Nâng cao chất lượng đào tạo nguồn nhân lực báo chí, góp phần phát triển nền báo chí cách mạng Việt Nam trong kỷ nguyên số

Yêu cầu đặt ra đối với đào tạo nguồn nhân lực báo chí trong kỷ nguyên số

Trong thời đại công nghệ số phát triển, báo chí đang trải qua cuộc chuyển mình mạnh mẽ chưa từng có. Cùng với sự hỗ trợ của mạng internet, các phương tiện truyền thông xã hội và các thiết bị thông minh, báo chí có thể đưa tin tức đến hàng triệu người chỉ trong vài giây. Một sự kiện xảy ra ở một địa điểm nào đó trên thế giới có thể trở thành tiêu điểm toàn cầu trong chớp mắt. Tốc độ này không chỉ giúp công chúng nắm bắt thông tin kịp thời mà còn tạo ra sự tương tác liên tục giữa nhà báo và công chúng.

Tuy nhiên, sức mạnh của báo chí trong thời đại số không chỉ nằm ở tốc độ lan truyền mà còn ở khả năng dẫn dắt và chọn lọc thông tin. Khi tin giả, thông tin sai lệch có thể dễ dàng phát tán trên các phương tiện truyền thông xã hội, vai trò kiểm chứng, phân tích và định hướng dư luận của báo chí càng trở nên quan trọng. Sự kết hợp giữa đạo đức nghề nghiệp, công nghệ hiện đại và khả năng sáng tạo nội dung giúp báo chí giữ vững vai trò là “người gác cổng thông tin”, góp phần xây dựng một xã hội minh bạch, dân chủ và tiến bộ. Tuy nhiên, thách thức về cạnh tranh với phương tiện truyền thông xã hội đòi hỏi thay đổi tư duy và phong cách hành nghề cũng như mô thức tổ chức tòa soạn; thách thức về kinh tế truyền thông khi thị phần và công chúng báo chí thu hẹp; thách thức về vai trò, vị thế và năng lực tác động xã hội,...

Để thích ứng với bối cảnh mới, báo chí phải thay đổi không chỉ về phương thức hoạt động mà còn phải từ gốc rễ là công tác đào tạo nguồn nhân lực báo chí. Chỉ khi được trang bị đầy đủ kiến thức, kỹ năng và tư duy phù hợp, những nhà báo tương lai mới có thể bảo đảm vai trò của báo chí là cầu nối giữa sự thật và công chúng trong thời đại số đầy biến động. Trước thách thức của kỷ nguyên số, công tác đào tạo nguồn nhân lực báo chí cần đổi mới mạnh mẽ cả về nội dung, phương pháp giảng dạy. Nhà báo không chỉ cần nắm vững kiến thức chính trị, chuyên môn, nghiệp vụ, mà còn phải thành thạo các công cụ công nghệ số, từ kỹ năng thu thập, xử lý dữ liệu đến sản xuất nội dung đa phương tiện. Việc đào tạo phải hướng đến xây dựng đội ngũ nhà báo có khả năng thích ứng nhanh, sáng tạo trong môi trường truyền thông số đa dạng và phức tạp. Các cơ sở đào tạo cần tích hợp kiến thức về trí tuệ nhân tạo, dữ liệu lớn, bảo mật thông tin và quản trị các phương tiện truyền thông xã hội vào chương trình giảng dạy. Đồng thời, phải chú trọng rèn luyện phẩm chất đạo đức, bản lĩnh chính trị vững vàng cho người làm báo, nhằm bảo đảm họ không chỉ giỏi nghiệp vụ mà còn đủ sức đấu tranh với các luồng thông tin xấu độc, giữ vững định hướng tuyên truyền của báo chí cách mạng trong môi trường số.

Những trọng tâm đổi mới đào tạo nguồn nhân lực báo chí thích ứng với kỷ nguyên số

Hiện nay, công tác đào tạo nguồn nhân lực báo chí cách mạng Việt Nam tập trung ở một số nội dung sau:

Một là, đổi mới nội dung đào tạo phù hợp với công nghệ số.

