Vận hành mô hình chính quyền địa phương hai cấp: Từ chủ trương đến thực tiễn tại Thành phố Hồ Chí Minh

Hội thảo là diễn đàn để các nhà quản lý thực tiễn, cán bộ, công chức, viên chức và các nhà khoa học cùng trao đổi, thảo luận, chia sẻ kinh nghiệm, nhận diện những khó khăn, vướng mắc trong gần 6 tháng triển khai vận hành chính quyền địa phương hai cấp và đề xuất các cơ chế, chính sách, giải pháp thiết thực, sáng tạo góp phần xây dựng chính quyền hai cấp của Thành phố Hồ Chí Minh hoạt động hiệu năng, hiệu lực, hiệu quả.

Trong khoa học quản trị công đương đại, tổ chức chính quyền địa phương không còn được tiếp cận thuần túy như một cấu trúc hành chính thứ bậc, mà ngày càng được phân tích trong khung quản trị đa cấp - nơi quyền lực công được phân bổ theo chiều dọc và điều phối theo chiều ngang, gắn với trách nhiệm giải trình và năng lực thực thi. Trong bối cảnh đó, việc Việt Nam tổ chức và vận hành mô hình chính quyền địa phương hai cấp không chỉ là lựa chọn về mặt tổ chức bộ máy, mà là một quyết định mang tính thể chế, phản ánh nỗ lực tái cấu trúc quan hệ Trung ương - địa phương theo hướng tinh gọn, hiệu lực và phù hợp hơn với yêu cầu phát triển. Ở đó, bài toán trung tâm không đơn thuần là “giảm tầng nấc” hay “phân chia thẩm quyền”, mà là tối ưu hóa phân bổ quyền lực công, bảo đảm sự thống nhất của hệ thống, đồng thời phát huy tính tự chủ, trách nhiệm và năng lực thực thi của chính quyền địa phương.

Trong tổng thể tiến trình đổi mới thể chế ở Việt Nam, Thành phố Hồ Chí Minh giữ vị trí đặc biệt - không chỉ là đầu tàu kinh tế, mà là không gian thử nghiệm chính sách và mô hình quản trị mới. Do đó, việc vận hành mô hình chính quyền địa phương hai cấp tại Thành phố cần được nhìn nhận như một trường hợp nghiên cứu điển hình, có khả năng cung cấp luận cứ thực tiễn quan trọng cho việc hoàn thiện mô hình quản trị địa phương trên phạm vi quốc gia.

Theo Ủy ban nhân dân Thành phố Hồ Chí Minh, Thành phố đã triển khai mô hình chính quyền đô thị hai cấp theo hướng tinh gọn, hiệu lực, hiệu quả, gắn với đẩy mạnh chuyển đổi số và cải cách hành chính. Trong thời gian qua, bộ máy hành chính của Thành phố đã và đang vận hành với cường độ cao, trong bối cảnh vừa triển khai mô hình chính quyền hai cấp, vừa đẩy mạnh chuyển đổi số và nâng cao chất lượng phục vụ người dân, doanh nghiệp. Hiện nay, địa bàn Thành phố có 168 xã, phường, đặc khu đã đi vào hoạt động ổn định; thành lập 16 cơ quan chuyên môn, giảm 27 đầu mối (tương đương 63%) so với trước khi sắp xếp. Đồng thời, Thành phố đã giảm 3/6 cơ quan hành chính tương đương cấp tỉnh (50%); giảm hơn 6.000 cán bộ, công chức, viên chức do nghỉ hưu trước tuổi, nghỉ thôi việc theo Nghị định số 178/2024/NĐ-CP và Nghị định số 67/2025/NĐ-CP. Qua đó, bộ máy hành chính được tinh gọn, chất lượng đội ngũ ngày một nâng lên, vận hành thông suốt, hiệu quả hơn, đáp ứng được yêu cầu quản lý trong tình hình mới. Đồng thời, để vận hành hiệu quả mô hình chính quyền hai cấp, Thành phố đã cử công chức ở các sở, ngành về hỗ trợ cấp xã thực hiện nhiệm vụ (lĩnh vực địa chính, xây dựng, tài chính...); công bố 100% thủ tục hành chính không phụ thuộc vào địa giới hành chính; tổ chức 38 Tổ địa bàn để hướng dẫn việc tiếp nhận và trả kết quả không phụ thuộc vào địa giới hành chính. Thành phố đã đẩy mạnh việc phân cấp, ủy quyền xuống cơ sở để tạo sự chủ động, linh hoạt trong thực hiện nhiệm vụ (lĩnh vực nội vụ, môi trường, giáo dục và đào tạo, an toàn thực phẩm…); kịp thời tổ chức các lớp bồi dưỡng, tập huấn nghiệp vụ (bồi thường, giải phóng mặt bằng, giải quyết thủ tục hành chính...) để công chức có đủ kiến thức, kỹ năng thực thi nhiệm vụ...

