Hoàn thiện thể chế quản lý phát triển văn hóa đô thị tại Hà Nội

Hệ thống hóa văn bản quy phạm pháp luật về văn hóa đô thị

Để quản lý hiệu quả, trước hết cần tiếp tục hệ thống hóa các văn bản quy phạm pháp luật về văn hóa đô thị Hà Nội, theo các nội dung chính, để có cái nhìn toàn diện và thống nhất đối với hệ thống văn bản pháp luật trong lĩnh vực này… Cách thức hệ thống hóa là sắp xếp, rà soát các văn bản pháp luật của Hà Nội cũ và Hà Tây cũ theo trình tự, qua đó rà soát, khắc phục những bất cập, sự “vênh” nhau giữa các văn bản, theo trình tự sau:

- Các văn bản pháp luật liên quan đến quản lý các hoạt động bảo tồn, phát triển, phát huy các giá trị văn hóa vật thể, như các công trình kiến trúc, các hiện vật cổ,...; các giá trị văn hóa phi vật thể (hội họa, điêu khắc, nghệ thuật biểu diễn tuồng chèo, ca trù, rối nước, các phong tục tập quán hiếu hỷ, lễ tết, lễ hội,...).

- Các văn bản pháp luật liên quan đến quản lý các hoạt động giữ gìn, phát huy, phát triển các hoạt động văn hóa nghệ thuật chuyên nghiệp và quần chúng, như hoạt động thông tin, cổ động, triển lãm, nhà văn hóa, câu lạc bộ, tượng đài, thư viện, rạp hát, báo, tạp chí, nhà xuất bản,...

- Các văn bản pháp luật liên quan đến quản lý các dịch vụ văn hóa của các thành phần kinh tế, như karaoke, trò chơi điện tử, photocopy, vũ trường, cà phê Internet,...

- Các văn bản pháp luật liên quan đến quản lý các hoạt động xây dựng nếp sống văn minh - gia đình văn hóa, xây dựng các mô hình văn hóa (gia đình, cộng đồng dân cư, đơn vị văn hóa).

- Các văn bản pháp luật liên quan đến quản lý môi trường văn hóa.

Trong đó, trước tiên nổi lên yêu cầu hoàn thiện các văn bản pháp luật liên quan đến việc quản lý các loại hình dịch vụ văn hóa, như trò chơi điện tử, karaoke, bán hàng băng, đĩa nhạc,… Thực tế cho thấy, nhiều dịch vụ văn hóa trong lĩnh vực này đặt lên hàng đầu lợi nhuận kinh tế nên thường vi phạm các quy định hiện hành của Nhà nước, như kinh doanh quá giờ quy định, kinh doanh những sản phẩm phi văn hóa và phản văn hóa... Đây là những vấn đề rất phức tạp, liên quan đến không chỉ văn hóa, vì thế phải có sự phối hợp liên ngành để hoàn thiện các văn bản quy phạm pháp luật.

Đồng thời, tiếp tục xây dựng, hoàn thiện các quy chế quản lý văn hóa, như: Quy định nếp sống văn hóa nơi công cộng; Quy chế quản lý báo chí - xuất bản; Quy chế quản lý biểu diễn nghệ thuật; Quy chế quản lý hoạt động quảng cáo; Quy chế quản lý các dịch vụ văn hóa (vũ trường, karaoke, băng đĩa hình, trò chơi điện tử, Internet…); Quy chế quản lý xuất nhập khẩu các sản phẩm văn hóa, các hiện vật cổ,...

Ban hành các chính sách khuyến khích sáng tạo trong các hình thức sinh hoạt văn hóa đô thị Hà Nội

Sáng tạo văn hóa là tạo dựng những công trình mới về vật thể, phi vật thể, từ văn chương, hội họa, điêu khắc, sân khấu, ca múa nhạc đến xiếc, nhiếp ảnh, điện ảnh,... Để đáp ứng yêu cầu trên đây, cần đổi mới cơ chế, chính sách đầu tư sáng tác, thẩm định và quản lý các hoạt động biểu diễn, triễn lãm, xuất bản, nhằm khuyến khích sáng tạo các công trình văn hóa, bao gồm:

- Chính sách phát triển các hình thức sinh hoạt văn hóa nghệ thuật không chuyên nghiệp

Các hình thức sinh hoạt văn hóa, sáng tạo văn hóa nghệ thuật không chuyên nghiệp là các sinh hoạt văn hóa bình thường của những người lao động, học tập thuộc đủ mọi ngành nghề, lĩnh vực khác nhau. Đề tài phản ánh là những vấn đề nổi cộm trong cuộc sống thường nhật của cá nhân và cộng đồng, do đó mang tính trực tiếp, dưới dạng tự sản, tự tiêu, tự hạch toán thông qua các ''mạnh thường quân'' tại cơ sở hoặc thông qua biếu tặng, trao đổi, mua bán,… Kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa đã làm cho việc lưu thông các sản phẩm văn hóa quần chúng trở nên đa dạng và sinh động. Chẳng hạn các tổ hưu trí, cựu chiến binh, các tổ chức phụ nữ, thanh niên thường có các hình thức sinh hoạt văn hóa văn nghệ, trong đó hình thức sinh hoạt văn hóa văn nghệ khá phổ biến là đọc thơ, thi thơ và trao giải thơ hay do các tổ viên tự sáng tác. Nhiều người đã tự xuất bản với sự giúp đỡ tài chính của đoàn thể. Một số tổ hưu trí và cựu chiến binh đã phối hợp ra các tập san không định kỳ hoặc định kỳ về thơ, truyện ngắn.

