Đối phó với virus Zika: Đông Nam Á cần một chiến lược toàn diện

Mối nguy hiểm rình rập

Virus Zika được phát hiện tại Brazil từ năm 2015, tới nay đã lan rộng ra nhiều nước trên thế giới. Theo WHO, trong số 73 quốc gia và vùng lãnh thổ có virus Zika tính từ năm 2007, có tới 67 quốc gia và vùng lãnh thổ virus này mới xuất hiện trong giai đoạn 2015 - 2016. Virus Zika lây lan sang người chủ yếu do bị muỗi Aedes aegypti đốt. Người nhiễm virus Zika có những triệu chứng nhẹ hơn bị sốt xuất huyết hoặc sốt phát ban, gồm sốt, viêm kết mạc, nhức đầu, đau cơ, đau khớp và phát ban. Điều đáng lo ngại là loại virus này được các nhà nghiên cứu trên thế giới cảnh báo gây ra nhiều hậu quả nghiêm trọng đối với sức khỏe con người.

Trong một công trình nghiên cứu đăng trên Tạp chí khoa học “Cell Stem Cell” của Mỹ số ra ngày 11-5, các nhà khoa học đến từ Trung Quốc cho biết, sau khi tiến hành cấy trực tiếp virus Zika vào phôi thai của những con chuột thí nghiệm, họ phát hiện rằng, virus này ngay từ đầu đã chủ yếu xâm nhập vào các tế bào gốc thần kinh của phôi thai, sau đó lây lan và hủy hoại hầu hết tất cả các tế bào thần kinh mới sau 5 ngày bị nhiễm. Kết quả cho thấy, virus nguy hiểm này đã xâm nhập từ nhau thai sang bào thai, đồng thời hủy hoại các tế bào thần kinh của bào thai. Chứng bệnh “đầu nhỏ” theo như các nhà khoa học gọi tên, là do virus Zika lây nhiễm vào những phụ nữ đang mang thai gây ảnh hưởng tiêu cực tới thai nhi, làm giảm sự phát triển của hộp sọ, gây mất trí, tác động tiêu cực tới khả năng nghe, nhìn của trẻ.

Tạp chí Y học The Lancet ngày 15-9 đăng tải khuyến cáo của các nhà khoa học Anh và Brazil nhấn mạnh, thế giới cần chuẩn bị sẵn sàng để đối phó với dịch bệnh đầu nhỏ xảy ra toàn cầu trong bối cảnh virus Zika đang xuất hiện tại nhiều quốc gia mới. Dựa trên kết quả nghiên cứu được tiến hành đối với các trẻ sơ sinh tại những vùng dịch bệnh Zika hoành hành mạnh nhất ở Brazil, các nhà khoa học đã phát hiện thêm bằng chứng cho thấy, virus Zika là tác nhân dẫn tới chứng rối loạn và suy nhược cơ thể. Gần một nửa trong tổng số 32 trẻ mắc chứng đầu nhỏ có một lượng nhỏ virus Zika trong máu hoặc trong dịch não tủy. Trong khi không có ai trong 62 trường hợp trẻ nhỏ chào đời với cấu trúc não bộ bình thường dương tính với virus Zika trong máu. Theo các nhà khoa học, mối liên hệ nói trên đã giúp họ có cơ sở rút ra kết luận rằng, dịch bệnh đầu nhỏ là hệ quả của việc nhiễm virus Zika bẩm sinh.

Trong công trình nghiên cứu đăng trên Tạp chí Y học của Anh số ra ngày 05-10, các nhà nghiên cứu đến từ Đại học Johns Hopkins (Mỹ) đã tiến hành nghiên cứu trên 68 bệnh nhân mắc chứng Guillain-Barre tại 6 bệnh viện ở Comlombia. Hầu hết những bệnh nhân này trước đó đã bị nhiễm virus Zika. Kết quả nghiên cứu cho thấy, gần một nửa trong số các bệnh nhân trên xuất hiện các triệu chứng thần kinh chỉ sau 4 ngày khi nhiễm virus Zika. Phản ứng này được cho là nhanh hơn một cách bất thường so với những người bị nhiễm các virus khác, như cúm hay herpes. Hội chứng Guillain-Barre là bệnh tự miễn tác động lên các dây thần kinh ngoại biên. Đây là bệnh rất hiếm gặp, với khoảng 1 - 3 trường hợp trong 100.000 người mỗi năm. Khi bị mắc hội chứng Guillain - Barre, hệ thống miễn dịch của cơ thể bệnh nhân tấn công một phần hệ thần kinh ngoại biên, gây nên sự suy yếu của cơ, cơ quan giác quan và nặng hơn có thể gây liệt toàn thân.