Công nghệ số làm thay đổi căn bản cách thức sản xuất và tiêu thụ thông tin. Thay vì tiếp cận tin tức qua báo in hay truyền hình truyền thống, công chúng ngày nay chủ yếu sử dụng các thiết bị thông minh, các nền tảng đa phương tiện và các phương tiện truyền thông xã hội để cập nhật thông tin. Báo chí truyền thống đang phải cạnh tranh với các nguồn tin “phi báo chí” nhưng lại có tốc độ lan tỏa nhanh chóng và khả năng cá nhân hóa nội dung cao. Trong bối cảnh đó, nhà báo không chỉ cần kỹ năng viết, tác nghiệp, mà còn phải biết sử dụng công nghệ số để phân tích dữ liệu, tối ưu hóa nội dung số và quản lý các kênh truyền thông số. Điều này đòi hỏi các cơ sở đào tạo báo chí phải đổi mới toàn diện về nội dung, phương pháp và công cụ giảng dạy.

Hiện nay, các chương trình đào tạo báo chí đã được cập nhật, bổ sung nhiều kiến thức về công nghệ số, công cụ kỹ thuật số để sản xuất nội dung đa phương tiện và phân tích dữ liệu lớn. Các học phần về truyền thông đa phương tiện, kỹ thuật làm báo trên nền tảng số, sử dụng AI trong báo chí, phân tích dữ liệu, bảo mật thông tin, kỹ năng tác nghiệp trên phương tiện truyền thông xã hội… đã được ứng dụng sâu trong chương trình đào tạo.

Hai là, ứng dụng công nghệ số vào giảng dạy và thực hành.

Việc ứng dụng công nghệ số trong giảng dạy và thực hành báo chí là yêu cầu cấp thiết nhằm đào tạo nguồn nhân lực báo chí hiện đại, chuyên nghiệp và có khả năng làm chủ công nghệ. Việc sử dụng công nghệ số trong đào tạo giúp sinh viên báo chí trải nghiệm thực tế nhiều hơn, tiếp cận các công cụ làm việc hiện đại như phần mềm chỉnh sửa video, hệ thống quản lý nội dung (CMS), AI để hỗ trợ phân tích và sản xuất tin, bài. Nhiều cơ sở đào tạo báo chí đã xây dựng phòng thu hiện đại, môi trường thực hành trực tuyến và mô phỏng mô hình tòa soạn báo chí hội tụ, giúp sinh viên làm quen với thực tế công việc. Các giảng viên sử dụng các nền tảng học trực tuyến, phần mềm mô phỏng tòa soạn ảo, phòng lab tích hợp công nghệ số, giúp sinh viên tiếp cận với thực tiễn nghề nghiệp ngay từ trên giảng đường.

Trong thực hành, hiện nay sinh viên báo chí không chỉ học viết tin, bài, mà còn được đào tạo các kỹ năng mới, như sản xuất nội dung đa phương tiện (multimedia); làm video, podcast, thiết kế đồ họa thông tin (infographic); khai thác dữ liệu và thực hành báo chí dữ liệu (data journalism), sử dụng các công cụ kỹ thuật số và các phần mềm chuyên dụng để phân tích và trình bày thông tin từ dữ liệu; tối ưu hóa nội dung trên nền tảng số, biết cách sử dụng các công cụ SEO, phân tích lượt truy cập, tương tác trên các phương tiện truyền thông xã hội để tối ưu hóa hiệu quả truyền thông; sử dụng AI để hỗ trợ viết tin nhanh, phân tích xu hướng, thậm chí tạo nội dung tự động (AI-generated content) dưới sự giám sát của nhà báo.

Mặc dù công nghệ số mở ra nhiều cơ hội, song cũng đặt ra không ít thách thức đối với công tác đào tạo nguồn nhân lực báo chí. Việc đào tạo đội ngũ giảng viên đủ năng lực ứng dụng công nghệ mới, bảo đảm cơ sở vật chất và hệ thống hạ tầng công nghệ là những vấn đề cần được chú trọng. Bên cạnh đó, sinh viên cũng cần được định hướng để chú trọng phẩm chất, đạo đức nghề báo, không lệ thuộc quá mức vào công nghệ.

Ba là, tăng cường kỹ năng phản biện, tư duy đa chiều và trách nhiệm chính trị - xã hội - đạo đức.