Tuy nhiên, trong điều kiện một đô thị đặc biệt với quy mô lớn, tính liên thông cao và tốc độ biến đổi nhanh, mô hình này cũng bộc lộ những vướng mắc nhất định cần được phân tích một cách thận trọng và khoa học. Theo TS Trương Cộng Hòa, Giám đốc Phân hiệu Học viện Hành chính và Quản trị công tại Thành phố Hồ Chí Minh, hiện nay, vấn đề cần quan tâm nhất là thiết kế thể chế và năng lực thực thi, cụ thể: sự chưa tương thích hoàn toàn giữa phân cấp - phân quyền và phân bổ nguồn lực; ranh giới chức năng, nhiệm vụ giữa các cấp trong một số lĩnh vực chưa đủ rõ để bảo đảm hiệu quả phối hợp; chênh lệch về năng lực quản trị và kỹ năng thực thi công vụ giữa các địa phương; cũng như cơ chế trách nhiệm giải trình và sự tham gia của người dân chưa theo kịp yêu cầu của quản trị đô thị hiện đại.

Với góc nhìn của người trong cuộc ở cơ sở, TS Châu Phụng Chi, Chánh Văn phòng Hội đồng nhân dân và Ủy ban nhân dân phường Bến Thành, cho biết: Cách thức tổ chức triển khai chính quyền hai cấp hiện nay vẫn còn mang nặng dấu ấn của mô hình ba cấp trước đây. Hiện nay, khi không còn cấp huyện, nhiều văn bản chỉ đạo, hướng dẫn của các bộ, ngành và của Thành phố được gửi thẳng tới phường với cấu trúc, ngôn ngữ và dung lượng vốn dĩ thiết kế cho cơ quan chuyên môn cấp trên. Điều này khiến phường không chỉ là cấp tổ chức thực thi mà đồng thời trở thành cấp phải “tự nghiên cứu, tự diễn giải và tự cụ thể hóa” chính sách. Mỗi văn bản triển khai đòi hỏi thời gian đọc, phân tích rất lớn; trong khi đó, số lượng lớn văn bản từ nhiều ngành, nhiều lĩnh vực thường đến cùng một thời điểm. Việc cùng lúc phải tiếp nhận quá nhiều văn bản phức tạp dẫn đến nguy cơ mỗi nơi hiểu một cách, áp dụng khác nhau, tạo ra sự thiếu thống nhất trong thực thi và tiềm ẩn rủi ro pháp lý cá nhân cho công chức trực tiếp xử lý hồ sơ.

Theo đồng chí Phạm Phương Thảo, nguyên Phó Bí thư Thành ủy, nguyên Chủ tịch Hội đồng nhân dân Thành phố, để bộ máy tinh - gọn - mạnh, hiệu năng, hiệu lực, hiệu quả hơn, đáp ứng niềm tin và kỳ vọng của nhân dân, Thành phố cần: Thứ nhất, tiếp tục phân cấp, phân quyền, tạo điều kiện để triển khai công việc gắn với thẩm quyền được giao, phát huy tính chủ động, sáng tạo của địa phương, thực hiện mô hình “Tự quyết, tự làm, tự chịu trách nhiệm”. Thứ hai, nghiên cứu tăng thẩm quyền cho người đứng đầu cơ quan hành chính để xử lý nhanh công việc. Thứ ba, tiếp tục rà soát, bố trí cán bộ sao cho phù hợp ở cả hai cấp; với số lượng được căn cứ vào đặc thù, diện tích lớn, dân số đông, tính chất… của địa bàn.Thứ tư, có chính sách hỗ trợ cho cán bộ phải làm thêm nhiều việc và cán bộ đi làm việc xa; tuyển chọn, thu hút người tài, cùng với việc tạo điều kiện, môi trường làm việc phù hợp để họ phát huy tính chủ động, sáng tạo và đạt hiệu quả công việc cao. Thứ năm, nâng cao hiệu quả hoạt động của Hội đồng nhân dân trong xem xét, quyết định những vấn đề quan trọng của địa phương và hoạt động giám sát. Thứ sáu, đẩy mạnh thực hiện chính quyền điện tử, chính quyền số, tăng tính công khai, minh bạch trong thực thi công vụ. Quá trình đổi mới phương thức lãnh đạo, làm việc, các cấp lãnh đạo cần dành thời gian sâu sát, lắng nghe góp ý, phản biện, xây dựng của người dân để kịp thời xử lý linh hoạt những vấn đề đặt ra sát với thực tiễn cuộc sống.

Với gần 80 tham luận in trong kỷ yếu, 15 tham luận, ý kiến được trình bày, trao đổi tại Hội thảo, TS Phùng Ngọc Bảo, Vụ trưởng, Trưởng Cơ quan Thường trực Tạp chí Cộng sản tại miền Nam ghi nhận và đánh giá cao tinh thần trách nhiệm, sự tham gia tích cực cùng những đóng góp khoa học và thực tiễn sâu sắc của các nhà khoa học, chuyên gia và lãnh đạo các địa phương, góp phần quan trọng vào thành công chung của Hội thảo. Đồng chí khẳng định các ý kiến, tham luận và trao đổi tại Hội thảo đã tiếp cận đúng và trúng những vấn đề cốt lõi trong quá trình triển khai mô hình chính quyền địa phương hai cấp; đồng thời nhấn mạnh tính đúng đắn và tính tất yếu của chủ trương tinh gọn bộ máy theo hướng nâng cao hiệu lực, hiệu quả quản lý nhà nước, đáp ứng yêu cầu phát triển trong giai đoạn mới./.