Mới đây, ngày 30-9, Thái Lan đã xác nhận 2 trường hợp trẻ sơ sinh mắc bệnh đầu nhỏ do nhiễm virus Zika. Đây là những trường hợp trẻ sơ sinh bị mắc chứng đầu nhỏ do nhiễm virus Zika đầu tiên tại Đông Nam Á. Tuần vừa qua cũng ghi nhận trường hợp mắc hội chứng Guillain-Barre, tức bệnh viêm đa dây thần kinh có thể khiến cơ thể tê liệt có liên quan tới virus Zika, đầu tiên tại Mexico. Nếu tính từ tháng 02-2016, đã có 12 nước và vùng lãnh thổ tuyên bố phát hiện lây nhiễm loại virus này từ người sang người. Chính quyền 22 quốc gia và vùng lãnh thổ đã thông báo với WHO về việc phát hiện các trường hợp đầu nhỏ hoặc các triệu chứng liên quan tới sự phát triển của hệ thần kinh trung ương do virus Zika gây ra.

Và mức độ nguy hiểm càng tăng cao khi các nhà khoa học tuyên bố rằng, virus Zika có thể truyền từ đời muỗi mẹ qua đời muỗi con. Một nghiên cứu công bố ngày 29-8 của Mỹ cho thấy cần có sự thay đổi đối với chiến lược diệt muỗi nhằm chống virus Zika. Nhóm chuyên gia tại Trường Dược thuộc Đại học Texas đã tiến hành thí nghiệm để kiểm tra khả năng muỗi cái truyền virus Zika sang con tương tự như đối với bệnh sốt xuất huyết và sốt vàng da. Các nhà khoa học đã truyền virus Zika vào muỗi cái và để số muỗi này đẻ trứng. Số trứng này được ấp và nở ra bọ gậy. Kiểm tra trên số muỗi con trưởng thành sau đó cho thấy, trong tổng số 290 con muỗi có 1 con mang virus Zika. Trong nghiên cứu đăng tải trên Tạp chí Y học và Vệ sinh Mỹ, đồng tác giả Robert Tesh nhận định, thí nghiệm cho thấy, một tỷ lệ lây nhiễm thấp nhưng khi đặt trong tương quan số lượng khổng lồ muỗi Aedes aegypti thực tế bên ngoài, tỷ lệ này đủ để cho phép virus Zika sống sót ngay cả trong trường hợp diệt được toàn bộ muỗi mang virus. Phun thuốc diệt muỗi thường không ảnh hưởng đến trứng và bọ gậy và do đó sẽ chỉ có thể giảm tỷ lệ lây nhiễm Zika chứ không thể tiêu diệt hoàn toàn virus này.

Quyết tâm phòng, chống dịch bệnh

Hiện các nhà khoa học vẫn chưa bào chế được vaccine phòng chống virus Zika hay thuốc đặc trị. Do đó, họ cho rằng, các quốc gia trên thế giới cần chuẩn bị để đối phó với dịch bệnh này lan rộng toàn cầu khi virus Zika lây lan, cũng như cần chuẩn bị các biện pháp nhằm hạn chế các ca sinh con nhiễm virus Zika bẩm sinh. Các nhà khoa học cũng đề xuất giới chức y tế thế giới bổ sung thêm thuật ngữ Zika vào danh mục các bệnh truyền nhiễm bẩm sinh hiện nay, bao gồm bệnh nhiễm ký sinh trùng, bệnh tăng bạch cầu đơn nhân nhiễm trùng do cytomegalovirus gây ra, hội chứng suy giảm miễn dịch mắc phải do virus HIV,…

Tổng Thư ký Liên hợp quốc Ban Ki-moon tháng 5-2016 cũng đã thông báo thành lập Quỹ Ủy thác Đa đối tác Đối phó Zika của Liên hợp quốc (MPTF) nhằm cung cấp nguồn tài chính cho các ưu tiên cấp bách không được tài trợ vốn để đối phó với sự bùng phát của virus Zika. Quỹ MPTF sẽ cung cấp một nền tảng linh hoạt, nhanh chóng và có trách nhiệm nhằm hỗ trợ tối đa cho các hoạt động ứng phó phối hợp giữa Liên hợp quốc và các đối tác. MPFT sẽ hỗ trợ trực tiếp cho các giải pháp trong Khuôn khổ ứng phó chiến lược Zika (ZSRF) mà WHO đưa ra. Các nhà tài trợ sẽ đóng góp vào một đầu mối tập trung, và sau đó Ủy ban Tư vấn sẽ điều phối trực tiếp nguồn vốn cho các hoạt động ứng phó có mức ưu tiên cao nhất tại các quốc gia bị ảnh hưởng.