Đào tạo nguồn nhân lực báo chí hiện nay phải hướng tới xây dựng tư duy báo chí toàn diện cho người học. Trong thời đại thông tin số, báo chí không chỉ đưa tin, mà còn góp phần làm thay đổi nhận thức xã hội theo chiều hướng tích cực. Đào tạo nguồn nhân lực báo chí cần được định hướng toàn diện, lấy việc giáo dục trách nhiệm chính trị - xã hội - đạo đức làm trụ cột, bởi “tính chuyên nghiệp của nhà báo thể hiện ở những phẩm chất chính trị - xã hội, đạo đức nghề nghiệp, ở phương pháp, cách thức hành nghề một cách khoa học, hiệu quả; ở sự hiểu biết sâu sắc về các mối quan hệ, cơ chế vận hành trong lĩnh vực báo chí; ở sự tinh thông, thuần thục các kỹ năng nghề nghiệp; ở khả năng sử dụng và thích nghi với các loại hình phương tiện kỹ thuật hiện đại phục vụ cho hoạt động nghề nghiệp”⁽¹⁾. Chỉ khi mỗi nhà báo ý thức sâu sắc vai trò và trách nhiệm của mình, nền báo chí cách mạng mới thực sự trở thành lực lượng xung kích trong công cuộc phát triển bền vững đất nước.

Bên cạnh đó, đào tạo nguồn nhân lực báo chí cách mạng còn phải chú trọng trang bị kiến thức, nhận thức sâu sắc về chính trị, nâng cao năng lực phản biện, phân tích và kiểm chứng thông tin cho người học. Kỹ năng phản biện giúp nhà báo không chỉ kiểm chứng độ tin cậy của nguồn tin mà còn phát hiện các “lỗ hổng” trong luận điểm, số liệu và thông tin được cung cấp. Việc trang bị kỹ năng phản biện trong các môn học của chương trình đào tạo báo chí sẽ giúp sinh viên không thụ động tiếp nhận thông tin mà chủ động kiểm tra, phân tích và đưa ra những góc nhìn sắc sảo, chính xác. Bên cạnh đó, tư duy đa chiều là nền tảng cho sự công bằng và toàn diện trong cách tiếp cận vấn đề của nhà báo. Báo chí là cầu nối giữa các luồng thông tin và các tầng lớp xã hội, tư duy đa chiều - khả năng nhìn nhận một vấn đề từ nhiều góc độ, nhiều chủ thể khác nhau - là yếu tố cốt lõi để xây dựng các bài viết khách quan, công bằng và toàn diện. Tư duy đa chiều giúp nhà báo tránh được cái nhìn phiến diện, định kiến từ đó tạo ra sự đa dạng trong phản ánh thông tin. Trong môi trường đào tạo báo chí, điều này cần được lồng ghép thông qua các phương pháp học tập mở, thảo luận nhóm, phân tích tình huống và đào sâu vào các vấn đề mang tính xã hội, văn hóa và chính trị.

Bên cạnh năng lực nghề nghiệp, người làm báo cần được rèn luyện về đạo đức nghề nghiệp và ý thức trách nhiệm với xã hội, quốc gia và cộng đồng. Trách nhiệm chính trị - xã hội không chỉ gồm việc tuân thủ pháp luật hay quy tắc đạo đức báo chí, mà còn có sự tỉnh táo trong lựa chọn chủ đề, cách thức đưa tin và định hướng dư luận. Nhà báo có trách nhiệm là người luôn tự đặt câu hỏi: “Thông tin này có phục vụ lợi ích công cộng không?”, “Liệu bài viết này có gây tổn thương, kích động hay chia rẽ không?”. Nhà báo là người làm nhiệm vụ định hướng dư luận, phản ánh hiện thực xã hội và góp phần xây dựng, bảo vệ Tổ quốc, do đó cần đặt trách nhiệm chính trị lên hàng đầu trong quá trình đào tạo. Việc giáo dục đường lối, chủ trương của Đảng, chính sách, pháp luật của Nhà nước giúp sinh viên báo chí hình thành nhận thức đúng đắn, có bản lĩnh trước những luồng thông tin đa chiều, tiêu cực và sai lệch. Giáo dục trách nhiệm chính trị là quá trình bồi dưỡng nhận thức sâu sắc về vai trò của báo chí trong công cuộc xây dựng đất nước, qua đó giúp sinh viên phát triển tư duy độc lập, tỉnh táo và gắn bó với sứ mệnh nghề nghiệp. Cùng với đó, nâng cao đạo đức nghề nghiệp là giá trị cốt lõi và lâu dài mà mỗi nhà báo cần thấm nhuần ngay từ khi còn ngồi trên ghế nhà trường. Đạo đức báo chí không chỉ là việc tránh đưa tin sai sự thật, mà còn là sự trung thực, công tâm, tôn trọng quyền con người và không lợi dụng nghề nghiệp để mưu cầu lợi ích cá nhân.

Bốn là, mở rộng hợp tác quốc tế và giao lưu văn hóa.

