho chính quyền cơ sở, đầu tư hạ tầng đặc biệt công nghệ thông tin, quản lý điện tử để đáp ứng khối lượng công việc tăng; đồng thời xây dựng cơ chế giám sát, minh bạch, bảo đảm quyền lợi người dân, ổn định tổ chức sau sáp nhập. Với cách làm bài bản này, việc tinh gọn bộ máy và vận hành chính quyền hai cấp tại Quảng Ninh với những kết quả sơ bộ là một bước đi có ý nghĩa lớn trong đổi mới thể chế, cải cách hành chính, xứng đáng được nghiên cứu, theo dõi thêm và có thể nhân rộng ở các địa phương khác./.