Trước thực trạng trên, nhất là khi trong báo cáo khu vực thường niên công bố ngày 10-10 tại thủ đô Manila (Philippines), WHO cảnh báo virus Zika có nguy cơ bùng phát tại khắp các nước châu Á - Thái Bình Dương trong bối cảnh hai nước Đông Nam Á là Singapore và Thái Lan đã ghi nhận hàng trăm ca lây nhiễm, trong đó có hai trường hợp trẻ sơ sinh bị chẩn đoán mắc chứng bệnh đầu nhỏ do virus nguy hiểm này. WHO nhấn mạnh trong tổng số 70 quốc gia trên thế giới, đã có ít nhất 19 nước tại khu vực châu Á - Thái Bình Dương xác nhận các trường hợp lây nhiễm virus Zika. Giám đốc WHO phụ trách tình trạng khẩn cấp và an ninh y tế, ông Li Ailan nhận định nguy cơ cao viruz Zika lan rộng trên khắp khu vực, bao gồm cả ở các nước như Trung Quốc, Nhật Bản, Australia, và phần lớn các nước Đông Nam Á và các quần đảo Thái Bình Dương. Báo cáo nhận định khu vực này sẽ tiếp tục ghi nhận thêm nhiều ca lây nhiễm mới, dẫn tới những đợt bùng phát bệnh mới. Theo ông Li Ailan, dù xuất hiện tại châu Á - Thái Bình Dương từ năm 1947, song rất khó khoanh vùng bùng phát virus Zika trong trường hợp người bệnh bị lây nhiễm từ các nước khác có dịch ngoài khu vực này. Bên cạnh đó, điều kiện khí hậu nhiệt đới, muỗi nhiều và lượng khách quốc tế đông cũng khiến việc kiểm soát virus này tại châu Á - Thái Bình Dương gặp khó khăn hơn.

Trong thời gian qua, một số nước ở Đông Nam Á đã ghi nhận các ca nhiễm virus Zika ngày một tăng. Thái Lan là một trong những nước có số ca nhiễm Zika cao nhất trong khu vực, với 349 trường hợp kể từ tháng 01-2016, trong đó có 25 phụ nữ mang thai. Ngày 29-9, Trung tâm Phòng ngừa và Kiểm soát dịch bệnh của Mỹ (CDC) đã ban bố cảnh báo đi lại, trong đó khuyến cáo các phụ nữ mang thai cân nhắc hoãn các chuyến đi không quan trọng tới 11 quốc gia Đông Nam Á do nguy cơ lây nhiễm virus Zika.

Là một trong những quốc gia có số ca lây nhiễm virus Zika cao trong khu vực, Singapore được đánh giá đã phản ứng tốt trước diễn biến bùng phát dịch virus Zika ở nước này. Người đứng đầu Ủy ban các vấn đề khẩn cấp và bùng phát dịch bệnh của WHO, ông P. Salama cho rằng, cách xử lý dịch bệnh Zika của chính phủ Singapore có thể được coi là một “hình mẫu” cho các nước học tập. Theo đó, các chuyên gia hàng đầu tại Trung tâm nghiên cứu an ninh phi truyền thống, thuộc Viện RSIS, Đại học Nam Dương (Singapore) nhận định, sự bùng nổ của virus Zika đã một lần nữa nhấn mạnh sự cần thiết phải tiếp tục giám sát và kiểm soát dịch bệnh trong khu vực, đồng thời cho thấy tầm quan trọng của việc cần có một chiến lược y tế công cộng rõ ràng và toàn diện để đối phó với mối đe dọa của các loại dịch bệnh mới xuất hiện đối với an ninh sức khỏe con người.

Với lịch sử dịch viêm đường hô hấp cấp SARS và cúm H5N1 trong khu vực, các bệnh mới xuất hiện như virus lây nhiễm Zika đặt ra một mối đe dọa đối với an ninh sức khỏe trong khu vực. Điều này có ý nghĩa như một lời nhắc nhở ASEAN cần tập trung vào các nhiệm vụ cấp bách về tăng cường năng lực của hệ thống y tế công cộng trong khu vực. Tại khu vực Đông Nam Á, do mật độ dân số cao và sự kết nối nhiều hơn của các trung tâm đô thị, bất kỳ sự bùng phát dịch bệnh nào đều có khả năng lây lan nhanh và xa hơn. Vì vậy, các nước cần có cách tiếp cận chủ động với trọng tâm chính sách tập trung vào giám sát dịch bệnh ở cả cấp quốc gia và khu vực. Điều này sẽ liên quan đến việc xây dựng và duy trì các cơ sở vật chất thí nghiệm, tăng cường năng lực của bệnh viện, năng lực sản xuất vaccin và các loại thuốc, và năng lực thể chế cho việc đánh giá rủi ro và truyền thông, cùng nhiều vấn đề khác.