Hợp tác quốc tế trong đào tạo nguồn nhân lực báo chí giúp tiếp cận với tri thức hiện đại, tạo cơ hội để chia sẻ kinh nghiệm, phương pháp đào tạo tiên tiến, và cập nhật những giá trị nghề nghiệp toàn cầu. Việc mời giảng viên, chuyên gia quốc tế tham gia giảng dạy, tổ chức các chương trình trao đổi sinh viên, hoặc liên kết đào tạo giữa các trường đại học sẽ giúp sinh viên báo chí được tiếp cận đa chiều với các mô hình báo chí truyền thông tiên tiến, hiện đại, từ đó hình thành tư duy toàn cầu trong xử lý thông tin. Để hội nhập và bắt kịp các xu hướng báo chí thế giới, nhiều cơ sở đào tạo đã tăng cường hợp tác quốc tế, mời chuyên gia nước ngoài giảng dạy, tổ chức các khóa đào tạo chuyên sâu về báo chí số, trao đổi sinh viên và tham gia các dự án nghiên cứu chung. Điều này giúp sinh viên có cái nhìn đa chiều, năng động, sáng tạo, nâng cao tính chủ động và sẵn sàng thích ứng trong môi trường làm việc quốc tế.

Ngoài ra, các hoạt động hợp tác nghiên cứu, tổ chức hội thảo quốc tế cũng là diễn đàn quan trọng để các nhà báo, giảng viên và sinh viên trao đổi quan điểm, học hỏi lẫn nhau, từ đó nâng cao năng lực chuyên môn và hiểu biết về những khác biệt văn hóa - một trong những yếu tố then chốt của báo chí hiện đại.

Việc tổ chức các chương trình giao lưu sinh viên quốc tế, thực tập tại các cơ quan báo chí nước ngoài, tham gia các dự án truyền thông đa quốc gia sẽ giúp sinh viên báo chí có cơ hội trải nghiệm thực tiễn trong môi trường báo chí toàn cầu, đồng thời nâng cao kỹ năng làm việc nhóm, khả năng thích ứng và sáng tạo trong xử lý thông tin. Trong một thế giới đa dạng về văn hóa, nhà báo cần có sự nhạy cảm và hiểu biết sâu sắc về các giá trị, tập quán, niềm tin của các cộng đồng khác nhau. Giao lưu đa văn hóa giúp sinh viên báo chí mở rộng thế giới quan, rèn luyện kỹ năng giao tiếp xuyên văn hóa và khả năng đưa tin một cách toàn diện, tránh rơi vào định kiến, khuôn mẫu hoặc thiên lệch.

Một số giải pháp nâng cao chất lượng đào tạo nguồn nhân lực báo chí trong kỷ nguyên mới

Để xây dựng nền báo chí hiện đại, chuyên nghiệp, nhân văn và phục vụ hiệu quả sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc trong kỷ nguyên mới, cần chú trọng đầu tư cho việc đào tạo và phát triển nguồn nhân lực báo chí, theo đó, cần chú trọng một số giải pháp sau:  

Một là, cần thống nhất nhận thức về vai trò của đào tạo nguồn nhân lực báo chí cách mạng trong kỷ nguyên số.

Nguồn nhân lực là nhân tố quyết định sự thành công của báo chí trong kỷ nguyên số. Thực tế cho thấy, nhận thức về vai trò của công tác đào tạo nguồn nhân lực báo chí vẫn chưa đồng đều giữa các cấp, ngành và ở chính các cơ quan báo chí. Một số cơ quan báo chí vẫn xem nhẹ việc đào tạo lại, cập nhật kiến thức, kỹ năng mới cho đội ngũ phóng viên, biên tập viên. Trong khi đó, một số cơ sở đào tạo báo chí chưa kịp thích nghi với yêu cầu chuyển đổi số, còn lúng túng trong đổi mới chương trình, phương pháp giảng dạy. Do đó, để đáp ứng yêu cầu trong bối cảnh mới, cần có sự nhận thức đúng đắn, chiến lược dài hạn và sự chung tay của toàn hệ thống chính trị để xây dựng đội ngũ nhà báo vừa “hồng”, vừa “chuyên”, xứng đáng với niềm tin của Đảng, Nhà nước và nhân dân. Một nhà báo cách mạng vừa giỏi nghiệp vụ, vừa phải kiên định lập trường tư tưởng, có tinh thần trách nhiệm xã hội và ý thức phục vụ nhân dân.

Hai là, phát triển đội ngũ giảng viên đào tạo báo chí đáp ứng yêu cầu của kỷ nguyên số.