Những hoạt động đó rõ ràng nuôi dưỡng các ''mạch ngầm'' phát triển của văn hóa. Các câu lạc bộ văn hóa nghệ thuật không chuyên làm cho đời sống văn hóa sinh động và đa sắc, đa thanh. Từ đó, hình thành các tài năng và khích lệ các nhu cầu thưởng thức văn hóa trong nhân dân đô thị Hà Nội. Đặc điểm tồn tại và điều kiện thiết yếu thúc đẩy văn hóa nghệ thuật phát triển là phải đi bằng hai chân: văn hóa nghệ thuật không chuyên nghiệp và văn hóa nghệ thuật chuyên nghiệp.

Văn hóa nghệ thuật không chuyên nghiệp phối hợp với văn hóa nghệ thuật chuyên nghiệp thực hiện chức năng kép: phổ cập và nâng cao. Có phổ cập mới có nâng cao và nhờ có nâng cao mới mở rộng khả năng phổ cập lâu dài ở trình độ ngày một cao hơn.

Văn hóa nghệ thuật chuyên nghiệp tạo điều kiện cho nhân dân lao động trực tiếp tham gia phổ biến, sáng tạo và hưởng thụ các giá trị văn hóa nghệ thuật chân chính. Vì vậy phải làm sao cho các hình thức sinh hoạt văn hóa nghệ thuật không chuyên nghiệp phát triển một cách tự nhiên; tức là không nên, không cần thiết bắt chước văn hóa nghệ thuật chuyên nghiệp. Tính thô kệch, mộc mạc làm nên cái đặc trưng hồn nhiên, cái đa dạng phong phú của sinh hoạt văn hóa nghệ thuật không chuyên nghiệp.

Để phát triển văn hóa nghệ thuật không chuyên nghiệp, cần chú trọng ban hành các chính sách sau:

+ Chính sách bảo tồn, phát triển văn hóa dân gian, bảo tồn, phát triển những thôn (làng), tổ dân phố có truyền thống văn hóa dân gian, như văn học (ca dao, tục ngữ…), sân khấu (tuồng, chèo, ca trù…), mỹ thuật (điêu khắc, hội họa…). Biện pháp cụ thể là khuyến khích phát triển các câu lạc bộ không chuyên tự quản, tổ chức các liên hoan, hội diễn…

+ Chính sách phát triển văn hóa thị dân theo hướng lành mạnh, đặc biệt ở các thị trấn, đô thị ngoại thành, các tổ dân phố có cư dân tương đối ổn định. Tại các nơi này, quan hệ dân cư đã ổn định trong một khoảng thời gian lịch sử tương đối, nhờ thế đã hình thành những cố kết cộng đồng có thể thăng hoa thành quan hệ văn chương cộng đồng, hoạt động văn hóa cộng đồng.

- Bồi dưỡng và chăm sóc nhân tài để có tác phẩm lớn, tác giả lớn về văn hóa đô thị Hà Nội

Một nền văn hóa không tạo dựng được các tác phẩm lớn, tác giả lớn thì không thể định hình được bản sắc của mình. Nhân tài thể hiện qua các tác phẩm lớn, có tác dụng khắc họa cả một nền văn hóa và đóng vai trò đầu tàu kéo nền văn hóa nghệ thuật vận động và phát triển.

Tác phẩm lớn có thể là sản phẩm của những người làm công tác văn hóa nghệ thuật chưa thành danh, song đã là tác giả lớn thì không thể không có một vài tác phẩm lớn, sống trong lòng những người thưởng thức nó. Nghĩa là tác phẩm lớn không phải bao giờ cũng đồng nhất với tác giả lớn. Vì thế phải quan tâm bồi dưỡng, vun trồng cả hai trọng tâm đó.

Đối với các tác giả đã thành danh cần có các hình thức hỗ trợ cần thiết về tinh thần, vật chất, để hướng họ vào những đề tài trọng tâm của thành phố nhằm vun trồng những tác phẩm. Những tác giả lớn, dĩ nhiên là tài năng văn hóa nghệ thuật thực sự với cá tính sáng tạo đặc thù. Vì thế phải có những hình thức hỗ trợ phù hợp, để khích lệ nhân cách tự điều chỉnh ở họ, nhằm sản sinh những tác phẩm văn hóa nghệ thuật lớn. Ví dụ, khuyến khích hình thành những câu lạc bộ, những giải thưởng lớn, những khuynh hướng phê bình văn hóa nghệ thuật mang tính phát triển cao, nhằm quy tụ và phát triển những người đã có tác phẩm văn hóa nghệ thuật được dư luận quan tâm.