Trong thập niên qua, các nước trong khu vực đã đạt được những tiến bộ trong việc hướng tới xây dựng năng lực cốt lõi để thực hiện đầy đủ các yêu cầu của Quy định y tế quốc tế (IHR). Với tư cách là các bên của thỏa thuận IHR, các nước ASEAN phải “xây dựng năng lực của mình để phát hiện, đánh giá và báo cáo các sự kiện liên quan tới sức khỏe cộng đồng”. Xây dựng năng lực ở cấp độ khu vực cũng không kém phần quan trọng đối với việc giải quyết các bệnh mới xuất hiện. Lý do là năng lực của hệ thống y tế khác nhau rất nhiều trong khu vực, trong khi sự biến đổi của các loại vi khuẩn mới xuất hiện và sự truyền nhiễm đòi hỏi khu vực cần thiết lập các cơ chế trong việc thu thập và chia sẻ dữ liệu.

Cùng với những nỗ lực liên tục ở cấp khu vực trong việc chia sẻ ý kiến chuyên môn và chia sẻ thông tin, cần sớm hiện thực hóa ý tưởng thành lập một trung tâm khu vực kiểm soát dịch bệnh. Trong ngắn hạn, các cơ chế khu vực như Nhóm công tác kỹ thuật ASEAN về chuẩn bị sẵn sàng và ứng phó với đại dịch cần phải được tăng cường hơn nữa. Do tầm quan trọng của việc đánh giá rủi ro và truyền thông, năng lực thể chế của Trung tâm nguồn lực truyền thông về rủi ro ASEAN (RCRC) cũng cần được nâng cao. Xây dựng năng lực cũng sẽ đòi hỏi sự hợp tác với các bên liên quan khác.

Trong hợp tác với các tổ chức khác, ASEAN cần thực hiện các bước đầu tư phát triển vaccine. Đây là một trong những phương tiện hiệu quả nhất để kiểm soát dịch bệnh, nhưng một vấn đề gây nhiều tranh cãi là khoảng cách giữa sự bắt đầu một đợt bùng phát và thị trường vaccine sẵn có. Các thử nghiệm lâm sàng đối với vaccine Zika bắt đầu vào năm tới và chủng ngừa dự kiến chỉ có thể đưa vào sử dụng trong năm 2018. Các vấn đề về thương mại và quản lý thường cản trở sự tiếp cận công bằng và phát triển nhanh chóng của vaccine. Các dịch bệnh mới xuất hiện có thể gây ra tổn thất lớn đến cuộc sống con người, đặc biệt là các quốc gia đang phát triển. Ngoài những ảnh hưởng trực tiếp, các dịch bệnh như Zika có thể dẫn đến gánh nặng lâu dài đáng kể cho hệ thống y tế của một quốc gia. Để chắc chắn, cần đầu tư tăng cường xây dựng năng lực hệ thống y tế công cộng quốc gia cũng như ở cấp độ khu vực và quốc tế để chủ động ứng phó với các dịch bệnh mới xuất hiện.

Ngày 19-9, Bộ trưởng Bộ Y tế các nước Đông Nam Á đã tổ chức cuộc họp khẩn trực tuyến để trao đổi đưa ra các giải pháp nhằm ứng phó với diễn biến phức tạp của dịch bệnh do virus Zika gây ra với các nước trong khu vực. Tại cuộc họp, các nước ASEAN đã thống nhất ra tuyên bố chung với nội dung: Tăng cường hệ thống giám sát của quốc gia và đẩy mạnh các cơ chế đánh giá nguy cơ hiện có của khu vực với sự hỗ trợ của các tổ chức quốc tế. Các nước sẽ đẩy mạnh các cơ chế hiện có để kịp thời chia sẻ thông tin giữa các quốc gia trong khu vực nhằm đánh giá nguy cơ một cách chính xác. Thực hiện các nghiên cứu, chia sẻ phát hiện mới và bài học kinh nghiệm liên quan đến dịch bệnh do virus Zika. Với quyết tâm trên, ASEAN sẽ hành động vì sức khỏe của người dân, cũng như vì an ninh toàn khu vực./.

Tham dự cuộc họp trực tuyến giữa các Bộ trưởng Bộ Y tế ASEAN, Bộ trưởng Bộ Y tế Nguyễn Thị Kim Tiến nêu rõ, đối với Việt Nam, để ngăn ngừa nguy cơ bùng phát dịch bệnh do virus Zika, Bộ Y tế và các bộ, ban, ngành liên quan tăng cường giám sát virus Zika tại các cơ sở y tế, tiến hành lấy mẫu bệnh phẩm để xét nghiệm nếu nghi ngờ. Đồng thời, Bộ Y tế cũng tăng cường triển khai sử dụng test chẩn đoán Trioplex “3 trong 1” để giám sát, sàng lọc đồng thời 3 bệnh gồm: Zika, Sốt xuất huyết và sốt Chikunggunia