Trong kỷ nguyên số, giảng viên báo chí - truyền thông không chỉ đơn thuần là người truyền đạt lý thuyết, mà còn cần là người hướng dẫn, dẫn dắt sinh viên tiếp cận các công nghệ báo chí - truyền thông mới, hiểu và thực hành các kỹ năng báo chí số, đồng thời phát triển tư duy phản biện, đạo đức nghề nghiệp. Phát triển đội ngũ giảng viên báo chí đáp ứng yêu cầu của kỷ nguyên số là nhiệm vụ cấp thiết đối với các cơ sở đào tạo báo chí tại Việt Nam nhằm trang bị thêm kỹ năng công nghệ, đổi mới tư duy giáo dục, kết nối chặt chẽ giữa học thuật và thực tiễn. Đồng thời, chương trình đào tạo cần tiếp tục được cập nhật theo hướng tích hợp giữa lý luận báo chí cách mạng, đạo đức nghề nghiệp với kiến thức và kỹ năng số. Thực hiện hiệu quả điều đó sẽ góp phần đào tạo ra những nhà báo năng động, có trách nhiệm và đủ sức cạnh tranh trong môi trường truyền thông số.

Ba là, đầu tư nguồn lực xây dựng hạ tầng và công nghệ cho đào tạo báo chí số.

Sự phát triển của công nghệ số đang đặt ra yêu cầu các cơ sở đào tạo báo chí phải đầu tư thích đáng vào kết cấu hạ tầng và công nghệ để thích ứng và dẫn dắt sinh viên bước vào kỷ nguyên số. Một cơ sở đào tạo báo chí hiện đại cần trang bị studio truyền hình - phát thanh tích hợp, hệ thống xử lý âm thanh - hình ảnh hiện đại, phòng lab công nghệ số để thực hành dựng tin, sản xuất podcast, video, thiết kế infographic, và phát triển nội dung trên nền tảng số. Không chỉ dừng lại ở phần cứng, các phần mềm hỗ trợ làm báo như Adobe Premiere, Photoshop, After Effects, phần mềm phân tích dữ liệu, công cụ đo lường tương tác mạng xã hội, AI trong biên tập và tổng hợp tin tức... cũng phải được đưa vào giảng dạy và thực hành. Tuy nhiên, việc đầu tư cho kết cấu hạ tầng và công nghệ cần đi đôi với đổi mới chương trình đào tạo, giúp sinh viên nhận thức việc làm báo trong kỷ nguyên số vừa cần sự nhanh nhạy, hấp dẫn và tính chính xác, nhân văn, đi vào chiều sâu vấn đề.

Bốn là, đẩy mạnh nghiên cứu khoa học phục vụ đào tạo nguồn nhân lực báo chí.

Đào tạo nguồn nhân lực báo chí cách mạng cần được đặt trong chiến lược đẩy mạnh nghiên cứu khoa học, tạo nền tảng vững chắc để nâng cao chất lượng đào tạo và định hướng phát triển báo chí cách mạng trong kỷ nguyên số. Nghiên cứu khoa học là cơ sở để phát triển hệ thống lý luận báo chí hiện đại, định hướng chương trình đào tạo, cập nhật nội dung, phương pháp giảng dạy phù hợp với yêu cầu thực tiễn, đồng thời tạo nền tảng đổi mới sáng tạo, ứng dụng các công nghệ mới trong quy trình sản xuất, phân phối, tiêu thụ thông tin. Nguồn nhân lực báo chí hiện đại không chỉ cần kiến thức chuyên môn vững vàng, đạo đức nghề nghiệp trong sáng mà còn phải được trang bị kỹ năng công nghệ, khả năng thích ứng nhanh với môi trường truyền thông đa nền tảng, biết khai thác và sử dụng hiệu quả các công cụ số, trí tuệ nhân tạo và dữ liệu lớn trong quá trình tác nghiệp. Việc đổi mới nội dung, phương pháp và mô hình đào tạo báo chí cần được đẩy mạnh theo hướng thực tiễn, liên ngành và hội nhập quốc tế./.

------------------

(1) Tạ Ngọc Tấn: “Nâng cao tính chuyên nghiệp trong đào tạo nhà báo”, Kỷ yếu Hội thảo khoa học quốc gia: Đào tạo, bồi dưỡng cán bộ lãnh đạo, quản lý báo chí - xuất bản theo tư tưởng Hồ Chí Minh, Học viện Báo chí và Tuyên truyền, Hà Nội, 2009, tr. 263