Đồng thời, phải chú ý phát hiện các tài năng trẻ, để có các tác phẩm lớn với phong cách mới, hình thức biểu hiện mới, nhất là ý tưởng mới có tính cách thời đại. Trọng tâm này được thực hiện bằng sự phát triển văn hóa nghệ thuật chuyên nghiệp, và ở chừng mực nào đó, bằng cả văn hóa nghệ thuật không chuyên nghiệp.

Những thiên tài văn hóa nghệ thuật thì phải hàng trăm năm mới xuất hiện, song nhân tài văn hóa nghệ thuật thì thời nào cũng có. Nếu có chính sách rõ ràng với những biện pháp thiết thực thì nhân tài sẽ nở rộ.

Tiếp tục phân cấp quản lý nhà nước đối với hoạt động văn hóa đô thị

Giải pháp tiếp tục thực hiện phân cấp quản lý nhà nước gồm:

- Xác định trách nhiệm quản lý của thành phố đối với một số hoạt động văn hóa, dịch vụ văn hóa chủ yếu, có tầm ảnh hưởng lớn đối với đời sống văn hóa đô thị như dịch vụ quảng cáo; dịch vụ vũ trường; dịch vụ nghệ thuật chuyên nghiệp; tổ chức các lễ hội lớn;...

Thực tế cho thấy đây là những dịch vụ mang tính nhạy cảm cao. Nội dung và hình thức biểu hiện của chúng rất dễ gây ảnh hưởng tới mỹ quan đô thị, các hoạt động tệ nạn xã hội và sự phản ứng của dư luận xã hội. Việc quản lý những hoạt động và dịch vụ này đòi hỏi phải có sự phối hợp của nhiều ngành có liên quan như: quy hoạch và kiến trúc, xây dựng, công an, giao thông vận tải...

Trách nhiệm quản lý ở cấp thành phố là mang tính toàn diện từ quy hoạch, triển khai thực hiện, điều chỉnh đến việc cụ thể hóa đường lối, chủ trương của Đảng, chính sách, pháp luật của Nhà nước và thành phố; từ đó đề xuất xây dựng những chủ trương, chính sách phù hợp. Trong công tác quản lý thì khâu quy hoạch là quan trọng đầu tiên và có ảnh hưởng rất lớn đến các khâu quản lý khác. Do đó, cần nâng cao chất lượng quy hoạch, nhất là quy hoạch quảng cáo; quy hoạch hệ thống kinh doanh dịch vụ văn hóa nghệ thuật.

Cùng với việc nâng cao chất lượng quy hoạch là hoàn thiện các biện pháp phối hợp liên ngành giữa văn hóa với các ngành, đoàn thể có liên quan. Ví dụ trong việc ngăn chặn, xử lý các hành vi thiếu văn hóa cần phải có sự phối hợp chặt chẽ giữa ngành văn hóa với công an, quản lý đô thị... Sự phối hợp liên ngành cần phải được thể chế hóa bằng những quy định của ủy ban nhân dân thành phố.

- Xác định trách nhiệm quản lý của các quận, phường, thị trấn đối với một số hoạt động văn hóa và dịch vụ văn hóa, gồm:

+ Quảng cáo, rao vặt: Trách nhiệm của quận là xây dựng mô hình quản lý theo hình thức xã hội hóa; trong đó ngành văn hóa quản lý nội dung, các phường, thị trấn quản lý địa điểm.

+ Hoạt động văn hóa nghệ thuật, vui chơi giải trí nơi công cộng.

+ Hoạt động quản lý di tích, danh thắng, tổ chức lễ hội.

+ Một số loại hình dịch vụ văn hóa, như karaoke, bán và cho thuê băng, đĩa hình.

+ Một số loại hình dịch vụ văn hóa không cần giấy phép hành nghề; quận, huyện chỉ quản nội dung và điều kiện kinh doanh. Đó là các dịch vụ chụp ảnh, bán băng, đĩa nhạc, trò chơi điện tử, Internet, câu lạc bộ dạy khiêu vũ... Cần quy định các dịch vụ này không được kinh doanh gần trường học, bệnh viện.

Xác định trách nhiệm quản lý của các phường, thị trấn được thành phố giao đối với một số hoạt động văn hóa và dịch vụ văn hóa, gồm: Quản lý địa điểm quảng cáo, địa điểm và điều kiện kinh doanh các dịch vụ văn hóa; điều kiện tổ chức lễ hội; tổ chức quản lý các hoạt động tu bổ di tích, bảo tồn và phát huy các loại hình văn hóa, văn nghệ dân gian ở địa phương. Việc quản lý phải bảo đảm tính nghiêm minh của luật pháp hiện hành, chứ không được phép đặt thêm ''lệ mới'', gây phiền nhiễu cho cơ sở dịch vụ./.